Սեղմել Esc փակելու համար:
ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo
 

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ 65-ՐԴ, 68-ՐԴ, 81-ՐԴ ԵՎ 82-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ, «Մ ...

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ՎՃՌԱԲԵԿ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՈՒՆԻՑ

(2-րդ մաս)

 

    ՀՀ վերաքննիչ վարչական                 Վարչական գործ թիվ ՎԴ/4545/05/17

    դատարանի որոշում                      2020 թ.

Վարչական գործ թիվ ՎԴ/4545/05/17

Նախագահող դատավոր` Ա. Պողոսյան

    Դատավորներ`        Ա. Բաբայան

                       Հ. Բեդևյան

 

Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական և վարչական

պալատը (այսուհետ` Վճռաբեկ դատարան) հետևյալ կազմով`

 

նախագահող Ռ. Հակոբյան

զեկուցող Է. Սեդրակյան

Ս. Անտոնյան

Վ. Ավանեսյան

Ա. Բարսեղյան

Մ. Դրմեյան

Գ. Հակոբյան

Ս. Միքայելյան

Տ. Պետրոսյան

Ն. Տավարացյան

 

2020 թվականի դեկտեմբերի 10-ին

 

6) ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալի 24.11.2016 թվականի թիվ 02/8-4/1249921-16 գրությամբ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի ՆՀՎ պետին և Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան պետին հանձնարարվել է չեղարկել Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատուն ներկայացված 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 ապրանքային հայտարարագիրը և թույլատրել Ընկերությանը ներկայացնել ճշգրիտ տեղեկություններով հայտարարագիր, իսկ ապրանքների բացթողումը թույլատրել միայն նյութերի վերջնական ընթացքը լուծելուց հետո (հատոր 1-ին, գ.թ. 183):

7) 13.12.2016 թվականին Ընկերության կողմից Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատուն ներկայացվել է ճշգրտված տվյալներով թիվ C-39241 ապրանքային հայտարարագիրը, որը նույն օրը գրանցվել է մաքսային մարմնի կողմից: Նշված հայտարարագրի համաձայն` փաստացի 20.800 կգ բրուտտո և 19.018 կգ նետտո քաշերով ավտոպահեստամասերի համար վճարման ենթակա մաքսային վճարների չափը կազմել է 25.932.747 ՀՀ դրամ (հատոր 1-ին, գ.թ. 101):

8) ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի իրավախախտումների հայտնաբերման ու վարչական վարույթների իրականացման վարչության պետ Ս. Սինանյանի` 16.12.2016 թվականի «Վարչական տույժ նշանակելու մասին» թիվ 426 որոշմամբ Ընկերության տնօրեն Հովհաննես Խաչատրյանը ճանաչվել է զանցառու ՀՀ մաքսային օրենսգրքի 203-րդ հոդվածի 1-ին մասով և տուգանվել է չհաշվարկված և չգանձված մաքսային վճարների 50%-ի չափով` 11.271.565 ՀՀ դրամ (հատոր 1-ին, գ.թ 102-107):

9) 22.12.2016 թվականին ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ԳՀՀ բաժնի ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի կողմից կազմվել է թիվ 316 ակտն այն մասին, որ Ընկերության կողմից 16.04.2015 թվականին թիվ 12863 փոխադրման ամփոփագրով «Բագրատաշենի մաքսային կետով Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծված» ապրանքները հայտարարագրվել են 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 ապրանքային հայտարարագրով, որը, համաձայն «Mulberry 02/8-4/1249921-16» առ 24.11.2016 թվականի գրության, չեղարկվել է և 13.12.2016 թվականի C-39241 ապրանքային հայտարարագրով ներկայացվել է ճշգրիտ տեղեկություններով հայտարարագիր, որոնց մաքսային ձևակերպումներն ուշացնելու համար նախատեսված է տույժ` ժամանակին չվճարված մաքսատուրքի, հարկի գումարի 0,15 տոկոսի չափով («Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ կետ): Նույն ակտով 16.04.2015 թվականից մինչև 13.12.2016 թվականներն ընկած ժամանակահատվածից 365 օրվա համար հաշվարկվել է ընդամենը 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժ, որից մաքսատուրքի գծով` 2.808.550 ՀՀ դրամ, ավելացված արժեքի հարկի գծով` 9.527.544 ՀՀ դրամ և բնապահպանական վճարի գծով` 6.271 ՀՀ դրամ (հատոր 1-ին, գ.թ 112):

10) ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Հարկային և մաքսային մարմինների գանգատարկման հանձնաժողովի 04.04.2017 թվականի թիվ 19/1 որոշմամբ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան 22.12.2016 թվականի թիվ 316 ակտը թողնվել է անփոփոխ, իսկ Ընկերության ներկայացուցչի գանգատը մերժվել է (հատոր 1-ին, գ.թ 130-137):

 

4. Հատուկ կարծիքի հիմնավորումները.

ՀՀ Սահմանադրության 61-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունք:

ՀՀ Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք:

«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի (այսուհետ` Կոնվենցիա) 6-րդ հոդվածի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք, երբ որոշվում է նրա քաղաքացիական իրավունքները և պարտականությունները կամ նրան ներկայացրած ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ ու անաչառ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում արդարացի և հրապարակային դատաքննության իրավունք:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած իր որոշումներից մեկում արձանագրել է, որ դատարան դիմելու կամ արդարադատության մատչելիության իրավունքը մարդու` սահմանադրաիրավական և միջազգային իրավական նորմերով երաշխավորված դատական պաշտպանության և արդար դատաքննության հիմնարար իրավունքների կարևորագույն բաղադրիչն է (տե՛ս, «Վեոլիա Ջուր» փակ բաժնետիրական ընկերությունն ընդդեմ ՀՀ ֆինանսների նախարարության` թիվ ՎԴ/5605/05/19 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 01.07.2020 թվականի որոշումը):

Թեև դատարանի մատչելիության իրավունքն ուղղակիորեն ամրագրված չէ Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածում, սակայն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետ` Եվրոպական դատարան) այն ճանաչել է որպես արդար դատաքննության իրավունքի անբաժանելի տարր: Այսպես, Եվրոպական դատարանի կողմից դատարանի մատչելիության իրավունքի վերաբերյալ ձևավորված կայուն նախադեպային իրավունքի համաձայն` Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետը երաշխավորում է անձի իրավունքներին և պարտականություններին առնչվող հայցով դատարան դիմելու իրավունքը: Այդ դրույթը մարմնավորում է դատարան դիմելու, այն է` դատարանում հայց հարուցելու իրավունքը, որը հնարավորություն է տալիս օգտվելու Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետում նախատեսված մյուս երաշխիքներից (տե՛ս, Kreuz v. Poland (28249/95) գործով Եվրոպական դատարանի 19.06.2001 թվականի վճիռը, 52-րդ կետ): Մինչդեռ Եվրոպական դատարանի տեսանկյունից` դատարանի իրավունքը բացարձակ չէ և կարող է ենթարկվել սահմանափակումների: Այդ սահմանափակումները թույլատրվում են, քանի որ մատչելիության իրավունքն իր բնույթով պահանջում է պետության կողմից որոշակի կարգավորումներ, և այս առումով պետությունը որոշակի հայեցողական լիազորություն ունի: Սակայն դատարանի մատչելիության իրավունքի սահմանափակումը պետք է իրականացվի այնպես, որ չխախտի կամ զրկի անձին մատչելիության իրավունքից այնպես կամ այն աստիճան, որ խախտվի այդ իրավունքի բուն էությունը (տե՛ս, Tolstoy Miloslavsky v. The United Kingdom (18139/91) գործով Եվրոպական դատարանի 13.07.1995 թվականի վճիռը, 59-րդկետ): Մեկ այլ վճռով Եվրոպական դատարանը նշել է, որ դատարանի մատչելիությունն օրենսդրական կարգավորումների առարկա է, և դատարանները պարտավոր են կիրառել դատավարական համապատասխան կանոնները` խուսափելով ինչպես գործի արդարացի քննությանը խոչընդոտող ավելորդ ձևականություններից (ֆորմալիզմից), այնպես էլ չափազանց ճկուն մոտեցումից, որի դեպքում օրենքով սահմանված դատավարական պահանջները կկորցնեն իրենց նշանակությունը (տե՛ս, Dumitru Gheorghe v. Romania (33883/06) գործով Եվրոպական դատարանի 12.04.2016 թվականի վճիռը, 28-րդ կետ):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած որոշմամբ գտել է, որ արդարադատության մատչելիության իրավունքը սերտորեն փոխկապակցված է այս կամ այն գործի` դատարանի քննությանը ենթակա լինելու կամ չլինելու հարցի հետ, (...):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը եզրահանգել է, որ անձը կարող է իրացնել դատարանի մատչելիության իր իրավունքը միայն այն դեպքում, երբ դատարանի առջև վերջինիս բարձրացրած հարցը (որպես կանոն` իրավունքի մասին վեճը) ենթակա է քննության և լուծման դատարանի կողմից: Այդ իսկ պատճառով օրենսդիրը ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում սահմանել է, որ դատարանը պարտավոր է մերժել հայցադիմումի ընդունումը, եթե հայցը ենթակա չէ դատարանում քննության (տե՛ս, Լուսակերտ Սարգսյանն ընդդեմ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի թիվ ՎԴ/7047/05/16 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 18.04.2018 թվականի որոշումը):

Վերոգրյալի համատեքստում հարկ եմ համարում ընդգծել, որ օրենսդիրը, դատարանի մատչելիության իրավունքի իրացման ապահովման նպատակով, սահմանել է դատավարական համապատասխան կանոններ, որոնց կիրառմամբ դատարաններն իրավասու են քննել և լուծել իրենց դատին հանձնված վեճերը: Ըստ այդմ` դատական պաշտպանություն հայցող անձը պետք է իր իրավունքն իրացնի համապատասխան դատավարական կանոնների հաշվառմամբ:

Այսպես.

ՀՀ դատական օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` վարչական դատարանն ըստ էության քննում է Վարչական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված վարչական գործերը:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 65-րդ հոդվածի համաձայն` վարչական դատարանում գործը հարուցվում է հայցի հիման վրա:

Օրենսդիրը, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 65-րդ հոդվածում ամրագրելով, որ վարչական դատարանում գործ հարուցելու հիմքը հայցն է, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի մյուս հոդվածներում սահմանել է հանրային իրավահարաբերություններից ծագող գործերով իրավասու սուբյեկտների կողմից վարչական դատարան դիմելու հայցատեսակները` որպես վարչական գործի հարուցման հիմքեր: Վարչական դատարանում գործի հարուցման հիմք հանդիսացող առանձին հայցատեսակներից է ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածով սահմանված վիճարկման հայցը, որով հայցվորը կարող է պահանջել ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն վերացնել միջամտող վարչական ակտը (ներառյալ` զուգորդվող վարչական ակտի միջամտող դրույթները), ինչպես նաև ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածով նախատեսված ճանաչման հայցը, որի 3-րդ մասով հայցվորը կարող է պահանջել ոչ իրավաչափ ճանաչել այլևս իրավաբանական ուժ չունեցող միջամտող վարչական ակտը կամ կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողությունը կամ անգործությունը, եթե հայցվորն արդարացիորեն շահագրգռված է ակտը կամ գործողությունը կամ անգործությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելու մեջ, այսինքն`

1) առկա է նմանատիպ իրավիճակում նմանատիպ միջամտող վարչական ակտ կրկին ընդունելու կամ գործողություն կրկին կատարելու վտանգ.

2) հայցվորը մտադիր է պահանջել գույքային վնասի հատուցում, կամ

3) դա նպատակ է հետապնդում վերականգնելու հայցվորի պատիվը, արժանապատվությունը կամ գործարար համբավը:

Վերոգրյալ իրավանորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ օրենսդրորեն ամրագրվել են ոչ իրավաչափ վարչական ակտերից և կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրենց սպառած գործողություններից անձանց իրավական պաշտպանության եղանակները:

Հարկ է նկատել, որ դատական պաշտպանության համապատասխան եղանակի ընտրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե հայցվորի իրավունքների ենթադրյալ խախտումը վարչական մարմնի կողմից ընդունված վարչական ակտի, թե գործողության հետևանք է:

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի իմաստով վարչարարությունը վարչական մարմինների արտաքին ներգործություն ունեցող գործունեություն է, որը եզրափակվում է վարչական կամ նորմատիվ ակտերի ընդունմամբ, ինչպես նաև գործողություն կամ անգործություն, որն անձանց համար առաջացնում է փաստական հետևանքներ:

Փաստորեն վարչարարության արդյունքը վրա է հասնում հետևյալ եղանակներով.

1. վարչական կամ նորմատիվ ակտի ընդունում,

2. ռեալ ակտի ընդունում (գործողության կամ անգործության կատարում):

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածի համաձայն` վարչական վարույթը վարչական մարմնի` վարչական ակտ ընդունելուն ուղղված գործունեությունն է:

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 20-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` վարչական վարույթը բաղկացած է միմյանց փոխկապակցված` վարույթի հարուցման, ընթացիկ և եզրափակիչ փուլերից:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` վարչական վարույթը հարուցվում է անձի (անձանց) դիմումի կամ վարչական մարմնի նախաձեռնության հիման վրա (հարուցման փուլ): Նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` դիմումին կամ վարչական մարմնի նախաձեռնությանը համապատասխան իրականացվում են վարչական գործի քննարկման հետ կապված` նույն օրենքով նախատեսված գործառույթները (ընթացիկ փուլ): Նույն հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` վարչական վարույթը եզրափակվում է վարչական ակտի ընդունմամբ (եզրափակիչ փուլ):

Վերոգրյալ իրավանորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ վարչական վարույթի ընթացիկ փուլը վարչական մարմինների կողմից իրականացվող գործողությունների ամբողջություն է, որն ուղղված է վարչական ակտի ընդունմանը: Ըստ այդմ, այդ գործողություններից յուրաքանչյուրն իր հերթին կարող է ազդեցություն ունենալ վարչական ակտի իրավաչափության վրա, հետևաբար դրանց գնահատումը պետք է իրականացվի վարչական ակտի իրավաչափության գնահատման հետ միաժամանակ:

Վերոգրյալի հաշվառմամբ գտնում եմ, որ վարչական ակտի ընդունմանն ուղղված ընթացիկ փուլում իրականացվող գործողությունները չեն կարող լինել ինքնուրույն վիճարկման առարկա: Այլ կերպ ասած, եթե վարչական ակտն ընդունվել է վարչական մարմնի պաշտոնատար անձանց ոչ իրավաչափ գործողությունների արդյունքում, ապա այդ հանգամանքն ինքնին հիմք է վարչական ակտն անվավեր ճանաչելու համար:

Ռեալ ակտը դրսևորվում է վարչական մարմնի կողմից գործողության կամ անգործության կատարմամբ, որն էլ անձանց համար առաջացնում է փաստացի հետևանքներ: Ըստ այդմ, ռեալ ակտն ինքնուրույն կարող է դառնալ վիճարկման առարկա, քանի որ դրա հետևանքով առաջացած փաստացի հետևանքը կարող է լինել անձի իրավունքների ու շահերի խախտում:

Այսպիսով, պետք է արձանագրել, որ օրենսդիրն անձանց իրավունքների և օրինական շահերի դատական կարգով պաշտպանության միջոցները պայմանավորել է վարչական մարմնի գործունեության վարչական ակտի ընդունմամբ կամ գործողության կատարմամբ եզրափակման եղանակով:

Մասնավորապես, ոչ իրավաչափ վարչական ակտերից իրավական պաշտպանության եղանակ է վիճարկման հայցը, որով հայցվորն իրավունք ունի պահանջել վերացնել իր իրավունքները և ազատությունները խախտող վարչական ակտը, որը վիճարկման հայցի հիման վրա հարուցված գործի քննության ընթացքում դառնում է դատական վերահսկողության առարկա: Վիճարկման հայցը` որպես ոչ իրավաչափ վարչական ակտերից անձանց իրավական պաշտպանության միջոց, օրենսդրի կողմից սահմանված հայցի տեսակ է, որն ուղղված է դատական կարգով վարչական ակտն ամբողջությամբ կամ մասնակի վերացնելուն:

Կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողություններից անձանց իրավական պաշտպանության եղանակ է ճանաչման հայցը, որի 3-րդ մասով հայցվորն իրավունք ունի պահանջելու ոչ իրավաչափ ճանաչել այլևս իրավաբանական ուժ չունեցող միջամտող վարչական ակտը կամ կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողությունը կամ անգործությունը: Ընդ որում, որպես նշված հայցապահանջի նախապայման, պետք է առկա լինի գործողությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելու հարցում հայցվորի արդարացիորեն շահագրգռված լինելու ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասում նշված հանգամանքներից որևէ մեկը կամ մի քանիսը:

Այսպիսով, դատական պաշտպանության վերոգրյալ եղանակների ընտրությունը պայմանավորված է հայցի առարկայով:

Մասնավորապես, եթե վիճարկման հայցի առարկան միջամտող վարչական ակտն ամբողջությամբ կամ մասամբ վերացնելու պահանջն է, իսկ նյութական օբյեկտը վիճարկվող վարչական ակտը, ապա ճանաչման հայցի առարկան` ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասով սահմանված դեպքում, կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողությունն է, որը տվյալ դեպքում նույնանում է նաև հայցի նյութական օբյեկտի հետ:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած որոշմամբ նշել է, որ վիճարկման հայցի առարկան միջամտող վարչական ակտն ամբողջությամբ կամ մասամբ վերացնելու պահանջն է: Հայցի առարկայի բաղկացուցիչ մասն է կազմում, կամ որ նույնն է` հայցի առարկայի նյութական հիմքն է հայցի նյութական օբյեկտը: Վիճարկման հայցի դեպքում հայցի նյութական օբյեկտը վիճարկվող վարչական ակտն է: Վերջինս վարչական դատավարությունում հանդիսանում է դատական քննության հիմնական օբյեկտը (տե՛ս, Սամվել Մելքումյանն ընդդեմ ՀՀ կառավարության թիվ ՎԴ/1346/05/10 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 24.05.2013 թվականի որոշումը):

Մեկ այլ որոշմամբ անդրադառնալով դատական կարգով վարչական ակտի իրավաչափության վիճարկման հարցին` ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած իր որոշումներից մեկում արձանագրել է, որ վարչական ակտը վիճարկելիս դատական պաշտպանությունից օգտվելը չի կարող լինել ինքնանպատակ, այլ այն պետք է ուղղված լինի անձի խախտված իրավունքների վերականգնման ապահովմանը: ՈՒստի, դիմելով վարչական դատարան` անձը ոչ միայն պետք է հիմնավորի, որ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների և դրանց պաշտոնատար անձանց վարչական ակտերն ընդունվել, գործողությունները կամ անգործությունը կատարվել են օրենքի խախտմամբ, այլ նաև պետք է մատնանշի իր այն իրավունքներն ու ազատությունները, որոնք խախտվել են (տե՛ս, Սվետլանա Օհանյանն ընդդեմ Երևանի քաղաքապետարանի թիվ ՎԴ/0909/05/10 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 05.04.2013 թվականի որոշումը):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացված որոշումներում անդրադարձել է նաև ճանաչման հայցատեսակին` արձանագրելով, որ վարչական դատարանում գործի հարուցման հիմք հանդիսացող առանձին հայցատեսակներից է ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասով սահմանված ճանաչման հայցը, որով հայցվորը կարող է պահանջել ոչ իրավաչափ ճանաչել այլևս իրավաբանական ուժ չունեցող միջամտող վարչական ակտը կամ կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողությունը կամ անգործությունը: Այսինքն` նշված հայցատեսակի առարկան այլևս իրավաբանական ուժ չունեցող միջամտող վարչական ակտը, ինչպես նաև կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողությունը կամ անգործությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելն է (տե՛ս, Արմեն Թումանյանն ընդդեմ Կոտայքի մարզպետի թիվ ՎԴ/8765/05/13 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 07.04.2018 թվականի որոշումը):

Մեկ այլ որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ օրենսդիրը ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասով սահմանել է վարչական մարմնի` իրեն սպառած գործողության վիճարկման հնարավորություն` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ վարչական մարմնի` իրեն սպառած գործողության ոչ իրավաչափ ճանաչումը կարող է առաջացնել, փոփոխել կամ դադարեցնել որոշակի իրավահարաբերություն, կամ ապահովել անհրաժեշտ նախադրյալներ` որոշակի իրավահարաբերության ծագման, փոփոխման կամ դադարեցման համար: Վարչական մարմնի` իրեն սպառած գործողությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելու հայցը, ինչպես և վարչական դատավարությունում առկա մյուս բոլոր հայցատեսակները, միտված են անձի իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության ապահովմանը (տե՛ս, Դավիթ Մելքոնյանի և Նորա Խաչատրյանի ընդդեմ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի թիվ ՎԴ/5503/05/18 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 12.12.2019 թվականի որոշումը):

Այսպիսով, ոչ իրավաչափ վարչական ակտերից և կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած գործողություններից իրավական պաշտպանության իրավունքն անձինք կարող են իրացնել բացառապես դատավարական համապատասխան կանոնների շրջանակներում:

Այսպես. վարչական արդարադատություն հայցող անձն իր իրավունքների ենթադրյալ խախտման վերացման նպատակով կարող է դատարան ներկայացնել միայն թույլատրելի հայց, քանի որ անթույլատրելի հայցը ենթակա չէ դատարանի քննությանը(1):

____________________

1) Օրինակ, վարչական ակտ չհանդիսացող փաստաթուղթը չի կարող վիճարկվել ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածով սահմանված հայցատեսակով, ուստի այդօրինակ հայց ներկայացնելու պարագայում դրա ընդունումը ենթակա կլինի մերժման` հայցը դատարանում ենթակա չլինելու հիմքով:

 

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն` վարչական դատարանը մերժում է հայցադիմումի ընդունումը, եթե հայցը ենթակա չէ դատարանում քննության:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն` դատարանը գործի քննության ցանկացած փուլում կարճում է գործի վարույթը, եթե վեճը ենթակա չէ որևէ դատարանում քննության:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր նախկին որոշումներից մեկում արտահայտել է այն իրավական դիրքորոշումը, որ անձը կարող է իրացնել դատարանի մատչելիության իր իրավունքը միայն այն դեպքում, երբ դատարանի առջև վերջինիս բարձրացրած հարցը (որպես կանոն` իրավունքի մասին վեճը) ենթակա է քննության և լուծման դատարանի կողմից: Այդ իսկ պատճառով օրենսդիրը ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում սահմանել է, որ դատարանը պարտավոր է մերժել հայցադիմումի ընդունումը, եթե հայցը ենթակա չէ դատարանում քննության, իսկ նույն օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում սահմանել է, որ դատարանը պարտավոր է գործի քննության ցանկացած փուլում կարճել գործի վարույթը, եթե վեճը ենթակա չէ որևէ դատարանում քննության:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանն ընդգծել է, որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգիրքը որդեգրել է այն կառուցակարգը, որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում ամրագրված` «հայցը ենթակա չէ դատարանում քննության» արտահայտությունը և նույն օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում ամրագրված` «վեճը ենթակա չէ որևէ դատարանում քննության» արտահայտությունն ունեն միևնույն նշանակությունը, որը հանգում է հետևյալին. վարչական դատարանում գործ չի կարող հարուցվել, իսկ հարուցված գործի վարույթը ենթակա է կարճման, եթե այդ գործի հիմքում ընկած վեճը (հայցապահանջի հիմքում ընկած վիճելի իրավահարաբերությունը, հայցադիմումով դատարանի առջև բարձրացված հարցը) ենթակա չէ Հայաստանի Հանրապետությունում գործող առաջին ատյանի որևէ (ինչպես ընդհանուր իրավասության, այնպես էլ մասնագիտացված) դատարանում քննության: Հետևաբար վեճը (հայցը) դատարանի քննությանը ենթակա չլինելու հիմքով հայցադիմումի ընդունումը մերժելիս կամ այդ հիմքով գործի վարույթը կարճելիս վարչական դատարանը պարտավոր է ցույց տալ այն իրավական և փաստական հանգամանքները, որոնք վկայում են այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետությունում գործող առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված բոլոր դատարաններն իրավասու չեն քննելու և լուծելու տվյալ վեճը:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է նաև, որ անձի կողմից դատարանի առջև բարձրացված հարցի` դատարանի քննությանը ենթակա լինելու հանգամանքը հանդիսանում է հայց հարուցելու իրավունքի ընդհանուր դրական նախադրյալ, որի առկայության դեպքում միայն անձն իրավունք ունի իր սուբյեկտիվ իրավունքների պաշտպանության խնդրանքով դիմել դատարան: Հակառակ դեպքում, այսինքն` գործը դատարանին ենթակա չլինելու դեպքում, անձն իրավունք չունի հայց հարուցել դատարանում, և դատարանը պարտավոր է վարույթ չընդունել ներկայացված հայցադիմումը (տե՛ս, «Օլիմպ» արտադրական կոոպերատիվն ընդդեմ Երևանի քաղաքապետարանի` թիվ ՎԴ/0998/05/10 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 30.11.2018 թվականի որոշումը)

Մեկ այլ որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ այն դեպքում, երբ անձն իր խախտված իրավունքների պաշտպանության նպատակով դիմում է վարչական դատարան, ապա վերջինիս իրավունքների և շահերի դատական պաշտպանությունը պետք է իրականացվի ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված պատշաճ հայցատեսակի հիման վրա հարուցված վարչական գործի ըստ էության քննության և լուծման միջոցով: Այսինքն` վարչական դատավարությունում հայցվորի պահանջը պետք է համապատասխանի օրենքով սահմանված այն հայցատեսակին բնորոշ հայցի առարկային, որի միջոցով տվյալ վիճելի իրավահարաբերության շրջանակներում հնարավոր է գործնականում հասնել անձի իրավունքների և շահերի դատական պաշտպանության ապահովմանը (տե՛ս, Վարուժան Ավետիքյանն ընդդեմ ՀՀ արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության թիվ ՎԴ/3804/05/15 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 14.03.2017 թվականի որոշումը):

Այսպիսով, հարկ եմ համարում ընդգծել, որ անձի իրավունքների և շահերի դատական պաշտպանության արդյունավետ իրականացումը կարող է ապահովվել միայն դատավարական այնպիսի կանոններով, որոնց միջոցով հնարավոր է հասնել անձանց իրավունքների ենթադրյալ խախտումների վերացմանը: Ըստ այդմ, եթե անձի իրավունքները խախտվել են վարչական ակտի ընդունմանն ուղղված վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված ենթադրյալ ոչ իրավաչափ գործողությունների հետևանքով, ապա անձի դատական պաշտպանության թույլատրելի եղանակն այդ վարույթի արդյունքում ընդունված վարչական ակտի վիճարկումն է ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածով սահմանված կարգով և նույն օրենսգրքի 72-րդ հոդվածով սահմանված ժամկետներում: Վարչական ակտի ընդունմամբ եզրափակվող վարչական վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված ենթադրյալ ոչ իրավաչափ գործողությունների իրավաչափությունը, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի կանոնակարգումների համաձայն, չի կարող ինքնուրույն վիճարկման առարկա դառնալ, քանի որ այն առանձին վերցված, առանց վարչական ակտի, որևէ փաստացի հետևանքի չի հանգեցնում: Առավել ևս վարչական ակտի ընդունմամբ եզրափակվող վարչական վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված գործողությունները չեն կարող կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրենց սպառել, ուստիև որպես այդպիսին չեն կարող լինել նաև ճանաչման հայցի առարկա: Դժվար է պատկերացնել վարչական ակտ, որն ընդունվել է կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրենց սպառած գործողությունների արդյունքում:

Վերոգրյալ վերլուծությունների հիման վրա գտնում եմ, որ վարչական ակտի ընդունմամբ եզրափակվող վարչական վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված գործողությունների, որպես կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրենց սպառած, իրավաչափության ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասի հիմքով վիճարկման հայցն անթույլատրելի է, ուստի այդօրինակ պահանջ պարունակող հայցադիմումի ընդունումը ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի կիրառմամբ պետք է մերժվի` հայցը դատարանում քննության ենթակա չլինելու պատճառաբանությամբ, իսկ վարույթ ընդունված լինելու դեպքում գործի վարույթը ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի կիրառմամբ պետք է կարճվի` վեճը որևէ դատարանում քննության ենթակա չլինելու պատճառաբանությամբ: Ընդ որում, տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերում է ոչ թե սխալ հայցատեսակի ներկայացմանը, որի դեպքում ՀՀ վարչական դատարանը, վարչական դատավարությունում գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե («ex officio») պարզելու սկզբունքի լույսի ներքո պարտավոր է ոչ ճիշտ հայցատեսակը պատշաճ հայցատեսակով փոխարինելու (պատշաճ հայցատեսակը մատնանշելու) առաջարկ անել հայցվորին (տե՛ս, Վարուժան Ավետիքյանն ընդդեմ ՀՀ արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության թիվ ՎԴ/3804/05/15 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 14.03.2017 թվականի որոշումը), այլ` ներկայացված հայցապահանջի թույլատրելիությանը: Այսինքն` նկարագրված իրավիճակում խոսք չի կարող լինել սխալ հայցատեսակը ճիշտ հայցատեսակով փոխարինելու մասին, քանի որ վարչական ակտի ընդունմամբ եզրափակվող վարչական վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված գործողությունը, որպես կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրենց սպառած, ոչ իրավաչափ ճանաչելու հայցն իր բնույթով անթույլատրելի է, այլ ոչ թե սխալ հայց(2):

____________________

2) Որպես սխալ հայցատեսակի օրինակ կարելի է նշել այն իրավիճակը, երբ անձի պահանջն ուղղված է վարչական մարմնին որոշակի գործողության կատարում պարտադրելուն (ռեալ ակտի ընդունմանը), մինչդեռ գործողության կատարման հայց ներկայացնելու փոխարեն ներկայացվել է պարտավորեցման հայց, որի դեպքում կարող է պահանջվել միայն վարչական ակտի ընդունում: Նշված դեպքում ՀՀ վարչական դատարանը պարտավոր է մատնանշել, որ ճիշտ հայցատեսակը գործողության կատարման հայցն է:

 

Սույն գործի փաստերի համաձայն` 22.12.2016 թվականին ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ԳՀՀ բաժնի ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի կողմից կազմվել է թիվ 316 ակտը, որով արձանագրվել է, որ Ընկերության կողմից 16.04.2015 թվականին թիվ 12863 փոխադրման ամփոփագրով «Բագրատաշենի մաքսային կետով Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծված» ապրանքները հայտարարագրվել են 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 ապրանքային հայտարարագրով, որը, համաձայն «Mulberry 02/8-4/1249921-16» առ 24.11.2016 թվականի գրության, չեղարկվել է և 13.12.2016 թվականի C-39241 ապրանքային հայտարարագրով ներկայացվել է ճշգրիտ տեղեկություններով հայտարարագիր, որոնց մաքսային ձևակերպումներն ուշացնելու համար նախատեսված է տույժ` ժամանակին չվճարված մաքսատուրքի, հարկի գումարի 0,15 տոկոսի չափով («Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ կետ):

Վերոգրյալ ակտով 16.04.2015 թվականից մինչև 13.12.2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածից 365 օրվա համար հաշվարկվել է ընդամենը 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժ, որից մաքսատուրքի գծով` 2.808.550 ՀՀ դրամ, ավելացված արժեքի հարկի գծով` 9.527.544 ՀՀ դրամ և բնապահպանական վճարի գծով` 6.271 ՀՀ դրամ (հատոր 1-ին, գ.թ 112):

Ընկերությունը 23.05.2017 թվականին ՀՀ վարչական դատարան է ներկայացրել ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի 22.12.2016 թվականին կազմված թիվ 316 ակտը, ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի հարկային և մաքսային մարմինների գանգատարկման հանձնաժողովի 04.04.2017 թվականի թիվ 19/1 որոշումն անվավեր ճանաչելու, որպես հետևանք` Ընկերության կողմից 22.12.2016 թվականին վճարված 12.342.365 տույժի գումարը վերադարձնելու պահանջների մասին հայցադիմում, որը ՀՀ վարչական դատարանի 30.03.2017 թվականի որոշմամբ վերադարձվել է` սահմանված չափով պետական տուրքի վճարումը հավաստող փաստաթուղթ կցված չլինելու և պետական տուրքի վճարումը հետաձգելու կամ տարաժամկետելու կամ դրա չափը նվազեցնելու վերաբերյալ միջնորդություն ներկայացված չլինելու պատճառաբանությամբ (հատոր 1-ին, գ.թ. 70):

Ընկերության կողմից նույն պահանջներով կրկին ներկայացված հայցադիմումը ՀՀ վարչական դատարանի 10.07.2017 թվականի որոշմամբ ընդունվել է վարույթ: Գործի քննության ընթացքում հայցվորը փոխել է հայցի առարկան և հիմքը` պահանջելով ոչ իրավաչափ ճանաչել ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունները, այն է` 22.12.2016 թվականի թիվ 316 ակտով հայցվոր Ընկերության նկատմամբ 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժեր հաշվարկելը (հատոր 1-ին, գ.թ. 149-150):

Դատարանը հայցը բավարարել է` պատճառաբանելով, որ 17.04.2015 թվականին ապրանքների հայտարարագրումն իրականացնելիս մաքսային ձևակերպումների համար նախատեսված ավտոմատացված համակարգչային ծրագրի միջոցով ապրանքների փաստաթղթային ստուգումը և զննումն իրականացնելու համար Ընկերության կողմից ընտրվել է մաքսային հսկողության իրականացման «Կարմիր ուղի» ընթացակարգը, որի հետևանքով ապրանքների բացթողումն իրականացվել է փաստաթղթային ստուգմամբ և զննմամբ, որի ընթացքում մաքսային մարմնի կողմից որևէ խախտում չի հայտնաբերվել: 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 հայտարարագրում ոչ հավաստի տեղեկություններ ներառված լինելու հանգամանքը հաստատվել, արձանագրվել է միայն դատաապրանքագիտական կրկնակի փորձաքննության արդյունքում` փորձագետի 26.07.2016 թվականի թիվ 11641610 եզրակացությամբ, որից պարզվել է, որ Ընկերության կողմից Չինաստանից Հայաստանի Հանրապետություն են ներմուծվել 141.615.600 ՀՀ դրամ շուկայական և 46.481.500 ՀՀ դրամ մաքսային արժեքով ավտոպահեստամասեր: Այնուհետև, ՀՀ կառավարությանն առընթեր ազգային անվտանգության ծառայության քննչական վարչության ավագ քննիչ Ս. Ոսկանյանի` 16.11.2016 թվականի «Քրեական գործով վարույթը կարճելու մասին» որոշմամբ թիվ 58206515 քրեական գործով վարույթը կարճվել է, Ընկերության տնօրեն Հովհաննես Խաչատրյանի նկատմամբ քրեական հետապնդում չի իրականացվել` արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով և որոշման օրինակն ուղարկվել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտե` Ընկերության տնօրեն Հովհաննես Խաչատրյանի նկատմամբ վարչական վարույթ հարուցելու հարցը լուծելու համար, որից հետո 22.11.2016 թվականին կազմվել է «Մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ» արձանագրությունը:

Ընդ որում, պատասխանող վարչական մարմինը 29.03.2017 թվականի թիվ 11-5/10486-17 գրությամբ հաստատել է այն հանգամանքը, որ մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործերով, երբ առաջանում են պակաս հաշվարկված և չվճարված մաքսային վճարներ, դրանք գանձվում են միայն նոր` ճշգրտված տվյալներով մաքսային հայտարարագիր ներկայացնելու ընթացքում և վարչական վարույթի իրականացման ընթացքում իրավախախտում թույլ տված անձը չի կարող ինքնուրույն հաշվարկել պակաս հաշվարկված կամ չհաշվարկված մաքսային վճարները և վճարել դրանք, քանի որ նոր ճշգրտված տվյալներով մաքսային հայտարարագիր ներկայացվում և վճարումները կատարվում են ոչ հավաստի տեղեկություններ պարունակող մաքսային հայտարարագիրը չեղարկելուց և մաքսային հսկողությունից թաքցնելով Հայաստանի Հանրապետություն տեղափոխված ապրանքների վերաբերյալ օրենքով սահմանված կարգով հայտարարագիր ներկայացնելուց հետո:

Դատարանը փաստել է, որ Ընկերությունը ճշգրտված տվյալներով թիվ C-39241 ապրանքային հայտարարագիրը Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատուն է ներկայացրել 13.12.2016 թվականին` այն բանից հետո, երբ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալի 24.11.2016 թվականի թիվ 02/8-4/1249921-16 գրությամբ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի ՆՀՎ պետին և Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան պետին տրված հանձնարարության հիման վրա չեղարկվել է 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 ապրանքային հայտարարագիրը և թույլատրվել է Ընկերությանը ներկայացնել ճշգրիտ տեղեկություններով հայտարարագիր:

Այսպիսով, Դատարանն արձանագրել է, որ վարչական մարմնի կողմից ավելի վաղ չեն ձեռնարկվել հայտարարագրում նշված տեղեկությունները փոփոխելուն կամ նոր հայտարարագիր ներկայացնելու համար նախկին հայտարարագիրը չեղարկելուն ուղղված գործողություններ:

Վերոգրյալի հիման վրա Դատարանը եզրահանգել է, որ Ընկերության կողմից 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 հայտարարագրում ոչ հավաստի տեղեկություններ ներառված լինելու հանգամանքը հաստատվել է 26.07.2016 թվականին և մինչև պատասխանող վարչական մարմնի կողմից նախկին հայտարարագիրը չեղարկելը և նոր հայտարարագիր ներկայացնելը թույլատրելը Ընկերությունը հնարավորություն չի ունեցել ներկայացնել ճշգրտված տվյալներով հայտարարագիր և դրան համապատասխան վճարել մաքսային վճարները: Հետևաբար, Դատարանը գտել է, որ Ընկերությունը փաստացի զրկված է եղել մաքսային վճարներն ավելի վաղ վճարելու հնարավորությունից, որպիսի պարագայում վարչական մարմնի կողմից 16.04.2015 թվականից մինչև 13.12.2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածից 365 օրվա համար, ոչ իրավաչափորեն, հաշվարկվել է 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժ:

Վերաքննիչ դատարանը, մերժելով Կոմիտեի բողոքը և Դատարանի 08.06.2018 թվականի վճիռը թողնելով անփոփոխ, պատճառաբանել է, որ դեռևս 20.09.2016 թվականին ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի հետբացթողումային հսկողության վարչության կողմից կազմվել է Տեղեկատվական-վերլուծական տեղեկանք, որով առաջարկվել է իրականացնել կամերալ մաքսային ստուգում (հատոր 1-ին, գ.թ. 188): Այնուհետև, 30.09.2016 թվականին ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի հետբացթողումային հսկողության վարչության կողմից կազմվել է Կամերալ մաքսային ստուգման թիվ 0024-Ա ակտ (հատոր 1-ին, գ.թ. 203-206), որով սահմանվել է վճարման ենթակա ընդհանուր 17.960.400 դրամ գումարը (տվյալ ակտը հայցվոր Ընկերության տնօրենն առձեռն ստացել է 03.10.2016 թվականին): Նույն օրը` 30.09.2016 թվականին կայացվել են նաև «Ապրանքների մաքսային արժեքի ճշգրտման մասին» թիվ 0024-Ո-1 և 0024-Ո-2 որոշումները (հատոր 1-ին, գ.թ. 197-202), որպիսիք հայցվոր Ընկերության տնօրենն առձեռն ստացել է 03.10.2016 թվականին:

Վերաքննիչ դատարանը փաստել է, որ հայտարարատուի պարտականությունը` կատարել ոչ հավաստի տվյալների ճշգրտում և վճարել մաքսատուրքերը, հարկերը` ճշգրտված տվյալների հաշվառմամբ հաշվարկված չափով, առաջանում է ապրանքների մաքսային արժեքի ճշգրտման վերաբերյալ մաքսային մարմնի կողմից որոշում կայացվելու դեպքում, մեր դեպքում` 03.10.2016 թվականից հետո: ՈՒստի, նման պարագայում հայցվոր Ընկերությունը հնարավորություն չի ունեցել մինչև 03.10.2016 թվականը կատարել իր պարտականությունները, որպիսի փաստով չէր կարող իր գործողություններով օբյեկտիվորեն դադարեցնել նաև տույժերի հաշվարկը: Ընդ որում, 03.10.2016 թվականի դրությամբ արդեն իսկ անցած է եղել 365 օրը:

Միաժամանակ Վերաքննիչ դատարանն ընդգծել է, որ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալը 23.11.2016 թվականի թիվ 13-2/1248962/-16 գրությամբ, նկատի ունենալով, որ անհրաժեշտություն է առաջացել պարզել մաքսային կանոնների խախտման հետևանքով պակաս հաշվարկված ու չվճարված մաքսային վճարների չափը, ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալին խնդրել է հանձնարարել համապատասխան ստորաբաժանմանը չեղարկել Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատուն ներկայացված 17.04.2015 թվականի թիվ C-10480 ապրանքային հայտարարագիրը և թույլատրել Ընկերությանը ներկայացնել ճշգրիտ տեղեկություններով հայտարարագիր, իսկ ապրանքների բացթողումը թույլատրել միայն նյութերի վերջնական ընթացքը լուծելուց հետո: Ստացվում է, որ սույն գործի նյութերով հաստատվում է, որ, նախ, առաջարկվել է չեղարկել նախորդ մաքսային հայտարարագիրը, ներկայացնել նոր հայտարարագիր, որից հետո միայն բաց թողնել ապրանքները: Փաստորեն, առանց վարչական մարմնի նախորդ հայտարարագրի չեղարկման` ապրանքների բացթողման հայցվորի կողմից ճշգրտված տվյալներով հայտարարագիր ներկայացնելու և դրան համապատասխան մաքսային վճարները վճարելու գործընթաց չէր կարող նախաձեռնվել:

Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը եզրահանգել է, որ սույն գործով հայցվորն ուղղակիորեն զրկված էր մաքսային վճարների վճարման պարտավորության ավելի վաղ իրագործման հնարավորությունից, որից հետևում է, որ պատասխանողի կողմից 16.04.2015 թվականից մինչև 13.12.2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածից` 365 օրվա համար ոչ իրավաչափորեն հաշվարկվել է տույժ` 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով:

Վճռաբեկ դատարանը որոշել է վճռաբեկ բողոքը բավարարել, բեկանել Վերաքննիչ դատարանի 21.05.2019 թվականի որոշումը և փոփոխել այն` Ընկերության հայցն ընդդեմ Կոմիտեի` ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունները, այն է` 22.12.2016 թվականի թիվ 316 ակտով հայցվոր «Վանավտո» ՍՊԸ-ի նկատմամբ 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժեր հաշվարկելը, ոչ իրավաչափ ճանաչելու պահանջի մասին, մերժել:

Ի հիմնավորումն վերոգրյալ եզրահանգման` Վճռաբեկ դատարանը վկայակոչել է իրավահարաբերության ծագման պահին գործող` Մաքսային միության մաքսային օրենսգրքի (ընդունվել է 27.11.2009 թվականին, Հայաստանի Հանրապետության համար ուժի մեջ է մտել 02.01.2015 թվականին և ուժը կորցրել է 01.01.2018 թվականին) (այսուհետ` Օրենսգիրք) 70-րդ հոդվածի 1-ին մասը, 76-րդ հոդվածի 1-ին մասը, 79-րդ հոդվածը, 80-րդ հոդվածի 1-ին մասը, 81-րդ հոդվածի 1-ին, 4-րդ 5-րդ մասերը, 4-րդ հոդվածի 1-ին մասի 19-րդ կետը, 65-րդ հոդվածի 1-ին մասը, 188-րդ հոդվածի 1-ին և 4-րդ կետերը, 189-րդ հոդվածը, «Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 1-ին հոդվածի 1-ին մասը, 115-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ մասերը, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասը, 27-րդ հոդվածի 1-ին մասը, մաքսային սահմանը հատող անձանց համար ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների հայտարարագրման պարտականության և դրա չկատարման հետևանքով պատասխանատվության կիրառման վերաբերյալ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեն ընդդեմ Վահե Հարությունյանի և Վահե Հարությունյանն ընդդեմ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի թիվ ՎԴ/5170/05/12 վարչական գործով և Արամ Բաբայանն ընդդեմ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի թիվ ՎԴ/2122/05/09 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 26.12.2014 թվականի և 12.03.2010 թվականի որոշումներում արտահայտած իրավական դիրքորոշումները (տե՛ս, Վճռաբեկ դատարանի որոշման 5-8-րդ էջերը):

Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանը եզրահանգել է. «(...) ստորադաս դատարանները, արձանագրելով, որ Ընկերության նկատմամբ վարչական մարմնի կողմից 16.04.2015 թվականից մինչև 13.12.2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածից 365 օրվա համար, ոչ իրավաչափորեն, հաշվարկվել է 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժ, անտեսել են այն հանգամանքը, որ ոչ հավաստի հայտարարագրմամբ մաքսային սահմանով ապրանքների անօրինական տեղափոխման դեպքում մաքսատուրքերի վճարման ժամկետ է համարվում մաքսային մարմնի կողմից մաքսային հայտարարագիրը գրանցելու օրը, այսինքն` տվյալ դեպքում հայցվոր Ընկերության անվամբ թիվ 0715 հաշիվ-ապրանքագրով առաքված ավտոպահեստամասերը «Բացթողում ներքին սպառման համար» մաքսային ընթացակարգով ձևակերպման համար որպես ՀՀ պետական բյուջե մաքսատուրքի, ավելացված արժեքի հարկի և բնապահպանական վճարի վճարելու ժամկետ պետք է դիտարկել 17.04.2015 թվականը, ինչի պայմաններում էլ ակնհայտ է դառնում, որ Ընկերությունն օրենսդրությամբ սահմանված ժամկետում, այսինքն` 17.04.2015 թվականին, ոչ ամբողջությամբ է վճարել համապատասխան մաքսային վճարները` հաշվի առնելով այն, որ Ընկերության կողմից ճշգրտված տվյալներով թիվ C-39241 ապրանքային հայտարարագիրը ներկայացվել է միայն 13.12.2016 թվականին:

Նման պայմաններում Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ Ընկերության տնօրեն Հովհաննես Խաչատրյանի կողմից ՀՀ մաքսային օրենսգրքի 203-րդ հոդվածով նախատեսված իրավախախտման կատարումը հանգեցրել է սահմանված ժամկետում մաքսային վճարները չվճարելուն, իսկ ճշգրտված տվյալներով թիվ C-39241 ապրանքային հայտարարագիրը ներկայացնելուց և մաքսային վճարներն ամբողջությամբ վճարելուց հետո Ընկերությանը պետք է առաջադրվի տույժերի վճարման պարտավորություն` «Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով` մաքսատուրքի վճարումն ուշացնելու համար` ժամանակին չվճարված մաքսատուրքի գումարի 0,15 տոկոսի չափով` ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա, բայց ոչ ավելի, քան 365 օրվա համար» (տե՛ս, Վճռաբեկ դատարանի որոշման 12-րդ էջ):

Վճռաբեկ դատարանի դատավոր Ռուզաննա Հակոբյանս, համաձայն չլինելով Վճռաբեկ դատարանի դատավորների մեծամասնության կողմից վերը նշված որոշման հետ, շարադրում եմ իմ հատուկ կարծիքը դրա վերաբերյալ:

Գտնում եմ, որ սույն գործով ներկայացված հայցն անթույլատրելի է, այն ենթակա չէ որևէ դատարանի քննությանը, այսինքն` առկա են գործի վարույթը կարճելու և ըստ այդմ Վերաքննիչ դատարանի դատական ակտը բեկանելու անվերապահ հիմքեր հետևյալ պատճառաբանությամբ.

Նախ և առաջ հարկ եմ համարում ընդգծել, որ Վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունների, այն է` 22.12.2016 թվականի թիվ 316 ակտով հայցվոր Ընկերության նկատմամբ 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժեր հաշվարկելու իրավաչափությանը, չի մասնավորեցրել, թե ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքով սահմանված որ հայցատեսակով է քննել ու լուծել ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունների իրավաչափության հարցը:

Սույն գործով Դատարան ներկայացված «Հայցի առարկան փոփոխելու մասին» դիմումով, որպես փոփոխված պահանջի` ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունները ոչ իրավաչափ ճանաչելու հայցի իրավական հիմք, հայցվորի ներկայացուցիչը վկայակոչել է ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասը (հատոր 2-րդ, գ.թ. 10-24):

Գտնում եմ, որ հայցվորի ներկայացրած վերոգրյալ պահանջը նշված հայցատեսակով անթույլատրելի է հետևյալ պատճառաբանությամբ.

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 53-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` վարչական ակտն արտաքին ներգործություն ունեցող այն որոշումը, կարգադրությունը, հրամանը կամ այլ անհատական իրավական ակտն է, որը վարչական մարմինն ընդունել է հանրային իրավունքի բնագավառում կոնկրետ գործի կարգավորման նպատակով, և ուղղված է անձանց համար իրավունքներ և պարտականություններ սահմանելուն, փոփոխելուն, վերացնելուն կամ ճանաչելուն:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի իմաստով միջամտող վարչական ակտն այն վարչական ակտն է, որի միջոցով վարչական մարմինները մերժում, միջամտում, ընդհուպ սահմանափակում են անձանց իրավունքների իրականացումը, որևէ պարտականություն են դնում նրանց վրա կամ ցանկացած այլ եղանակով վատթարացնում են նրանց իրավական կամ փաստացի դրությունը:

Վերոգրյալ իրավանորմի վերլուծությունից հետևում է, որ օրենսդիրը, նշված հոդվածի 1-ին մասով, որպես ընդհանուր կանոն, վարչական ակտը սահմանել է որպես արտաքին ներգործություն ունեցող որոշում, կարգադրություն, հրաման կամ այլ անհատական իրավական ակտ, որը վարչական մարմինն ընդունել է հանրային իրավունքի բնագավառում կոնկրետ գործի կարգավորման նպատակով, և ուղղված է անձանց համար իրավունքներ և պարտականություններ սահմանելուն, փոփոխելուն, վերացնելուն կամ ճանաչելուն:

Միևնույն ժամանակ, նույն հոդվածի 2-րդ մասում օրենսդիրը կոնկրետացրել է միջամտող վարչական ակտին ներկայացվող պահանջները, ի թիվս այլնի, ամրագրելով նաև վարչական ակտի միջոցով անձանց իրավական կամ փաստացի դրությունը վատթարացնող պայմանը: Այսինքն` վարչական վարույթը եզրափակող իրավական ակտի բնորոշումն օրենսդիրը պայմանավորել է նաև վարչական ակտի միջոցով անձանց իրավական կամ փաստացի դրությունը վատթարացնող հետևանքի առաջացմամբ:

Գտնում եմ, որ տվյալ դեպքում ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ԳՀՀ բաժնի ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի կողմից 22.12.2016 թվականին կազմված թիվ 316 ակտը համապատասխանում է վարչական ակտի բնորոշմանը, քանի որ ընդունվել է վարչական մարմնի կողմից հանրային իրավունքի բնագավառում կոնկրետ գործի կարգավորման, այն է` մաքսային ձևակերպումներն ուշացնելու համար պատասխանատվություն կիրառելու նպատակով, ունի արտաքին ներգործություն, քանի որ ուղղված է «Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ կետի կիրառմամբ հաշվարկված տույժի գումարը վճարելու պարտականության սահմանմանը, որով նաև վատթարացել է Ընկերության իրավական և փաստացի դրությունը: Ընդ որում, թիվ 316 ակտով առաջադրված գումարները, նույն ակտի վրա առկա ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան դրոշմակնիքի համաձայն, Ընկերությունը վճարել է (հատոր 1-ին, գ.թ. 112):

Սույն հատուկ կարծիքում արտահայտած իրավական դիրքորոշման հաշվառմամբ գտնում եմ, որ թիվ 316 միջամտող վարչական ակտից դատական պաշտպանության միջոցը կարող է լինել միայն անվավերության կամ առչնչության տեսանկյունից այդ ակտի իրավաչափության վիճարկումը: Մինչդեռ, տվյալ դեպքում Ընկերությունը դատական պաշտպանություն է հայցել դատավարական այնպիսի կանոններով, որոնց միջոցով հնարավոր չէ հասնել հայցվորի իրավունքների ենթադրյալ խախտումների վերացմանը, քանի որ նախ` ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասով սահմանված ճանաչման հայցատեսակով որևէ գործողության ոչ իրավաչափ ճանաչելու հայցապահանջը կարող է քննարկման առարկա դառնալ միայն այն դեպքում, երբ հաստատված է այդ գործողության` կատարմամբ կամ որևէ այլ կերպ իրեն սպառած լինելու հանգամանքը, երկրորդ` վարչական ակտի ընդունմամբ եզրափակվող վարչական վարույթի ընթացքում վարչական մարմնի պաշտոնատար անձի կողմից իրականացված գործողությունների իրավաչափության հարցը կարող է քննարկման առարկա դառնալ միայն վարչական ակտի իրավաչափության գնահատման հետ միաժամանակ:

Այսպիսով, գտնում եմ, որ տվյալ դեպքում ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան ավագ մաքսային տեսուչ Ռ. Սողոմոնյանի և մաքսային տեսուչ Ն. Լյազգյանի գործողությունները, այն է` 22.12.2016 թվականի թիվ 316 ակտով հայցվոր Ընկերության նկատմամբ 12.342.365 ՀՀ դրամի չափով տույժեր հաշվարկելը, ոչ իրավաչափ ճանաչելու պահանջը թույլատրելի հայց չէ, այսինքն` ենթակա չէ դատարանի քննությանը, սույն գործի վարույթը ենթակա է եղել կարճման, ինչն անտեսվել է ինչպես ստորադաս դատարանների, այնպես էլ` Վճռաբեկ դատարանի կողմից: Ընդ որում, վերոգրյալ պահանջը ճանաչման հայցի շրջանակներում քննության ենթակա լինելը թույլատրելի համարելու արդյունքում հնարավոր է դառնում շրջանցել վիճարկման հայց ներկայացնելու համար ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 72-րդ հոդվածով սահմանված ժամկետները և, ըստ էության, քննարկման առարկա դարձնել օրենքով սահմանված կարգով ուժի մեջ մտած և անբողոքարկելի դարձած վարչական ակտերի իրավաչափությունը, ինչն անհամատեղելի է իրավական որոշակիության սահմանադրական հիմնարար սկզբունքի հետ:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 152-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 9-րդ կետի համաձայն` դատական ակտը բոլոր դեպքերում ենթակա է բեկանման, եթե առկա են նույն օրենսգրքի 96-րդ հոդվածով սահմանված` գործի վարույթը կարճելու հիմքերը:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին և 9-րդ մասերի համաձայն` դատարանը գործի քննության ցանկացած փուլում կարճում է գործի վարույթը, եթե վեճը ենթակա չէ որևէ դատարանում քննության կամ եթե բացահայտվել են նույն օրենսգրքի 80-րդ հոդվածով նախատեսված` հայցադիմումի ընդունումը մերժելու հիմքերը:

Գտնում եմ, որ տվյալ դեպքում առկա են սույն գործի վարույթը կարճելու ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 96-րդ հոդվածի 1-ին և 9-րդ մասերով նախատեսված հիմքերը, հետևաբար ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 152-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 9-րդ կետի ուժով Վերաքննիչ դատարանի դատական ակտը բոլոր դեպքերում ենթակա է բեկանման:

Այսպիսով, գտնում եմ, որ Վճռաբեկ դատարանի կողմից պետք է կիրառվեր ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետով նախատեսված դատական ակտն ամբողջությամբ բեկանելու և գործի վարույթն ամբողջովին կարճելու վճռաբեկ դատարանի լիազորությունը: Ընդ որում, նշված լիազորության կիրառման համար Վճռաբեկ դատարանը կաշկանդված չէ վճռաբեկ բողոքի հիմքերով ու հիմնավորումներով(3), քանի որ գործի վարույթը կարճման ենթակա լինելու պարագայում ստորադաս դատարաններին վերագրվող նյութական և դատավարական իրավունքի նորմերի առերևույթ խախտումների գնահատման անհրաժեշտությունը բացակայում է:

____________________

3) նշվածը բխում է նաև ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 169-րդ հոդվոծի 1-ին մասի 4-րդ կետի տրամաբանությունից, որը, ի տարբերություն նույն հոդվածի 1-ին մասի 1-ին և 2-րդ կետերի, դատական ակտի բեկանումը և կարճումը չի պայմանավորում բողոքի բավարարման կամ մերժման հանգամանքով

 

Դատավոր Ռ. Հակոբյան

 

Հրապարակվել է պաշտոնական կայքէջում (datalex.am) 10 դեկտեմբերի 2020 թվական:

 

 

pin
Վճռաբեկ դատարան
10.12.2020
N ՎԴ/4545/05/17
Որոշում