040.0204.050307
«ՎԱՎԵՐԱՑՆՈՒՄ ԵՄ»
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՆԱԽԱԳԱՀ Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ
«05» մարտի 2007 թ.
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
ՈՐՈՇՈՒՄ
18 հունվարի 2007 թվականի N 204-Ն
«ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿԻ 2007-2011 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆԻ (ՀՈՂԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՍԽԵՄԱՅԻ) ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ ՄԱՍԻՆ
Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.
1. Հաստատել «Դիլիջան» ազգային պարկի 2007-2011 թվականների կառավարման պլանը (հողերի օգտագործման սխեման) համաձայն հավելվածի:
2. Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարին և Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի նախագահին` սահմանված կարգով համապատասխանեցնել «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում կնքված վարձակալական պայմանագրերը սույն որոշման 1-ին կետով հաստատված կառավարման պլանին (հողերի օգտագործման սխեմային) և ապահովել դրանց պետական գրանցումը:
3. Հայաստանի հանրապետության պետական բյուջեից «Դիլիջան» ազգային պարկի 2007-2011 թվականների կառավարման պլանի նախագծով նախատեսվող միջոցառումների ֆինանսավորման հնարավորության հարցին անդրադառնալ տվյալ տարվա բյուջետային գործընթացների ժամանակ:
2. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակմանը հաջորդող տասներորդ օրվանից:
ՍՏՈՐԱԳՐՎԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԿՈՂՄԻՑ
2007 ԹՎԱԿԱՆԻ ՓԵՏՐՎԱՐԻ 15-ԻՆ
Հավելված
ՀՀ կառավարության
2007 թվականի հունվարի 18-ի
N 204-Ն որոշման
«ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆ
2007-2011 թթ.
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ԳԼՈԲԱԼ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ
«ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆ
2007-2011 թվականներ
Մշակված է Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության
«Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի»
շրջանակներում
Երևան 2006
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
«ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆ
2007-2011 թթ.
ՄՇԱԿՎԵԼ Է «ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԵՎ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ ԾՐԱԳՐԻ» ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐՈՒՄ
ԵՐԵՎԱՆ 2006
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
ԲԱԺԻՆ 1. «Դիլիջան» ազգային պարկի ստեղծումը և տեղադրությունը
ԲԱԺԻՆ 2. «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական պայմանները 2.1. ԿԼԻՄԱՆ 2.2. ՌԵԼԻԵՖԸ 2.3. ՋՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 2.4. ՀՈՂԵՐԸ 2.5. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ 2.5.1. Ֆլորան 2.5.2. Բուսականությունը 2.6. ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ 2.6.1. Անողնաշարավորներ 2.6.2. Ողնաշարավորներ
ԲԱԺԻՆ 3. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանները 3.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանների որոշման սկզբունքները 3.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանների նկարագրությունը 3.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանական գոտու նկարագրությունը 3.4. Համայնքների վարչական սահմաններում պետական սեփականության անտառային տարածքների սահմանների և կատեգորիայի ճշգրտում
ԲԱԺԻՆ 4. «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիները 4.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի արգելոցային գոտիների սահմանների և տեղանքների նկարագրությունը 4.1.1. «Աղավնավանքի կենու» արգելոց 4.1.2. «Խաչարձանի կաղնուտներ» արգելոց 4.1.3. «Հաղարծնի հաճարկուտներ» արգելոց 4.1.4. «Բնական սոճուտների» արգելոց 4.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի արգելավայրային գոտիների սահմանների և տեղանքների նկարագրությունը 4.2.1. «Դիլիջան ջրաբանական» արգելավայր 4.2.2. «Ֆրոլովո Բալկա» արգելավայր 4.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի ռեկրեացիոն գոտիների սահմանների և տեղանքների նկարագրությունը 4.3.1. Շամախյան-Ֆիոլետովոյի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.2. Բլդանի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.3. Դիլիջանի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.4. Գոշի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.5. Հաղարծնի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.6. Գոշ-Աղավնավանքի ռեկրեացիոն գոտի 4.3.7. Աղստև-Գետիկի ռեկրեացիոն գոտի 4.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի տնտեսական գոտու սահմանների և տեղանքների նկարագրությունը 4.5. «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիների արդյունավետ կառավարմանն ուղղված գործողություններ
ԲԱԺԻՆ 5. «Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման ներկա առանձնահատկությունները և դրա բարելավմանն ուղղված գործողությունների պլանը 5.1. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման գործողություններ
ԲԱԺԻՆ 6. «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների սոցիալ-տնտեսական բնութագիրը և շահագրգիռ կողմերի հետ պարկի մասնակցային կառավարման գործողությունների պլանը 6.1. Համայնքների սոցիալ-տնտեսական ընդհանուր վիճակը 6.2. Համայնքների կողմից «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական պաշարների օգտագործումը 6.2.1. Ջրային ռեսուրսների օգտագործումը 6.2.2. Ռեկրեացիոն նպատակներով տարածքների օգտագործումը 6.2.3. Արածեցումը 6.2.4. Բուսական պաշարների օգտագործումը 6.2.5. Կենդանական պաշարների օգտագործումը 6.3. Բնական պաշարների օգտագործման բնագավառում բնակչության իրազեկությունը, «Սևան» ազգային պարկի և շահագրգիռ կողմերի միջև փոխհարաբերությունների բնույթը 6.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանման գոտու տարածքներում բնական պաշարների օգտագործումից ստացված շահույթի արդարացի բաշխման առանձնահատկությունները 6.5. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից բնական պաշարների պահպանումը և օգտագործման կարգավորումը 6.6. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և շահագրգիռ կողմերի մասնակցային կառավարման գործողություններ
ԲԱԺԻՆ 7. «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական էկոհամակարգերի ներկա վիճակը և դրանց բարելավմանն ուղղված գործողությունների պլանը 7.1. ՋՐԱՅԻՆ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ 7.1.1. Պարզ և Գոշ լճերի էկոլոգիական վիճակը 7.1.2. Գետերի էկոլոգիական վիճակը 7.1.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային պաշարների կառավարման բարելավման գործողություններ 7.2. ՋՐԱՅԻՆ ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 7.2.1. Ձկներ 7.2.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի ձկնային պոպուլյացիաներին սպառնացող վտանգները 7.2.3. Խեցգետին 7.2.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողություններ 7.3. ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ 7.3.1. Բուսական աշխարհի հաշվառումը, վիճակը և կառավարման բարելավման գործողություններ 7.3.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի բուսական կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողություններ 7.3.3. Կենդանական աշխարհի հաշվառումը, վիճակը և գործողությունների պլանը 7.3.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի կենդանական կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողություններ 7.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառգույքագրում 7.4.1. Անտառային տարածքների դինամիկան ըստ հողատեսքերի 7.4.2. Ազգային պարկի անտառների գնահատում 7.4.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների կառավարման բարելավման գործողություններ
ԲԱԺԻՆ 8. «Դիլիջան» ազգային պարկում տուրիզմի և ռեկրեացիայի առանձնահատկությունները և դրանց կարգավորման ուղիներն ու գործողությունների պլանը 8.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու բնական ու մշակութային առանձնահատկությունները 8.1.1. Առողջարարական պաշարներ 8.1.2. Բնական և մշակութային ժառանգություն 8.2. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեությունը տուրիզմի և ռեկրեացիայի կազմակերպման բնագավառում 8.3. Տուրիզմի և ռեկրեացիոն գործունեության գնահատականը «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում 8.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում տուրիզմի զարգացման ձևերը և երթուղիները 8.4.1. Տուրիզմի զարգացման ձևերը 8.4.2. Էկոտուրիզմ 8.4.3. Տուրիստական երթուղիներ 8.5. Տուրիստական և ռեկրեակցիոն նշանակության տարածքներին սպառնացող վտանգները 8.6. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում տուրիզմի և ռեկրեացիոն գործունեության կանոնակարգման գործողություններ
ԲԱԺԻՆ 9. «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրման և իրականացման գործողությունների պլանը
ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1. «Դիլիջան» ազգային պարկի և «Դիլիջան» ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կառավարման բարելավման գործողությունների պլան
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2. Գույքագրում անցած բնական և մշակութային հուշարձանները, դրանց կարգավիճակը և տուրիզմի զարգացման առաջարկությունները
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգը և դրա ներդրումը «Դիլիջան» ազգային պարկում
Քարտեզ 1. Ռելիեֆը
Քարտեզ 2. Ջրագրությունը
Քարտեզ 3. Կարմիր գրքում գրանցված առավել ուշադրության արժանի և էնդեմիկ բուսատեսակների բաշխվածությունը
Քարտեզ 4. Դեղաբույսերի բաշխվածությունը
Քարտեզ 5. ՈՒտելի բույսերի բաշխվածությունը
Քարտեզ 6. Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների տեսակների բաշխվածությունը
Քարտեզ 7. Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու սահմանները
Քարտեզ 8. Ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիները
Քարտեզ 9. Դեպի ամառային արոտավայրեր գյուղատնտեսական կենդանիների տարանցիկ տեղափոխման երթուղիներ
Քարտեզ 10. Անտառների բաշխվածությունն ըստ գերակշռող ծառատեսակների և հասակային փուլերի
Քարտեզ 11. Անտառների բաշխվածությունն ըստ բոնիտետային դասերի
Քարտեզ 12. Անտառների բաշխվածությունն ըստ լրիվության
Քարտեզ 13. Բնական և մշակութային հուշարձանների բաշխվածությունը
Քարտեզ 14. Տուրիստական հիմնական երթուղիները
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
«Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանը մշակվել է 2004-2006 թվականների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամի տրամադրած դրամաշնորհային միջոցներով:
«Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանի մշակման համար հիմք են հանդիսացել ռազմավարական նշանակության այնպիսի փաստաթղթեր, ինչպիսիք են`
* Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի իրականացման վերաբերյալ Հայաստանի Ազգային ժողովի կողմից վավերացված Գլոբալ էկոլոգիական խնամառու դրամաշնորհային հիմնադրամի Համաձայնագիրը Հայաստանի Հանրապետության և Միջազգային Զարգացման Ընկերակցության միջև, որպես Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամի իրականացնող գործակալության (2002 թ.).
* Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի գնահատման փաստաթուղթը (2001 թ.):
Բացի այդ, հաշվի են առնված Հայաստանի Հանրապետության կողմից ստանձնած մի շարք միջազգային պարտավորություններ, որոնք արտահայտված են Հայաստանի Ազգային ժողովի կողմից վավերացված այնպիսի միջազգային կոնվենցիաներում, ինչպիսիք են`
* Կենսաբանական բազմազանության մասին - 1993 թ.
* Համաշխարհային բնական և մշակութային ժառանգության պահպանության մասին - 1994 թ.
* Անապատացման դեմ պայքարի կոնվենցիա այն երկրներում, որոնք ենթարկվում են լուրջ երաշտի և/կամ անապատացման, հատկապես Աֆրիկայում - 1997 թ.
* Տեղեկատվության հասանելիության, շրջակա միջավայրին առնչվող որոշումների ընդունմանը հասարակայնության մասնակցության և արդարադատության մատչելիության մասին - 1998 թ.:
«Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանի մշակման ընթացքում մեծ ուշադրություն է հատկացվել Հայաստանի Հանրապետության այնպիսի օրենքների և օրենսգրքերի պահանջներին, ինչպիսիք են`
* Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները - 1991 թ.
* Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին - 1991 թ., ինչպես նաև սույն օրենքի նոր նախագծին.
* Բուսական աշխարհի մասին - 1999 թ.
* Կենդանական աշխարհի մասին - 2000 թ.
* Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին - 2001 թ.
* Ազգաբնակչության էկոլոգիական կրթության և դաստիարակության մասին - 2001 թ.
* Հողային օրենսգիրքը - 2001 թ.
* Ջրային օրենսգիրքը -2002 թ.:
Բացի այդ, «Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանի մշակման ընթացքում հաշվի են առնվել նաև Հայաստանի կառավարության կողմից հավանության արժանացած այնպիսի ծրագրեր, ինչպիսիք են`
* Հայաստանի շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների ազգային ծրագիրը - 1998 թ.
* Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիրը - 2001 թ.
* Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների զարգացման պետական ռազմավարություն և գործողությունների ազգային ծրագիրը - 2002 թ.:
Հարկ է նշել, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանի մշակումը Հայաստանի կառավարության 2006 թ. գործունեության միջոցառումների ծրագրում ընդգրկված է որպես գերակա խնդիր:
Կառավարման պլանի մշակման ընթացքում ուսումնասիրվել և գնահատվել են «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման առանձնահատկությունները: Ընդ որում գնահատումն իրականացվել է 2005 և 2006 թվականներին` Վայրի բնության պահպանության հիմնադրամի (WWF) և Համաշխարհային բանկի մշակած մեթոդիկայով: Գնահատման արդյունքում մշակվել են ազգային պարկի կառավարման բարելավման գործողություններ, որոնք ուղղված են ինչպես «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառուցվածքային բարեփոխումներին, այնպես էլ կադրերի մասնագիտական պատրաստվածությանն ու ծառայողական պարտականությունների սահմանմանը:
Մեծ ուշադրություն է հատկացվել «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների սոցիալ-տնտեսական բնութագրին և շահագրգիռ կողմերի հետ պարկի մասնակցային կառավարման հնարավորություններին: Ընդ որում մասնակցային կառավարման գործողությունները ուղղված են «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու բնական էկոհամակարգերի բարելավմանը, ազգային պարկին հարակից համայնքների վարչական սահմաններում պետական սեփականության անտառային տարածքների կառավարմանը, ինչպես նաև տուրիզմի և ռեկրեացիայի կարգավորմանը:
Կառավարման պլանի մշակման ընթացքում գնահատվել է «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում տնտեսական գործունեության, բնական պաշարների օգտագործման բնագավառում շահագրգիռ կողմերի միջև փոխհարաբերությունների բնույթը, բացահայտվել են պարկին հարակից համայնքների բնակչության կողմից կենսաբանական ռեսուրսների (անտառ, անտառային կողմնարդյունք, արոտավայրեր, ջրային կենսաբազմազանություն) օգտագործման հասանելիության և օգտագործումից ստացված շահույթի արդարացի բաշխման առանձնահատկությունները: Իրականացվել է կենսաբանական և գենետիկական ռեսուրսների (բնափայտ, անտառային պտուղներ և հատապտուղներ, ուտելի բույսեր, կերաբույսեր, դեղաբույսեր, սնկեր, խեցգետիններ, ձկներ, թռչուններ, կաթնասուններ) գույքագրում, բացահայտվել են էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը խախտող հիմնական գործոնները, որոշվել են շրջակա միջավայրի վրա տնտեսական գործունեության տարբեր ձևերի ազդեցության չափանիշները և մշակվել են էկոհամակարգերի վիճակի զարգացման միտումների կանխագուշակման մեթոդները: Բացի այդ, դիտարկվել են նաև «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում տուրիզմի և ռեկրեացիայի զարգացման ուղիները, գույքագրվել են բնական և մշակութային ժառանգության օբյեկտները:
Մեծ ծավալի աշխատանքներ են իրականացվել «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու քարտեզագրման ուղղությամբ: Կենսաբազմազանության և անտառային տարածքների գույքագրման արդյունքների հիման վրա որոշվել և քարտեզագրվել են «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիները: Քարտեզագրվել են նաև Կարմիր գրքում գրանցված, էնդեմիկ, հազվագյուտ բուսական ու կենդանական տեսակների տեղաբաշխումը, անտառային տարածքների բաշխվածությունը ըստ ծառուտների լրիվության, բոնիտետի դասերի, տարիքային խմբերի: Տրվել են հիմնական տուրիստական երթուղիների քարտեզը և ազգային պարկի տարածքով դեպի ամառային արոտավայրեր գյուղատնտեսական կենդանիների տարանցիկ տեղափոխման երթուղիների քարտեզը:
«Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանը կապահովի բնապահպանական և տնտեսական ոլորտների ինտեգրացման ուղղությամբ նախատեսված գործողությունների իրականացումը: Այդ տեսակետից կարևոր նշանակություն ունի ազգային պարկի և կենսաբանական բազմազանության մոնիտորինգի իրականացումը, որը կարող է հիմք հանդիսանալ ընկալելու ազդեցության էությունը և միջոցներ ձեռնարկել պահպանության համար: Մոնիտորինգի իրականացման գործողությունները կնպաստեն ազգաբնակչության համար ազգային պարկի տնտեսական արժեքների հասանելիությանը, ինչպես նաև տեղական համայնքներին շահույթի մասնահանման արդյունավետ քաղաքականության և մեխանիզմների մշակմանը, որը հնարավորություն կտա ազգային պարկի լիարժեք գործունեության համար ապահովել կայուն ֆինանսավորում:
«Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման պլանը կնպաստի գործող իրավական ակտերի առավել արդյունավետ և հավասարակշռված կիրարկմանը, որի հետևանքով զգալիորեն կկանխարգելվեն գլոբալ կարևորության կենսաբազմազանության կորուստը, կբարելավվի տնտեսական գործունեության հավասարաչափ իրականացումը: Կառավարման պլանի կարևորագույն նպատակն է ապահովել, որպեսզի կենսաբազմազանության պահպանության պահանջները հավասարակշռվեն տեղական բնակչության կենսամակարդակի բարելավմանն ուղղված օժանդակության հետ:
ԲԱԺԻՆ 1. «Դիլիջան» ազգային պարկի ստեղծումը և տեղադրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկը, որպես պետական արգելոց, հիմնադրվել է 1958 թվականին: Հայաստանում Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Դիլիջան քաղաքի մերձակայքում կազմավորվում են Դիլիջանի և Կույբիշևի անտառպետությունները: 1931 թվականին դրանք հանձնվում են հանրապետության Առողջապահության ժողկոմի կուրորտային վարչությանը: Այդ անտառպետությունների բազայի հիման վրա 1937 թվականին կազմավորվում է անտառարդյունաբերական տնտեսություն, որն էլ 1958 թվականի սեպտեմբերին Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների Խորհրդի թիվ 341 որոշմամբ վերակազմավորվում է պետական արգելոցի: «Դիլիջան» պետական արգելոցի հիմնադրման նպատակն էր պահպանել կաղնու և հաճարենու խոնավասեր (մեզոֆիլ) անտառները, երրորդական դարաշրջանի այնպիսի ռելիկտային տեսակները, ինչպիսիք են հատապտղային կենին և կովկասյան մրտավարդը: Սակայն, ինչպես ցույց տվեց անցած տասնամյակների փորձը, արգելոցն ի վիճակի չէր կատարելու իր առջև դրված խնդիրները: Արգելոցի կազմակերպման ժամանակ հաշվի չի առնվել Դիլիջան քաղաքի և դրա վարչական սահմաններում գտնվող 5 բնակավայրերի, ինչպես նաև դրանց օգտագործման տրված գյուղատնտեսական և այլ հողահանդակների տարածական տեղաբաշխվածությունը: Վերջինիս արդյունքում արգելոցի տարածքում հետագայում ի հայտ եկան տնտեսական ակտիվ օգտագործման հողահանդակներ, որոնց շահագործումը խիստ հակասում էր արգելոցային ռեժիմին:
Արգելոցն իր հիմնադրման օրվանից ընդգրկված էր անտառտնտեսվարումն իրականացնող գերատեսչության (Հայաստանի անտառային պետական Կոմիտե, հետագայում «Հայանտառ» անտառտնտեսական արտադրական միավորում, իսկ 1995 թվականից «Հայանտառ» Պետական Փակ Բաժնետիրական Ընկերություն) կազմում: 1995 թվականի օգոստոսին «Դիլիջան» պետական արգելոց» բյուջետային հիմնարկը անցավ ՀՀ բնապահպանության և ընդերքի նախարարության ենթակայությանը:
ՀՀ կառավարության 2002 թ. փետրվարի 21-ի թիվ 165 որոշմամբ «Դիլիջան» պետական արգելոցի և դրան հարակից տարածքներում կազմակերպվում է «Դիլիջան» ազգային պարկը: Նույն որոշմամբ «Դիլիջան» պետական արգելոց» բյուջետային հիմնարկը վերակազմավորվում է «Դիլիջան» ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության: ՀՀ կառավարության 2002 թ. մայիսի 11-ի թիվ 920-Ն որոշմամբ հաստատվում են «Դիլիջան» ազգային պարկի և «Դիլիջան» ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կանոնադրությունները:
«Դիլիջան» ազգային պարկը տեղադրված է Փոքր Կովկասում` Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում: Պարկը տարածվում է Փամբակի, Արեգունու, Միափորի, Իջևանի և Հալաբի հովտահայաց լանջերին` 1070-2900 մ բարձրությունների վրա: Պարկի տարածքի մեծ մասը տեղադրված է Արեգունու լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին: Պարկի արևելյան հատվածները ընդգրկում են Միափորի լեռնաշղթայի հարավային լանջերը, որոնք խոշոր ժայռային մերկացումներով և սանդղաձև տեռասներով իջնում են Գետիկ գետի հովիտը: Հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից պարկին հարում է Իջևանի լեռնաշղթան, որի լանջերը հարթ են և միայն վերին մասում դառնում են զառիթափ: Իջևանի լեռնաշղթայի հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ շարունակվում է Հալաբի լեռնաշղթան, որի լանջերը աչքի են ընկնում մեծ թեքությամբ` հատկապես արևմտյան հատվածում: Արևմուտքից և հարավ-արևմուտքից պարկը շրջափակվում է Փամբակի լեռնաշղթայի ճյուղավորություններով, որոնք Սևանի լեռնանցքում միանում են Արեգունու լեռնաշղթային: Պարկի ցածրադիր հատվածը Աղստև գետի հովիտն է, որի արևմտյան, աջակողմյան լանջերը հիմնականում ունեն հրաբխային ծագում, իսկ ձախակողմյանը կազմված է նստվածքային ապարներից:
ԲԱԺԻՆ 2. «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական պայմանները
2.1. ԿԼԻՄԱՆ
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքին բնորոշ է բարեխառն տաք և խոնավ կլիման: Տարեկան միջին ջերմաստիճանի տատանումը չի գերազանցում 24 աստիճանը: Պարկի ցածրալեռնային հատվածում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 9.2-10.5 աստիճան է. հունվարին` -0.6-1.3, հուլիսին` 19.9-21.1 աստիճան: Բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը` 37, բացարձակ նվազագույնը` -26 աստիճան: Ծովի մակարդակից 2000 մ բարձրության վրա հունվարին միջին ջերմաստիճանը կազմում է -10-13, իսկ օգոստոսին` 13-15 աստիճան: Անսառնամանիք ժամանակահատվածը տատանվում է 200-ից 210 օր: Պարկի տարածքում ձնածածկույթն առաջանում է ոչ ամեն տարի: Ձնաշերտի հաստությունը տատանվում է 5-ից 50 սմ, իսկ հյուսիսային լանջերին այն հաճախ գերազանցում է 70 սմ-ը: Տեղումների տարեկան միջին քանակությունը տատանվում է` ստորին լեռնային գոտում 537 մմ-ից մինչև 850-860 մմ բարձրալեռնային գոտում: Տեղումների առավել քանակությունը նկատվում է գարնանը (տարեկան նորմայի մոտ 35 տոկոսը), իսկ նվազագույն քանակությունը` ձմռանը (մոտ 12 տոկոս):
2.2. ՌԵԼԻԵՖԸ
Բացարձակ բարձրության մեծ տատանումները, լանջերի տարբեր դիրքադրությունները և խիստ կտրտված ռելիեֆը «Դիլիջան» ազգային պարկի համեմատաբար փոքր տարածքում ստեղծում է բնական պայմանների բացառիկ բազմազանություն: Լավ արտահայտված են ուղղաձիգ գոտիականության լանդշաֆտները` բացի նախալեռնային և ալպիական գոտուց: Հատկապես լավ է արտահայտված միջին լեռնային գոտին 1200-1800 մ բարձրություններում: Այստեղ տարածված են կաղնու և հաճարենու սաղարթավոր անտառները, որոնք հանդիսանում են արգելոցի բուսականության հիմնական տիպը: 1900 մ-ից բարձր` բարձրալեռնային գոտին է, որին բնորոշ են նոսրանտառները և ենթալպյան բարձրախոտերը: Պարկի տարածքը հատում են բազմաթիվ մեծ և փոքր ձորեր, որոնցից յուրաքանչյուրում ձևավորվում է յուրահատուկ միկրոկլիմա: «Դիլիջան» ազգային պարկի ռելիեֆն իրենից ներկայացնում է տարբեր ուղղություններով ձգվող լեռնաշղթաների ու դրանք միմյանցից բաժանող խորը հովիտների համակարգ (Քարտեզ 1): Պարկի հյուսիս-արևմտյան սահմանից սկսած դեպի արևելք ձգվում է Հալաբի լեռնաշղթան, որն իր այս հատվածում հասնում է մինչև 2778 մ բարձրության: Լեռնաշղթայի լանջերը զառիթափ են, կատարային մասը աչքի է ընկնում սանրակերպ դասավորված ժայռային ելուստներով: Այն Այրի Քար լեռնագագաթի մոտ միանում է նույն ուղղությամբ ձգվող Իջևանի լեռնաշղթային: Վերջինիս բարձրությունն այս հատվածում հասնում է 2787 մ (Այրի Քար): Իջևանի լեռնաշղթայի լանջերը նույնպես զառիթափ են: Բարձրադիր հատվածներում տարածված են աստիճանակերպ, 50-200 մ բարձրությամբ կրաքարային ժայռային կտրվածքներ: Գագաթային մասերում պահպանված են հին հարթեցման մակերևույթները: Լայն տարածում ունեն ռելիեֆի կարստային ձևերը (քարանձավներ, հորեր, կառեր, ձագարներ և այլն): Միջին բարձրություններում (1500-1800 մ) շատ են կարստային աղբյուրները: Ազգային պարկի հարավ-արևմտյան մասը զբաղեցնում է Փամբակի լեռնաշղթայի արևելյան հատվածը, որը Սևանի լեռնանցքում հանգուցվում է Արեգունու և Դիլիջանի լեռնաշղթաներին: Այս հատվածում այն հասնում է մինչև 2732 մ բարձրության: Փամբակի լեռնաշղթայի լանջերը համեմատաբար մեղմաթեք են, քիչ են մասնատված, իսկ գագաթները գմբեթաձև են: Դիլիջանի լեռնաշղթան զբաղեցնում է Աղստև գետի Շամլուղ և Գետիկ վտակների միջակայքը: Այն Մեծ Մայմեխ գագաթում հասնում է 2642 մ բարձրության: Լեռնաշղթայի լանջերը համեմատաբար մեղմաթեք են: Լանջերում զարգացած են ակտիվ սողանքային պրոցեսները: Սկսած Սևանի լեռնանցքից, դեպի հարավ-արևելք ձգվում է Արեգունու լեռնաշղթան, որը Մարալիջա գագաթում ունի 2599 մ բարձրություն: Լեռնաշղթան ազգային պարկի տարածքում հանդես է գալիս ռելիեֆի մեղմ ձևերով: Արևելյան հատվածում` Գետիկի աջափնյա հատվածը զբաղեցնում են Միափորի լեռնաշղթայի համակարգի ճյուղավորությունները, որոնց լանջերը, ունենալով արևմտյան դիրքադրություն, բավականաչափ մասնատված են և տեղ-տեղ աչքի են ընկնում մայրական ապարների մերկացումներով: Լեռնագրական խոշոր միավորներից են Աղստևի ու դրա վտակների կողմից ստեղծված էրոզիոն խորը հովիտները: Դրանք նեղ, հիմնականում V-աձև հովիտներ են, որոնք տեղ-տեղ ընդարձակվում են և ստեղծում փոքրիկ միջլեռնային գոգավորություններ: Հովիտների ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն ունեն տեկտոնական շարժումները: Գետահովիտներում պահպանված են կառուցվածքային և կուտակումային դարավանդները: Ազգային պարկի տարածքում բավական ակտիվ են լանջային պրոցեսները: Շատ են ակտիվ սողանքները: Խոշոր սողանքներից են` Դիլիջանի, Հաղարծնի, Պարզ լճի, Ֆիոլետովոյի և այլն: Լանջային պրոցեսներից լայն տարածում ունեն դեֆլյուկցիոն (անտառածածկ տարածքներում), քարաթափվածքային և այլ երևույթները:
2.3. ՋՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքը հարուստ է մակերեսային ջրերով (Քարտեզ 2): Գրեթե բոլոր մեծ կամ փոքր ձորերով հոսում են գետեր և գետակներ: Բազմաթիվ աղբյուրներ սնում են այդ հոսքերին, որոնք լցվում են պարկի հիմնական ջրային արտերիան` Աղստև գետը, որը սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից` 3000 մ բարձրությունից: Վերին հոսանքում հոսում է Մարգահովտի գոգավորությունով, այնուհետև նեղ կիրճով, ապա ընդարձակվում Դիլիջան և Իջևան քաղաքների մոտ: Գետի երկարությունը 121 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը 2500 կմ2: Գետի տարեկան հոսքը կազմում է 256 մլն խոր. մ: Աղստևի հիմնական վտակներն են` Հովվաջուրը, Շտողանաջուրը, Հաղարծինը, Բլդանը և Գետիկը: Նշված բոլոր գետերն ու գետակները տիպիկ լեռնային են, անձրևներից և ձնհալքից վարարում են գարնան վերջին և ամռան առաջին կեսին: Վարարման ընդհանուր տևողությունը 10-15 օր է և, կախված վարարման ինտենսիվությունից, հնարավոր են սողանքների ակտիվացում և ափամերձ փլուզումներ: Պարկի տարածքը հարուստ է նաև հանքային աղբյուրներով, որոնցից, իր արդյունաբերական նշանակությամբ, աչքի է ընկնում Բլդանի աղբյուրը, որը հայտնի է «Դիլիջան» անվանմամբ: Այն հիդրոկարբոնատ-նատրիումային կազմի հանքային ջուր է, որում կան նաև սուլֆատներ և մագնեզիում, ինչպես նաև երկաթի, ստրոնցիումի, լիթիումի, ցինկի, բրոմի և պղնձի միկրոտարրեր: Օգտագործվում է աղեստամոքսային հիվանդությունների բուժման համար: Պարկը հայտնի է նաև իր գեղատեսիլ լճերով, որոնցից ամենախոշորը Պարզ լիճն է: Այն գտնվում է Արեգունու լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջում 1400 մ բարձրության վրա` Դիլիջան քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևելք: Լիճն ունի սողանքային ծագում: Մակերեսը շուրջ 2 հա է, երկարությունը` 250 մ, լայնությունը` 70 մ, միջին խորությունը` 3 մ, ջրի ծավալը` 83.8. հազար մ3, ջրահավաք ավազանի մակերեսը` 1.52 կմ2: Պարկի մյուս հայտնի լիճը Գոշալիճն է (Տզրկա), որը գտնվում է Պարզ լճից դեպի արևելք` ծովի մակարդակից 1500 մ բարձրության վրա: Ունի 56 մ երկարություն, 27 մ լայնություն, հայելու մակերեսը` 1.53 հա, ջրահավաք ավազանի մակերեսը` 1.34 կմ2: Միջին խորությունը 6 մ է: Պարկի տարածքում հայտնի են նաև Բաչնիլիճը, Բախտիարիլիճը, Ժանգոտլիճը և այլն:
2.4. ՀՈՂԵՐԸ
«Դիլիջան» ազգային պարկի հողային ծածկույթը ներկայացված է հիմնականում երկու հողատիպերով` անտառային և լեռնամարգագետնային: Անտառային գոտում գերակշռում են անտառային շագանակագույն հողերը, որոնք աչքի են ընկնում հզորությամբ և հորիզոնների լավ դիֆերենցվածությամբ: Կարբոնատներով հարուստ մայր ապարների վրա զարգացած են կարբոնատահումուսային հողերը, որոնք տափաստանացված շագանակագույն հողերի հետ միասին մոզաիկ ձևով հանդիպում են ողջ անտառային գոտում: Ենթալպյան գոտում զարգացած են լեռնամարգագետնային սևահողերը: Այնտեղ, որտեղ տարածքը էրոզացված չէ այդ հողերը աչքի են ընկնում հզոր հումուսային շերտով` մինչև 40 սմ: Հովիտների համեմատաբար ընդարձակ տեղամասերում տարածվում են ալլյուվիալ բերրի հողերը, որոնք հիմնականում վերածված են մշակովի հողերի:
2.5. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ
2.5.1. Ֆլորան
Դաշտային հետազոտությունների արդյունքում, ինչպես նաև գրական և հերբարիումային տվյալների համաձայն պարզվել է, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում ֆլորան ընդգրկում է անոթավոր բույսերի 1200 տեսակ, որից 977 տեսակը աճում է պարկի տարածքում: Դրանցից 51-ը ծառատեսակներ են, 47-ը` թփեր, 696-ը` բազմամյա խոտաբույսեր, 176-ը միամյա և երկամյա բույսեր, 7-ը մակաբույծներ (բուսատեսակների ցանկի էլեկտրոնային տարբերակը տրամադրվել է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին): Նշված տեսակներից 5-ը հանդիսանում են Հայաստանի էնդեմիկներ: Պարկի պահպանական գոտում հանդիպում են անոթավոր բույսերի 958 տեսակներ (դրանցից 225-ը չեն հանդիպում ազգային պարկի տարածքում): Պարկի տարածքում հանդիպող էնդեմիկ տեսակները աճում են նաև այստեղ (Քարտեզ 3): Բացի այդ, պահպանական գոտում (Աղստև գետի ձորի լանջերի բաց տեղանքներում) աճում է ևս մեկ էնդեմիկ տեսակ` Պսեֆելուս Փամբակի (Psephellus pambakensis), որը բավականին լայն տարածում ունի Լոռիում և Իջևանում: Ազգային պարկի ֆլորայի 27 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (պահպանական գոտում դրանք 22-ն են): Ազգային պարկի ֆլորայի 54 տեսակներ հանդես են գալիս որպես դեղաբույսեր (Քարտեզ 4): Դրանց մի մասը չեն կազմում խիտ պոպուլյացիաներ, այլ ցրված հանդիպում են ազգային պարկի տարածքում և այդ պատճառով ներկայումս տնտեսական հետաքրքրություն չեն ներկայացնում, իսկ 41 տեսակներ ուտելի են (Քարտեզ 5):
Բացի այդ, «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքից և դրա պահպանական գոտուց հայտնաբերվել են 480 տեսակի և ենթատեսակի սնկեր, որոնցից 320-ը պատկանում են ագարիկալ սնկերին, 124-ը` աֆիլոֆորայիններին և 36-ը` գաստերոմիցետներին: Առավել տարածված են դառնամատիտեղ (Russula), կաթնասունկ (Lactarius), սարդոստայնասունկ (Cortinarius), թելիկասունկ (Inocybe), ճանճասպան (Amanita) ցեղերի միկորիզագոյացնող տեսակները, ինչպես նաև բնափայտ քայքայող ականջասունկ սովորական (Pleurotus ostreatus), կոճղասունկ իսկական (Armillaria mellea) տեսակները և Աբեթասնկեր (Polyporaceae) ընտանիքի ներկայացուցիչները: Նշված սնկերից 176-ը ուտելի են, որոնցից առավել տարածված է և վաճառվում է շուկաներում միայն ականջասունկ սովորական կամ կախասունկ (Pleurotus ostreatus) տեսակը: 38 տեսակի սնկեր թունավոր են և տեղացի բնակիչները դրանց կոչում են գարշասնկեր (պոգանկա), խուսափում են հավաքելուց և վերջին տարիներին թունավորման դեպքեր չեն գրանցվել:
2.5.2. Բուսականությունը
Ազգային պարկի բուսականության գերիշխող տիպը անտառայինն է: Այստեղ գերակշռում են սաղարթավոր տերևաթափ տեսակները` արևելյան հաճարենին (Fagus orientalis), վրացական կաղնին (Quercus iberica), խոշորառէջ կաղնին (Q. macranthera), կովկասյան բոխին (Carpinus caucasica), ղաժին կամ արևելյան բոխին (C. orientalis): Սրանց ուղեկցում են դաշտային (Acer campester), սրատերև (A. platanoides) և բարձրլեռնային (A. trautvetteri) թխկիները, լորենին (Tilia caucasica), հացենին (Fraxinus excelsior), արոսենին (Sorbus aucuparia, S. graeca և այլն): Հանդիպում են նաև վայրի պտղատուներ` կովկասյան տանձենին (Pyrus caucasica), արևելյան խնձորենին (Malus orientalis), սալորենին (Prunus divaricata), մամխենին (P. spinosa), ընկուզենին (Juglans regia), սովորական տխլենին (Corylus avellana), հոնին (Cornus mas), սզնու տարբեր տեսակներ (Crataegus), զկեռենի (Mespilus germanica), թխենի (Padus) և այլն: Հարուստ է նաև հատապտղատուների բազմազանությունը` հաղարջենի (Ribes), մոշենի (Rubus caesius), մորի (R. idaeus), կոկռոշենի (Grossularia) և այլն: Անտառի վերին սահմանը եզրափակում են կեչու կորաբուն մերձալպյան նոսրանտառային մնացորդները` ելունդավոր և թավոտ կեչիների (Betula pendula, B. pubescens), կաղամախու (Populus tremula), այծուռենու (Salix caprea) գերակշռությամբ: Հիմնական անտառկազմող ծառատեսակների գերակշռությամբ ծառուտները ներկայացվում են կամ միատարր կաղնուտների, հաճարկուտների և բոխուտների ձևով, կամ էլ խառը` դրանց տարբեր խմբավորումների տարբերակներով: Անտառային էկոհամակարգերը ըստ ուղղաձիգ բարձունքային գոտիականության և դիրքադրության ունեն հետևյալ տարածվածությունը: Միջին անտառային գոտու հարավահայաց լեռնալանջերին տարածվում են վրացական կաղնու, իսկ հանդիպակաց հյուսիսհայաց լանջերին` արևելյան հաճարենու անտառային զանգվածները: Դրանից վեր, սկսած 1500 մ բարձրությունից, անտառային գոտին ներկայացնում է խոշորառէջ կաղնին: Բոխին հանդիպում է գրեթե բոլոր տիպի ծառուտներում: Ընդ որում արևելյան բոխին (ղաժին), որպես կանոն, հանդիպում է ստորին անտառային գոտու (մինչև 1500 մ) ենթանտառում, իսկ կովկասյան բոխին մինչև 2000 մ: «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային էկոհամակարգերին բնորոշ է ասեղնատերև ծառատեսակների առկայությունը: Սոճին (Pinus sosnovskyi) որոշ տեղերում առաջացնում է խիտ ծառուտներ, հանդիպում է Արեգունի և Փամբակի լեռնաշղթաների լանջերին, մասնավորապես` Դիլիջան լեռնանցքի ոլորանի շրջանում: Հանդիպում է նաև Դիլիջան քաղաքի և մերձակա լանջերին: Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիհու նոսրանտառները, որոնք տարածված են Գետիկի հովտում, ինչպես նաև Իջևանի լեռնաշղթայի հյուսիսային հովտահայաց չոր լանջերին: Լավ պահպանված գիհուտներ կան հատկապես Աբեղաքար սարի, Աղստև գետին հովտահայաց, ժայռոտ լանջերին: Գիհու նոսրանտառները ներկայացնում են բազմապտուղ (Juniperus polycarpos) և սրաթեփուկ կամ գարշահոտ (J. foetidissima) գիհիները: Պարկի տարածքում աճում են նաև գիհու թփային տեսակները` երկարատերև (J. oblonga) և ցածրաճ (J. depressa):
Բուսականության այլ տիպերը ներկայացված են փոքր կղզյակներով` անտառային բացատներում կամ անտառի վերին սահմանից վեր: Ազգային պարկի ստորին հատվածում (մինչև 1100 մ բարձրության վրա) փոքր տարածքներով հանդիպում են շիբլյակ կոչված թփուտները, ուր գերիշխում են ցաքի փշոտ (Paliurus spina-christi) և չորասեր թփերի մի քանի այլ տեսակներ` ծորենի սովորական (Berberis vulgaris), չմենի ամբողջաեզր (Cotoneaster integerrimus), մասրենի շան (Rosa canina), փռշնի կովկասյան (Celtis caucasica), դժնիկ Պալլասի (Rhamnus pallasii) և այլն: Այս համակեցություններում խոտային ծածկույթը շատ բազմազան է և ներկայացված է հիմնականորեն չորասեր խոտաբույսերով: Այստեղ հանդիպում են նաև տափաստանային բուսականության փոքր կղզյակներ բոտրիոխլոայի (Bothriochloa ischaemum) գերակայմամբ, որոնք հիմնականում երկրորդային ծագում ունեն: Անտառազուրկ ոչ մեծ տարածքներում հանդիպում են այս շրջանի համար ոչ բնորոշ շյուղախոտ վալեսյանի (Festuca valesiaca) գերակշռությամբ տափաստանային խմբավորումները, որոնց կազմում բավականին շատ են մարգագետնային բուսատեսակները: 1800-1900 մ-ից բարձր տարածված են մերձալպյան մարգագետինները, ուր գերիշխում են խառը տարախոտ-հացազգային համակեցությունները: Հիմնական գերակշռող տեսակներն են բարակոտնուկ սանրանմանը (Koeleria cristata), դաշտավլուկ մարգագետնայինը (Poa pratensis), դաշտավլուկ կաղնուտայինը (Poa nemoralis), ոզնախոտ կծկավոր (Dactylis glomerata), խմրախոտ բուրավետը (Anthoxanthum odoratum), ոսկեվարսակ սիբիրյանը (Trisetum sibiricum) և այլն: Այստեղ տարածված են համակեցություններ, ուր գերակայում են վարդակակաչ փնջաձևը (Anemone fasciculata), ձկին գորտնուկանմանը (Trollius ranunculinus) և կեղծ ղանձլամեր սպիտակը (Veratrum album), ընդ որում վերջինի տարածումը ուղղակիորեն կապված է արածեցման ինտենսիվության հետ: Մերձալպյան գոտու որոշ հատվածներում տարածված են մերձալպյան բարձրախոտերի համակեցությունները, որտեղ ներկայացված են շուշան հայկականը (Lilium armenum), ընձախոտ արևելյանը (Aconitum orientale), զիվան հսկայական (Cephalaria gigantea), ոզնախոտ կծկավորը (Dactylis glomerata), զանգակ խմբվածը (Campanula glomerata), թթվիճ խոշորածաղիկը (Betonica macrantha) և այլն: «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքի ձորերի ժայռոտ հատվածներում ներկայացված է ինտրազոնալ ժայռային բուսականությունը, որի կազմում հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում պտերների մի քանի տեսակներ բանպոտ Բռաունի (Polystichum braunii), բասբայջ սովորական (Polypodium vulgare), ասպլենի (Asplenium) որոշ տեսակներ: Ազգային պարկի տարածքում գտնվող լճերի և գետերի ափերին ներկայացված է ջրաճահճային բուսականությունը, որի կազմում են հիմնականում Հայաստանի համար սովորական տեսակներ` ուռենի (Salix), բարդի (Populus), բոշխ (Carex), գորտնուկ (Ranunculus), կնյուն (Juncus) ցեղերի ներկայացուցիչներ:
2.6. ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ
2.6.1. Անողնաշարավորներ
2.6.1.1. Փափկամարմիններ և Հոդվածոտանիներ.
Հայաստանի անողնաշարավորներին վերաբերող աշխատանքների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում հանդիպում են Փափկամարմինների (Mollusca) 69 և Հոդվածոտանիների (Arthropoda) 1431 տեսակներ (անողնաշարավոր կենդանիների ցանկի էլեկտրոնային տարբերակը տրամադրվել է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին): Վերջիններս պատկանում են Միջատների (Insecta) դասին: Նշված տեսակներից 6-ը Հայաստանի էնդեմիկներ են: Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցանկում ընդգրկված են 3 տեսակներ, որոնք հանդիպում են «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում: Դրանք են Parnassius apollo L., Cerambyx cerdo acuminatus Motsch., Rosalia alpina L. և Proserpinus proserpina Pal.I:
2.6.1.2. Խեցգետիններ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում քիչ քանակությամբ հանդիպում է երկարաչանչ խեցգետինը (Pontastacus leptodactilus), այն էլ միայն Պարզ և Գոշ լճերում: Պարկի տարածքով հոսող գետերում այն չի հայտնաբերվել:
2.6.2. Ողնաշարավորներ
2.6.2.1. Ձկներ.
Հետազոտությունների ընթացքում «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքով հոսող գետերում, մասնավորապես` Աղստև գետում բացահայտվել են 9 ձկնատեսակներ: Դրանք են` քուռի կողակը (Capoeta capoeta), քուռի բեղլուն (Barbus lacerta cyri), կովկասյան թեփուղը (Leuciscus cephalus), հայկական տառեխիկը (Alburnoides bipunctatus), որը էնդեմիկ ձկնատեսակ է, հանդիպում է Աղստև գետի ողջ երկայնքով և դրա վտակների վերին հոսանքներում. սպիտակաձուկը (Alburnus filippi), լերկաձուկը (Barbatula barbatula caucasica), կարմրախայտը (Salmo trutta fario), քուռի քառթակը (Gobio persus) և արծաթափայլ լճածածանը (Carassius auratus):
2.6.2.2. Երկկենցաղներ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում բացահայտվել են երկկենցաղների 5 տեսակներ: Դրանք ներկայացված են կարգաբանական երկու դասերով` Ցատկողներ (Salientia), գորտերն ու դոդոշներն են - 4 տեսակ և Տրիտոններ (Cuadata) - 1 տեսակ:
Հարկ է նշել, որ 2000 թվականին Պարզ լիճ է բաց թողնվել 30 երիտասարդ տրիտոններ, որոնք աճեցվել էին լաբորատոր պայմաններում: Այս տեսակը հազվագյուտ է Հայաստանի համար և առաջին անգամ գրանցվել է 1997 թվականին Լոռվա մարզի Շամլուղ գյուղի ջրային ավազաններում: Նշված երկկենցաղներից ոչ մեկը Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված չէ:
2.6.2.3. Սողուններ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում բացահայտվել են սողունների 19 տեսակներ (սողունների ցանկի էլեկտրոնային տարբերակը տրամադրվել է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին), որոնք բաժանվում են հետևյալ կարգաբանական խմբերի.
* Մողեսներ (Lacertilia) - 12 տեսակ.
* Օձեր (Serpentes) - 6 տեսակ.
* Կրիաներ (Testudines) - 1:
Նշված սողուններից ոչ մեկը Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված չէ:
2.6.2.4. Թռչուններ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում գրանցվել են թռչունների 147 տեսակներ (թռչունների ցանկի էլեկտրոնային տարբերակը տրամադրվել է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին), որոնք բաժանվում են հետևյալ կարգաբանական դասերի.
* Սուզակներ (Podicipediformes) - 1 տեսակ.
* Գիշատիչներ (Accipitriformes) - 26 տեսակներ.
* Բադեր (Anseriformes) - 1 տեսակ.
* Տառեղներ, արագիլներ (Ciconiiformes) - 2 տեսակ.
* Լոր և մոխրագույն կաքավ (Galliformes) - 4 տեսակ.
* Կռունկ (Gruiformes) - 1 տեսակ.
* Որորներ (Charadriiformes) - 2 տեսակ.
* Աղավնիներ (Columbiformes) - 4 տեսակ.
* Կկուներ (Cuculiformes) - 1 տեսակ.
* Բու (Strigiformes) - 4 տեսակ.
* Այծկիթ (Caprimulgiformes) - 1 տեսակ.
* Սև մանգաղաթև (Apodiformes) - 5 տեսակ.
* Մեղվակեր ներկարար և Հոպոպ (Coraciiformes) - 4 տեսակ.
* Փայտփորներ (Piciformes) - 6 տեսակ.
* Ճնճղուկներ և երգող թռչուններ (Passeriformes) - 85 տեսակ:
Նշված թռչունների 16 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (Քարտեզ 6):
2.6.2.5. Կաթնասուններ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են կաթնասունների 49 տեսակներ (կաթնասունների ցանկի էլեկտրոնային տարբերակը տրամադրվել է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին): Դրանք բաժանված են հետևյալ 6 կարգաբանական դասերի.
* Միջատակերներ (Insectivora) - 9 տեսակ.
* Կրծողներ (Rodenti) - 17 տեսակ.
* Նապաստակակերպեր (Logomorpha) - 1 տեսակ.
* Ձեռքաթևավորներ (Chiroptera) - 7 տեսակ.
* Գիշատիչներ (Carnivora) - 12 տեսակ.
* Կճղակավորներ (Artiodactyla) - 3 տեսակ:
Նշված կաթնասուններից Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված են 7-ը` երկարականջ (ականջեղ) ոզնի, Եվրոպական լայնականջ ծալքաշուրթը, հնդկական վայրենակերպը կամ մացառախոզը, խայտաքիսը, ջրսամույրը, գորշ արջը և վայրի կատուն (Քարտեզ 6):
ԲԱԺԻՆ 3. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանները
3.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանների որոշման սկզբունքները
«Դիլիջան» ազգային պարկի նոր սահմանների որոշման սկզբունքներ են հանդիսացել ռելիեֆային առանձնահատկությունները (ջրբաժաններ, ձորակներ, գետեր, գագաթներ, լեռնալանջեր և այլն), որոնք բնության մեջ արտահայտիչ են և հանդիսանում են համեմատաբար կայուն սահմաններ, ինչպես նաև արբանյակային պատկերների վերծանման արդյունքներն ու անտառագետների, քարտեզագիրների, կենդանաբանների, բուսաբանների, հիդրոլոգների դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքները: Հաշվի են առնվել շրջակա լանդշաֆտների էկոլոգիական վիճակի և բնական ռեսուրսների (բուսական, անտառային, կենդանական, ջրային և այլն) պահպանման խնդիրները և ազգային պարկին հարող պետական կադաստրով գրանցված համայնքային սահմանները: Արդյունքում «Դիլիջան» ազգային պարկի մակերեսը կազմել է 33765 հա, իսկ պահպանական գոտու մակերեսը 11063 հա:
3.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանների նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանն անցնում է (Քարտեզ 7).
1. Սկսած Դիլիջան-Վանաձոր ավտոմայրուղու եզրից` A կետ (X=478036, Y=4509236, H=1640 մ)*) Ֆիոլետովո գյուղից 1 կմ դեպի արևելք, ապա ձգվում դեպի հյուսիս-արևելք, Հալաբի լեռնաշղթայի լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում Աղստև գետի հարթ դարավանդը (H=1680 մ), կտրում փոքրիկ հովիտը և վերստին լանջի ուռուցիկ մասով հասնում Հալաբի լեռների փոքրիկ ճյուղավորության ջրբաժանային հատված (H=1950 մ):
_________________
*) X-ը արևելյան երկայնությունն է, Y-ը հյուսիսային լայնությունը, H-ը բացարձակ բարձրությունը: Կետի աշխարհագրական կոորդինատները արտահայտված են մետրական մեծությունով, Հաուսս Կրուգեր պրոյեկցիայով և Պուլկովո կոորդինատային սիստեմով:
2. Ձգվելով 2.7 կմ` թեքվում է դեպի հյուսիս 1.5 կմ, հասնում Աղստև գետի ձախակողմյան վտակի ջրհավաք ձագար` B կետ (X=479180, Y=4511088, H=2100 մ):
3. Այնուհետև թեքվում է դեպի արևելք, հասնում Հալաբի լեռնաշղթայի Սարի-Սալ գագաթի ստորոտները` C կետ (X=480931, Y=4511020, H=1975 մ) և լանջով բարձրանում դրա գագաթը (X=481030, Y=4511417, H=2170 մ)` ձգվելով 0.4 կմ:
4. Ապա թեքվում է հյուսիս-արևմուտք և հասնում Բունդուկ գագաթը (X=480715, Y=4511980, H=2238 մ)` ձգվելով 0.7 կմ:
5. Այնուհետև նույն ուղղությամբ շարունակվելով` կտրում է Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության փոքրիկ ջրբաժանը, հասնում Բլդան գետը` D կետ (X=479080, Y=4514073, H=1660 մ)` ձգվելով 3.4 կմ:
6. Նույն ուղղությամբ շարունակվում է ձախափնյա լանջի ուռուցիկ մասով դեպի վեր, հասնում Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժանային հատվածի ժայռային ելուստից 250-300 մ հյուսիսում գտնվող բլրի գագաթը` E կետ (X=478000, Y=4516640, H=2510 մ)` 3.1 կմ:
7. Ապա լանջի ուռուցիկ մասով թեքվում է դեպի հարավ-արևելք, իջնում ցած, կտրում Բլդանի վտակը, բարձրանում ձախափնյա դարավանդը (X=479080, Y=4515923, H=2020 մ)` 1.3 կմ:
8. Այնուհետև թեքվում է արևելք և լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժան (X=479575, Y=4515962, H=2200 մ)` 0.5 կմ, այնուհետև թեքվում է դեպի հյուսիս և ջրբաժանային հատվածի գրունտային ճանապարհով բարձրանում է մինչև ժայռային կտվածքը` F կետ (X=479538, Y=4516605, H=2325 մ)` 0.7 կմ:
9. Ապա ընդունում է արևելյան ուղղություն և ժայռային կտրվածքների ստորին մասով կտրում է Բլդան գետի ձախակողմյան վտակներից մեկը (X=479953, Y=4516652, H=2100 մ)` 0.4 կմ:
10. Ապա նույն ուղղությամբ շարունակվելով` հասնում է հաջորդ վտակի հովիտը (X=480923, Y=4516634, H=1925 մ)` 1.4 կմ:
11. Այդ վտակի հունով իջնում է ցած մինչև 1.5 կմ` վտակների միացման կետը (X=481247, Y=4515362, H=1700 մ), ապա թեքվում հյուսիս-արևելք և հաջորդ վտակի հունով բարձրանում է 1.8 կմ մինչև Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժան (X=482667, Y=4516439, H=2000 մ):
12. Ապա թեքվում է դեպի հարավ, բարձրանում բլրի գագաթը (X=482582, Y=4515839, H=2130 մ)` 0.6 կմ:
13. Հետո վերստին ընդունում է հյուսիս-արևելյան ուղղություն, շրջանցում Բլդան գետի վտակի ջրհավաք ձագարը և բարձրանում Իջևանի լեռնաշղթայի ճյուղավորության Այրի Բլուր գագաթը` G կետ (X=484220, Y=4517900, H=2420 մ)` 3.8 կմ:
14. Ապա նույն ուղղությամբ ջրբաժանով ձգվում է 1.2 կմ (X=484443, Y=4518832, H=2450 մ):
15. Այնուհետև սահմանն անցնում է դեպի Շտողանաջուր գետի հովիտ և, որպես բնական սահման հանդիսանում է Իջևանի լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժանին հարող ժայռային կտրվածքների վերին եզրը, ձգվում է մինչև Շտողանաջուր և Հաղարծին գետերի ջրբաժանը` 3.8 կմ (X=484443, Y=4520592, H=2640 մ):
16. Ապա այդ նույն ջրբաժանով թեքվում է արևելք` 1.7 կմ, մինչև H կետ (X=487651, Y=4520354, H=2150 մ):
17. Այնուհետև դեպի հյուսիս-արևելք կտրում է Հաղարծին գետի վտակը, անցնում Իջևանի լեռնաշղթայի լանջի ժայռային կտրվածքների վերին եզրով և հասնում հաջորդ վտակի հունը` ձգվելով 1.1 կմ (X=487952, Y=4521379, H=1900 մ):
18. Ապա թեքվում է հյուսիս-արևելք, բարձրանում Իջևանի լեռնաշղթայի փոքրիկ ճյուղավորության բլրի գագաթը` 0.4 կմ (H=2028 մ), հետո թեքվում է արևելք, կտրում ժայռոտ ջրհավաք ձագարը և Իջևանի լեռնաշղթայի աստիճանաձև լանջի մեղմաթեք հատվածներով հասնում Իջևանի լեռնաշղթայի ճյուղավորության անասնապահական ամառանոց տանող գրունտային ճանապարհը (X=491764, Y=4521054, H=1975 մ)` 4.5 կմ:
19. Այնուհետև թեքվում հարավ և ձգվում Իջևանի լեռնաշղթայի ճյուղավորության փոքրիկ ջրբաժանով մինչև ժայռային կտրվածքը` 0.9 կմ (X=492691, Y=4520253, H=1900 մ):
20. Ապա ուղղություն է վերցնում դեպի հյուսիս-արևելք, կտրում փոքրիկ վտակը, լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում վեր, հասնում ժայռային կտրվածքներին` 1.5 կմ (X=493720, Y=4521348, H=2270 մ):
21. Ժայռային կտրվածքների վերևից հաշված երկրորդ աստիճանի եզրով ձգվում է 1 կմ և հասնում Հաղարծին համայնքի հյուսիս-արևմտյան սահման` I կետ (X=494777, Y=4521472, H=2325 մ):
22. Այնուհետև կտրուկ թեքվելով դեպի հարավ` համայնքի սահմանին կից, ուղիղ գծով 2 կմ շարունակվում է մինչև անտառի վերին եզրը (X=494765, Y=4519490, H=1700 մ):
23. Այս կետից սահմանը 14 կմ ձգվում է անտառի վերին եզրով մինչև կրկին միանում է Իջևանի լեռնաշղթայի զառիթափ ժայռոտ լանջի ստորոտին (X=498709, Y=4520228, H=2225 մ):
24. Ապա Իջևանի լեռնաշղթայի զառիթափ ժայռոտ լանջի ստորոտով ձգվում է 3.5 կմ մինչև Հովք գյուղի ամառանոց (X=503507, Y=4520195, H=2000 մ), որտեղ ժայռային կտրվածքը կտրուկ թեքվում է հյուսիս:
25. Այնուհետև թեքվում է հարավ, հասնում Իջևանի լեռնաշղթայի ճյուղավորության Ապաչեքար գագաթը` J կետ, 3.1 կմ (X=500917, Y=4517422, H=1650 մ):
26. Ապա գրեթե ուղիղ գծով ձգվում է մինչև Աղստև և Գետիկ գետերի հանգուցակետը` K կետ (X=501723, Y=4514678, H=900 մ): Այս հատվածում ռելիեֆի հստակ սահմանազատման բացակայության պատճառով նպատակահարմար է տեղադրել սահմանանշաններ:
27. Շարունակվում է Աղստև գետի հոսանքի ուղղությամբ 2.2 կմ (X=503232, Y=4515650, H=920 մ):
28. Ապա թեքվում է դեպի հարավ 0.5 կմ և բարձրանում մինչև Միափորի լեռնաշղթայի ջրբաժան գիծ (X=503044, Y=4515193, H=1200 մ):
29. Որից հետո շարունակվում է դեպի արևելք, ջրբաժան գծով 5.5 կմ, մինչև Շունքար գագաթը (X=507917, Y=4514419, H=2080 մ):
30. Թեքվում է հարավ-արևելք 7 կմ` Միափորի լեռնաշղթայի ջրբաժանով մինչև Բաբախան գագաթը` L կետ (X=512808, Y=4511228, H=2335 մ):
31. Ապա դեպի հարավ-արևմուտք 2.2 կմ` Արխաչնայա գագաթ (X=512111, Y=4509399, H=2170 մ):
32. Այնուհետև շարունակվում է դեպի արևմուտք` Միափորի լեռնաշղթայի ջրբաժանով և իջնում Գետիկի հովիտ` Աղավնավանք-Զորավանք միջգյուղային ավտոճանապարհի 1.2 կմ հատվածը (X=508682, Y=4508554, H=1125 մ):
33. Այնուհետև թեքվում է դեպի Աղավնավանք և ավտոճանապարհով հասնում մինչև Աղավնավանք գյուղի վերին մասի կամուրջ` M կետ (X=508094, Y=4509555, H=1070 մ):
34. Ապա անցնում է գետի ձախ ափը և լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում մինչև Արեգունի լեռնաշղթայի ճյուղավորության Բարեպատ գագաթը` ձգվելով 1.9 կմ (X=507040, Y=4508183, H=1740 մ):
35. Դրանից հետո ձգվում է 2.1 կմ Արեգունի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժանով մինչև Անտառամեջ գյուղից բարձրացող անտառային ճանապարհը (X=506745, Y=4506466, H=1700 մ):
36. Այնուհետև 0.25 կմ անցնելով նույն ջրբաժանային մասով դեպի հարավ` թեքվում է դեպի հարավ-արևմուտք և լանջի ուռուցիկ մասով իջնում մինչև լանջի հարթ տեղամասի բացատը` 0.9 կմ (X=505176, Y=4505940, H=1575 մ):
37. Շրջանցելով բացատը 2.1 կմ (H=1600 մ)` վերստին լանջի ուռուցիկ մասով իջնում է Կեչու գետի հունը` 0.4 կմ (X=505485, Y=4505155, H=1500 մ), ապա կտրում է գետը և միմյանց զուգահեռ տեղադրված հովտային ցանցի Արեգունի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժանային մասով բարձրանում մինչև գլխավոր ջրբաժան` ձգվելով 3.8 կմ (X=513883, Y=4502206, H=2380 մ): Այս հատվածում ռելիեֆի հստակ սահմանազատման բացակայության պատճառով նպատակահարմար է տեղադրել սահմանանշաններ:
38. Այնուհետև կտրում է Խաչարձան գետը ակունքի տեղամասում և բարձրանում Արեգունու լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժան` N կետ (X=504002, Y=4599848, H=2390 մ):
39. Սկսած Կեչու գետի հունից մինչև Արեգունու լեռնաշղթայի ջրբաժան ազգային պարկի սահմանը 6.8 կմ համընկնում է Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզերի սահմանին: Այնուհետև սահմանը թեքվում է հյուսիս-արևմուտք և Արեգունու լեռնաշղթայի ջրբաժանով ձգվում 6.5 կմ (X=512808, Y=4511228, H=2335 մ) մինչև 2341 մ բարձրությամբ գագաթը` O կետ (X=498621, Y=4501664, H=2341 մ):
40. Այնուհետև սահմանն անցնում է հյուսիսային ուղղությամբ 1.2 կմ մինչև անտառի վերին եզրը (X=499221, Y=4502403, H=2100 մ):
41. Ապա շարունակվելով անտառի եզրով` շրջանցում է Մեծ և Փոքր Մայմեխ գագաթները` ձգվելով 72 կմ, հասնում է Սեմյոնովկա գյուղից հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Սևանի լեռնանցքը` P կետ (X=490919, Y=4503085, H=2115 մ):
42. Սևանի լեռնանցքից սկսած սահմանն անցնում է Շամլուղ և Ձկնագետ գետերի` Փամբակի լեռնաշղթայի ջրբաժան գծով 10 կմ (X=482858, Y=4504912, H=2425 մ):
43. Ապա նույն ուղղությամբ շարունակվում է 2.7 կմ` մինչև Ձկնագետի վերին հոսանքը` Q կետ (X=480358, Y=4504105, H=2670 մ):
44. Ապա կտրուկ շրջվում է հյուսիս և լանջի ուռուցիկ մասով իջնում գետակի հունը և հունով ձգվում է 3.8 կմ մինչև վտակների միացման կետը` R կետ (X=481426, Y=4507546, H=1620 մ): Այս հատվածում ռելիեֆի հստակ սահմանազատման բացակայության պատճառով նպատակահարմար է տեղադրել սահմանանշաններ:
45. Այնուհետև մյուս վտակի հունով բարձրանում է հոսանքն ի վեր 1.3 կմ մինչև գետի ծունկը (X=480247, Y=4507987, H=1700 մ):
46. Ապա թեքվում հյուսիս-արևելք 0.3 կմ, իջնում գետի հարթ դարավանդի բլրակ (X=480468, Y=4508258, H=1760 մ):
47. Ապա շրջվում է հյուսիս-արևմուտք, դարավանդի վրայով 2.5 կմ ձգվում մինչև Աղստև գետի հունը (X=478526, Y=4509142, H=1620 մ), որից հետո թեքվում դեպի արևմուտք և Դիլիջան-Վանաձոր ավտոճանապարհով ձգվելով 0.5 կմ միանում ելման A կետին:
3.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանական գոտու նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանական գոտու սահմանների որոշման սկզբունքներ են հանդիսացել Հալաբի, Իջևանի, Արեգունի ու Փամբակի լեռնաշղթաների ջրբաժանները և դրանց հարող, պետական կադաստրով գրանցված, համայնքային սահմանները:
«Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանական գոտու սահմանն անցնում է (Քարտեզ 7).
1. Սկսած Դիլիջան-Վանաձոր ավտոճանապարհի ազգային պարկին հարող առաջին ոլորանից և Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում է ջրբաժան:
2. Ապա թեքվում է հյուսիս-արևելք և նույն ջրբաժանով ձգվում մինչև Բլդան գետի աջակողմյան վտակների միջև գտնվող ջրբաժանային հարթ տեղամասը:
3. Այնուհետև 0.7 կմ հատվածով պահպանական գոտին բացակայում է, այսինքն` ազգային պարկի ու դրա պահպանական գոտու սահմանները համընկնում են:
4. Ապա ձգվելով լանջին զուգահեռ` հասնում է դրա ուռուցիկ մասին և իջնում Բլդան գետի հունը` աջակողմյան վտակի միացման տեղում, որից հետո հովտի ձախակողմյան լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում է Հալաբի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժան:
5. Այնուհետև 1.5 կմ, մինչև Հալաբի լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժան գիծը, պահպանական գոտին բացակայում է (նույն պատճառով, ինչ նշված է 3-րդ կետում):
6. Հալաբի լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժան գծով անցնելով` պահպանական գոտին հասնում է Իջևանի լեռնաշղթայի Այրի Քար գագաթը:
7. Ապա Իջևանի լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժան գծով ձգվելով հասնում է մերձգագաթային հարթ տեղամասը եզերող ժայռային կտրվածքը:
8. Ժայռային կտրվածքից, 0.9 կմ ձգվածությամբ, պահպանական գոտին բացակայում է:
9. Ապա շարունակվելով ձգվել Իջևանի լեռնաշղթայի գլխավոր ջրբաժան գծով` հասնում է Հովք գագաթը, ապա թեքվում հարավ և ժայռային կտրվածքի եզրով ձգվում մինչև կտրվածքի մեծ ոլորանը:
10. Այնուհետև պահպանական գոտին բացակայում է մինչև Խաչարձան գետի վերին հոսանքը, որտեղ այն անցնում է Արեգունի լեռնաշղթայի ջրբաժանից դեպի Դիլիջանի լեռնաշղթայի ջրբաժան` կտրելով Խաչարձան գետի հովիտը և սահմանակցում է Սեմյոնովկա համայնքի սահմաններին:
11. Ապա պահպանական գոտին վերստին բացակայում է մինչև Փամբակի լեռնաշղթայի Ձկնագետի վերին հոսանքին հարող ջրբաժանը:
12. Այնուհետև նույն ջրբաժանով շարունակվելով դեպի արևմուտք 3.7 կմ` թեքվում է դեպի հյուսիս և Փամբակի լեռնաշղթայի փոքրիկ ճյուղավորության ջրբաժանով իջնում է Աղստև գետի հովիտ ու Դիլիջան-Վանաձոր ավտոճանապարհի մոտ միանում ելման կետին:
3.4 Համայնքների վարչական սահմաններում պետական սեփականության անտառային
տարածքների սահմանների և կատեգորիայի ճշգրտում
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից Աղավնավանք, Գոշ, Խաչարձան, Հաղարծին, Թեղուտ, Դիլիջան, Սեմյոնովկա և Ֆիոլետովո համայնքների վարչական սահմաններում առկա են պետական սեփականություն հանդիսացող անտառային տարածքներ, որոնք ազգային պարկի անտառային լանդշաֆտի հետ օրգանական ամբողջություն են կազմում և անհրաժեշտ է ճշգրտել դրանց կատեգորիան: Բացի այդ, Աղավնավանք, Գոշ, Խաչարձան, Հաղարծին, Թեղուտ և նախկին Շամախյան համայնքներում նախկին կոլխոզ-սովխոզային պատկանելության անտառների սխեմատիկ քարտեզները չեն համապատասխանում այդ տարածքների նոր քարտեզագրական նյութերին, որոնք ստացվել են պարկի կառավարման պլանների մշակման շրջանակներում ձեռք բերված արբանյակային պատկերների վերծանման և իրականացված դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքում: Այստեղից անհրաժեշտություն է առաջանում վերը նշված համայնքների վարչական սահմաններում գեոդեզիական հանույթի միջոցով ճշգրտել անտառային հողերի սահմանները (Հավելված 1):
ԲԱԺԻՆ 4. «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիները
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիների սահմանման վերաբերյալ աշխատանքները առաջին անգամ կատարվել են 2005-2006 թվականների ընթացքում Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում: Սույն կառավարման պլանում ներկայացված տարածքագործառնական գոտիների տարանջատման հիմք են հանդիսացել Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում աշխատած թեմատիկ խմբերի (հիդրոլոգների, բուսաբանների, անտառագետների, կենդանաբանների, քարտեզագիրների), «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի, Տավուշի մարզպետարանի և այլ շահագրգիռ կողմերի առաջարկությունները (Քարտեզ 8):
4.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի արգելոցային գոտիների սահմանների և
տեղանքների նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկում առանձնացվել են չորս արգելոցային գոտիներ, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2277 հա:
4.1.1. «Աղավնավանքի կենու» արգելոց
Այն ունի հատապտղային կենու, որպես հազվագյուտ հանդիպող ռելիկտային տեսակի, պահպանության նպատակ: Գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում և զբաղեցնում է 1192 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 25.7 կմ է: Արգելոցի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1078 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2220 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10 կմ: Տարածքի 95%-ը անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է Աղավնավանք բնակավայրից 200 մ արևմուտք և Աղավնավանք գետի ձախ ափից 60 մ լանջն ի վեր A կետից (X=508599, Y=4509604, H=1200 մ), ապա Աղավնավանք գետի ձախ եզրով, գետից մոտ 50 մ հարավ, ձգվում է գետն ի վեր մոտ 2500 մ, ապա թեքվելով անցնում գետի աջ ափը և գետից մոտ 200 մ հեռավորությամբ ձգվում արևմուտք 2000 մ մինչև B կետը (X=508969, Y=4509860, H=1200 մ):
2. Ապա թեքվում է դեպի հյուսիս-արևմուտք և Աղավնավանքի համայնքային սահմանից մոտ 500 մ արևելք ձգվում 2 կմ, հասնում երկու վտակների ու գրունտային ճանապարհի միացման տեղից 250 մ արևելք մինչև C կետը (X=508218, Y=4510794, H=1250 մ):
3. Ապա Միափորի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժան մասով շարունակվում է դեպի վեր` չհասնելով գլխավոր ջրբաժան ձգվում է 2.5 կմ մինչև D կետը (X=508948, Y=4512892, H=1910 մ):
4. Այնուհետև շարունակվում է Միափորի լեռնաշղթայի մերձջրբաժանային մասով ձգվում է 2.6 կմ մինչև Կամոտ գագաթի ստորոտը` E կետը (X=510086, Y=4511912, H=2075 մ):
5. Ապա շարունակվելով նույն ուղղությամբ` մերձջրբաժանային հատվածներով ձգվում է 10.5 կմ և հասնում Ծաղկոտ լեռնաշղթայի Արխաչնայա գագաթը` F կետը (X=512046, Y=4509728, H=2170 մ):
6. Ապա թեքվում է դեպի արևմուտք և Ծաղկոտ լեռնաշղթայի ջրբաժանով ձգվում է 4.0 կմ մինչև Ձորավանք համայնքի սահմանը` Ձորավանք-Աղավնավանք ավտոճանապարհից 200 մ արևելք G կետը (X=508908, Y=4508589, H=1260 մ):
7. Ապա ավտոճանապարհից դեպի արևելք 200 մ հեռավորությամբ ձգվում է 1.3 կմ և միանում ելման A կետին:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 11 կմ:
4.1.2. «Խաչարձանի կաղնուտներ» արգելոց
Այն ունի կաղնուտների պահպանության նպատակ: Գտնվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի հարավ-արևելյան մասում և զբաղեցնում է 615 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 19 կմ է: Արգելոցի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1200 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2150 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 8 կմ: Տարածքի 98%-ը անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է Անտառամեջ համայնքի արևմտյան սահմանին հարող Կեչու գետի հունից` A կետից (X=505509, Y=4505137, H=1470 մ), լանջի ուռուցիկ մասով 2.7 կմ բարձրանում է վեր և հասնում Արեգունի լեռնաշղթայի մերձջրբաժանային հատված, միանում գրունտային ճանապարհին B կետում (X=504553, Y=4503124, H=2110 մ):
2. Այնուհետև 7.5 կմ շրջանցում է Աշրաֆ գագաթի ստորոտը և հասնում Խաչարձան գետի աջակողմյան վտակի ջրահավաք ձագարը` C կետը (X=502705, Y=4503726, H=1920 մ):
3. Նույն վտակով 2.1 կմ իջնում է մինչև Խաչարձան գետի հունից 200 մ դեպի հարավ-արևելք` D կետը (X=50179, Y=4505465, H=1260 մ):
4. Ապա թեքվում է դեպի հարավ-արևելք և ջրբաժանով 0.4 կմ բարձրանում է մինչև E կետը (X=502225, Y=4505554, H=1430 մ):
5. Այնուհետև թեքվում է դեպի արևելք 0.4 կմ, իջնում Խաչարձան գետի հունին զուգահեռ և միանում Խաչարձան համայնքի սահմանից 50 մ դեպի հարավ` F կետին (X=502394, Y=4504651, H=1235 մ):
6. Ապա Խաչարձան գետի հունին զուգահեռ 0.5 կմ իջնում է մինչև աջակողմյան վտակի ընդունման տեղը` H կետը (X=502568, Y=4506051, H=1200 մ):
7. Խաչարձան գետի աջակողմյան վտակի հունով 0.8 կմ բարձրանում է վեր մինչև H կետը (X=502945, Y=4505475, H=1530 մ):
8. Ապա թեքվում է դեպի արևելք, լանջին զուգահեռ 1.2 կմ ձգվում է մինչև ջրբաժանի հատվածում գրունտային ճանապարհի ոլորանը` I կետը (X=503805, Y=4505705, H=1610 մ):
9. Ապա ուղիղ գծով 0.7 կմ իջնում է Կեչու գետի հունը և միանում J կետին (X=504102, Y=4506332, H=1225 մ):
10. Ապա Կեչու գետի հունով բարձրանալով միանում է ելման A կետին` ձգվելով 2.0 կմ:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 8 կմ:
4.1.3. «Հաղարծնի հաճարկուտներ» արգելոց
Այն ունի հաճարկուտների պահպանության նպատակ: Գտնվում է ազգային պարկի հյուսիսային հատվածում և զբաղեցնում է 455 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 15.8 կմ է: Արգելոցի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1190 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2070 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10 կմ: Տարածքի 97%-ը անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է Հաղարծին գետի ձախակողմյան վտակի և Հաղարծնի վանք տանող ճանապարհի հատման տեղից 50 մ վտակն ի վեր A կետից (X=492811, Y=4517788, H=1190 մ):
2. Ապա 1.1 կմ ձգվելով դեպի Հաղարծնի վանք տանող ճանապարհով` հասնում է մինչև ճամփաբաժան` 50 մ լանջն ի վեր B կետը (X=492110, Y=4518581, H=1210 մ) ձգվելով:
3. Ապա Հաղարծին գետի ձախակողմյան վտակի հունով ձգվելով 1.1 կմ բարձրանում է մինչև անտառի վերին եզրը` C կետը (X=491706, Y=4519522, H=1575 մ):
4. Այնուհետև դեպի արևելք կտրում է ջրբաժանը և հաջորդ վտակի հովտի լանջով ձգվելով 1.5 կմ բարձրանում է և D կետում միանում գետի հունին (X=491699, Y=4520452, H=1725 մ):
5. Ապա դեպի արևելք կտրում է ջրբաժանը և ձգվելով 1.4 կմ իջնում հաջորդ վտակի հունը E կետում (X=492846, Y=4520254, H=1710 մ):
6. Ապա թեքվում է հարավ-արևելք, ձգվելով 1.5 կմ բարձրանում Իջևանի լեռնաշղթայի ճյուղավորության ջրբաժան` F կետ (X=493568, Y=4519061, H=1610 մ):
7. Հետո լանջով իջնում է և միանում A կետին:
8. Արգելոցի երկրորդ հատվածի սահմանն սկսվում է Հաղարծնի վանքից ուղիղ գծով 480 մ հարավ-արևմուտք G կետից (X=490456, Y=4518400, H=1550 մ) և փոքր ջրբաժանով բարձրանում դեպի Հաղարծին գագաթի ստորոտը H կետը (X=488963, Y=4517256, H=2040 մ):
9. Ապա գագաթի ստորոտով ձգվում մոտ 440 մ դեպի արևմուտք մինչև I կետ (X=488564, Y=4517395, H=2020 մ):
10. Որից հետո վտակի հունով 465 մ իջնում է դեպի հյուսիս J կետ (X=488807, Y=4517788, H=1825 մ):
11. Ապա լանջով թեքվում հյուսիս-արևելք և հասնում գլխավոր վտակին K կետում (X=488020, Y=4518773, H=1880 մ):
12. Վտակով իջնում է մինչև L կետ (X=489980, Y=4518615, H=1525 մ), որտեղից թեքվում հարավ և հարավ-արևելք, լանջով միանում ելման G կետին:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում ենթակառուցվածքները բացակայում են:
4.1.4. «Բնական սոճուտների» արգելոց
Այն ունի բնական սոճուտների պահպանության նպատակ: Գտնվում է Դիլիջան քաղաքից արևելք, Աղստև գետի հովտի աջ լանջին և զբաղեցնում է 15 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 1.8 կմ է: Արգելոցի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1450 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1675 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 630 մ: Տարածքը 100%-ով անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է Դիլիջան քաղաքի վարչական սահմանի արևմտյան ծայրակետից` ուղիղ գծով 800 մ հարավ A կետից (X=484960, Y=4510839, H=1500 մ), ապա դեպի հարավ արևմուտք ձգվում է ջրբաժանի հարավային լանջով մինչև B կետը (X=485555, Y=45105449, H=1775 մ):
2. Ապա լանջով իջնում մինչև վտակը` C կետը (X=485372, Y=4510435, H=1610 մ):
3. Ապա վտակով իջնում մինչև D կետը (X=484805, Y=4510628, H=1450 մ):
4. Ապա 280 մ թեքվելով հյուսիս-արևելք` միանում ելման A կետին:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում ենթակառուցվածքները բացակայում են:
4.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի արգելավայրային գոտիների սահմանների և
տեղանքների նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկում առանձնացվել են երկու արգելավայրային գոտիներ, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 935 հա:
4.2.1. «Դիլիջանի ջրաբանական» արգելավայր
Նախատեսված է հանքային աղբյուրների ու դրանց միջավայրի պահպանության նպատակով: Գտնվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի հյուսիս-արևմտյան հատվածում և զբաղեցնում է 552 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 11.7 կմ է: Արգելավայրի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1490 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2090 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 15 կմ: Տարածքի 95%-ը անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է «Դիլիջան» հանքային ջրերի գործարանից վեր, Բլդան գետի ու դրա ձախակողմյան վտակի միացման տեղից` A կետից (X=482491, Y=4513885, H=1490 մ):
2. Ապա 2.1 կմ լանջով բարձրանում է մինչև Դիլիջան համայնքի սահմանը` B կետը (X=481800, Y=4512140, H=1860 մ):
3. Այնուհետև 2.9 կմ ձգվելով համայնքային սահմանով հասնում է դրա ծայր հյուսիս-արևելյան մասը` C կետը (X=480512, Y=4513712, H=1915 մ), որից հետո 0.09 կմ իջնում Բլդան գետի հունը` D կետը (X=480314, Y=4514499, H=1560 մ):
4. Ապա 0.3 կմ ձգվում մինչև Դիլիջան համայնքի սահմանը` E կետը (X=480430, Y=4514739, H=1675 մ):
5. Այնուհետև 3.7 կմ ձգվելով Դիլիջան համայնքի սահմաններով` հասնում է F կետը (X=482957, Y=4514349, H=1610 մ):
6. Ապա լանջի ուռուցիկ մասով 0.7 կմ իջնում է և միանում A կետին:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2.2 կմ:
4.2.2. «Ֆրոլովո Բալկա» արգելավայր
Նախատեսված է Դիլիջան քաղաքի խմելու ջրի մատակարարման հիմնական աղբյուրներից մեկի ու դրա միջավայրի պահպանության նպատակով: Գտնվում է ազգային պարկի հարավ-արևմտյան հատվածում և զբաղեցնում է 383 հա մակերես: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 11.4 կմ է: Արգելոցի սահմաններում ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1510 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2090 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7.5 կմ: Տարածքի 98%-ը անտառածածկ է:
Սահմանների նկարագրությունը.
1. Սկսվում է Փամբակի լեռնաշղթայի փոքրիկ ճյուղավորության ջրբաժան հատվածի գագաթից` A կետից (X=481440, Y=4508227, H=1805 մ):
2. Այնուհետև դեպի հարավային ուղղությամբ 1.2 կմ լանջով իջնում է Աղստև գետի վտակների միացման տեղը` B կետը (X=481403, Y=4507551, H=1610 մ):
3. Ապա աջակողմյան վտակի հունով 1.3 կմ բարձրանում է և միանում Դիլիջան համայնքի սահմանին C կետում (X=481019, Y=4506330, H=2085 մ):
4. Այնուհետև թեքվում է դեպի արևմուտք և Դիլիջանի համայնքային սահմանով 4.0 կմ ձգվում մինչև Կազաչիյ Բուգոր գրունտային ճանապարհը` D կետը (X=483612, Y=4507396, H=1875 մ):
5. Ապա թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք, 1.5 կմ ձգվում գրունտային ճանապարհով մինչև երկու բլուրների միջև գտնվող փոքրիկ ջրահավաք ձագարը` E կետը (X=484083, Y=4508674, H=1810 մ):
6. Ապա 1.8 կմ ձգվելով դեպի հարավ-արևմուտք միաթեք լանջով իջնում է Աղստև գետի աջակողմյան վտակի հունը` F կետը (X=482441, Y=4508240, H=1510 մ):
7. Այնուհետև լանջի ուռուցիկ մասով բարձրանում է 0.6 կմ և միանում A կետին:
Ենթակառուցվածքները. Արգելոցի տարածքում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1.7 կմ: Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի երկարությունը կազմում է 2.2 կմ, իսկ գազամուղինը` 3.2 կմ:
4.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի ռեկրեացիոն գոտիների սահմանների և
տեղանքների նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկում առանձնացվել են ռեկրեացիոն 7 գոտիներ, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 4194 հա:
4.3.1. Շամախյան-Ֆիոլետովոյի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 327 հա մակերես` Աղստև գետի աջ և ձախ ափերին: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 25.5 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1275 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1650 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Աղստև և Բլդան գետերի միացման տեղից` A1 կետից (X=485521, Y=4511890, H=1275 մ) և ձգվում է Աղստևի հովտով դեպի վեր` միջին հաշվով 150 մ լայնությամբ տարածվելով հովտի աջ և ձախ լանջերին, հասնում է ազգային պարկի ծայր արևմտյան արտաքին սահմանի և Ֆիոլոտովո համայնքի սահմանների միացման տեղը` B1 կետում (X=478526, Y=4509145, H=1625 մ): Ապա Աղստևի աջափնյա լանջով 1.7 կմ բարձրանում է հարթ դարավանդը` C1 կետը (X=480031, Y=4508329, H=1725 մ): Ապա լանջի ուռուցիկ մասով 1.0 կմ իջնում է Աղստև գետի հունը` D1 կետ (X=480715, Y=4508979, H=1475 մ): Ապա Աղստևի հունով 2.6 կմ իջնում է մինչև աջակողմյան վտակի միացման տեղը` E1 կետում (X=483050, Y=4509466, H=1377 մ): Այնուհետև շրջանցում է աջակողմյան վտակը 25 մ գոտով, ապա թեքվում է հարավ-արևմուտք և այդ գետերի ջրբաժանով բարձրանում 1.1 կմ և սահմանակցում «Դիլիջանի ջրաբանական» արգելավայրի A, F, E կետերին` 2.4 կմ ձգվածությամբ: Ապա փոքրիկ վտակի հունով 1.4 կմ իջնում է Աղստևի հունը` F1 կետ (X=483470, Y=4509786, H=1370 մ): Ապա Աղստև գետով իջնում է 1.6 կմ և D կետում սահմանակցում «Բնական սոճուտների» արգելոցին: Ապա նույն ուղղությամբ ձգվելով 1.7 կմ միանում է A1 կետին:
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտուն հարող ասֆալտապատ ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 9.0 կմ: Գոտուն հարում է երկաթգիծը` 8.5 կմ: Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 9.0 կմ:
4.3.2. Բլդանի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 59 հա մակերես` Բլդան գետի աջ և ձախ ափերին: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 6.5 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1300 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1620 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2.5 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Շամախյան կայարանի մոտից` A1 կետից (X=485346, Y=4512102, H=1300 մ), ապա 100 մ միջին լայնությամբ գոտով 1.6 կմ ձգվում է Բլդանի հովտով դեպի վեր, հասնում մինչև գետի ծունկը` B1 կետը (X=483846, Y=4512797, H=1370 մ), ապա 1.0 կմ բարձրանում հովտի ձախ կողմի բլրի գագաթը` C1 կետը (X=483853, Y=4513862, H=1620 մ): Այնուհետև 1.0 կմ անցնում է հովտի աջ կողմի բարձր դարավանդը` D1 կետը (X=483299, Y=4513123, H=1525 մ): Ապա հովտի աջ լանջով իջնում է 2.4 կմ և միանում A1 կետին:
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտուն հարող ասֆալտապատ ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1.6 կմ, իսկ գրունտայինը` 2.0 կմ: Գոտու տարածքում է գտնվում Ջուխտակ վանքը` Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Գրիգոր 12-13-րդ դարերի վանքերով:
4.3.3. Դիլիջանի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 3191 հա մակերես` Դիլիջան քաղաքի հարավային հատվածներում և Շամլուղ գետի հովտի լանջերին, Թեղուտ, Հաղարծին և Գոշ համայնքների միջակայքում: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 114 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1225 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 2050 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 32 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Աղստևի հովտի աջափնյա դարավանդի Դիլիջանի համայնքային սահմանից` A1 կետից (X=486099, Y=4511405, H=1350 մ), ապա ձգվում դեպի արևելք և Փամբակի լեռնաշղթայի լանջի 1.5 կմ թեքությամբ բարձրանում Աղստև և Շամլուղ գետերի ջրբաժան B1 կետը (X=487144, Y=4510570, H=1630 մ): Ապա թեքվում է դեպի հարավ և Շամլուղ գետի հովտով 3.8 կմ բարձրանում վեր և հասնում մինչև ջրբաժան C1 կետը (X=485230, Y=4507516, H=11850 մ): Ապա թեքվում է հարավ-արևելք և 10 կմ ձգվելով հասնում Սևանի լեռնանցքի թունելից մոտ 700 մ հարավ-արևելք` D1 կետը (X=490492, Y=4504112, H=2040 մ)` չներառելով Շամլուղ գետը 25 մ գոտիով: Այնուհետև թեքվում է հովտով ցած և 8.0 կմ ձգվում մինչև Դիլիջան չհասած Շամլուղ գետի աջ վտակի հունը` E1 կետը (X=489070, Y=4510709, H=1425 մ): Ապա թեքվում է դեպի արևելք 5.5 կմ շրջանցելով ընդգրկում Հաղարծին համայնքին պատկանող անտառածածկ տարածքը, հասնում Թեղուտ համայնքի վարչական սահման` F1 կետ (X=493719, Y=4511912, H=1750 մ): Հետո բնակավայրի սահմաններով 1.7 կմ ձգվելով հասնում Ղազախ-Բեկ լեռան գագաթը` G1 կետը (X=495170, Y=4512700, H=1720 մ): Ապա թեքվում է դեպի հարավ-արևելք, լանջի ուռուցիկ մասերով ձգվում է 3.3 կմ մինչև Գոշ համայնքի սահմանը` H1 կետը (X=498088, Y=4511596, H=1600 մ): Ապա Գոշ համայնքի սահմանով ձգվում է 0.5 կմ, մինչև I1 կետը (X=498105, Y=4512119, H=1510 մ): Այնուհետև փոքրիկ վտակի հունով ձգվում է 2.0 կմ մինչև J1 կետը (X=497363, Y=4513608, H=1190 մ): Ապա թեքվում է հյուսիս-արևելք, բարձրանում է ջրբաժան և ջրբաժանով 4.6 կմ ձգվում մինչև Թեղուտ համայնքի սահմանը` K1 կետը (X=493678, Y=4515318, H=1175 մ): Ապա Թեղուտ, Հաղարծին և Դիլիջան համայնքների սահմաններով ձգվելով միանում է A1 կետին:
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտում հարող ասֆալտապատ ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 8.0 կմ, իսկ ներքին գրունտային ճանապարհներինը` 35 կմ: Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի երկարությունը կազմում է 14.2 կմ: Գազամուղի երկարությունը կազմում է 4.4 կմ:
4.3.4. Գոշի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 82 հա մակերես` ընդգրկելով Գոշ գյուղից մինչև Գոշալիճ հատվածն ու վերջինիս շրջակայքը: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 5.9 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 1140 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1540 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 3.0 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Գոշ համայնքի սահմանից` A1 կետից (X=500773, Y=4510446, H=1175 մ): Ապա սահմանով 0.9 կմ ձգվում մինչև գետակի հունը` B1 կետը (X=500598, Y=4509843, H=1340 մ): Ապա հունով 0.6 կմ բարձրանում է մինչև C1 կետը (X=501021, Y=4509409, H=1450 մ): Ապա 1.7 կմ թեքվում է դեպի արևելք և Խաչարձան համայնքի մոտ միանում գրունտային ճանապարհների խաչմերուկին D1 կետին (X=502550, Y=4509788, H=1460 մ): Ապա թեքվում է դեպի արևելք և գրունտային ճանապարհին 1.7 կմ զուգահեռ ձգվելով` հասնում է փոքրիկ վտակի ջրհավաք ձագարը` E1 կետը (X=500995, Y=4509767, H=1410 մ): Ապա ձգվելով վտակի հունով 0.7 կմ միանում է A1 կետին:
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտու տարածքում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 3.5 կմ:
4.3.5. Հաղարծնի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 422 հա մակերես` ընդգրկելով Հաղարծին գետի հովտի հատակային մասը միջին և ստորին հոսանքի շրջաններում: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 30 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում 1090 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1575 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 5.7 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Դիլիջան և Հաղարծին համայնքների սահմանների հատման տեղից` A1 կետից (X=488427, Y=4514585, H=1525 մ): Ապա Հաղարծին համայնքի սահմանով 4.0 կմ ձգվում է մինչև Թեղուտ համայնքի սահման` B1 կետը (X=492101, Y=4514099, H=1180 մ): Ապա Թեղուտ համայնքի սահմանով 2.4 կմ ձգվում է մինչև C1 կետը (X=493616, Y=4515371, H=1090 մ): Ապա 0.7 կմ ձգվում է Աղստև գետով մինչև Թեղուտ համայնքի սահմանը` D1 կետը (X=493980, Y=4515895, H=1070 մ): Այնուհետև նույն համայնքի սահմանով 0.8 կմ ձգվում է մինչև E1 կետը (X=493535, Y=4516432, H=1110 մ): Ապա Հաղարծնի վանք տանող ճանապարհին զուգահեռ 1.6 կմ ձգվում է մինչև «Հաղարծնի հաճարկուտներ» արգելոցի սահմանի A կետը: Ապա այն 5.3 կմ սահմանակցում է արգելոցին A, B, C, N, G կետերում: Ապա գետի հունով 4.3 կմ իջնում է մինչև Հաղարծին գետի ձախակողմյան վտակի միացման տեղը` F1 կետը (X=492157, Y=4518346, H=1240 մ): Ապա Հաղարծին գետի հովտի աջ լանջով 3.8 կմ իջնում է և G1 կետում միանում Թեղուտ համայնքի սահմանին (X=492900, Y=4515319, H=1290 մ): Ապա 5.6 կմ ձգվելով դեպի արևելք միանում է ելման A1 կետին:
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտում ասֆալտապատ ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 6.2 կմ, իսկ գրունտային ճանապարհներինը` 0.5 կմ: Երկաթգծերի երկարությունը` 0.5 կմ: Բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի երկարությունը կազմում է 0.2 կմ:
4.3.6. Գոշ-Աղավնավանքի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 85 հա մակերես` ընդգրկելով Գոշ համայնքից մինչև Աղավնավանք համայնքին հարող Գետիկ գետի հովիտի հատակային մասը: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 14 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 950 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1180 մ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Գոշ գետի հունից A1 կետից (X=501862, Y=4511688, H=950 մ): Ապա 100 մ լայնությամբ Գետիկ գետի ձախ ափով 3.7 կմ բարձրանում է վեր` մինչև Խաչարձան բնակավայրից վեր գտնվող փոքրիկ վտակի և գրունտային ճանապարհի միացման տեղը` B1 կետը (X=504630, Y=4509475, H=1150 մ): Ապա ընդհատվում է և վերստին շարունակվում Խաչարձան բնակավայրի վերին սահմանից` C1 կետից (X=505355, Y=4509573, H=1070 մ): Ապա հովտով 2.7 կմ ձգվում է վեր մինչև ազգային պարկի արտաքին սահմանը` D1 կետը (X=507845, Y=4509440, H=1180 մ):
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտում գրունտային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2.0 կմ:
4.3.7. Աղստև-Գետիկի ռեկրեացիոն գոտի
Զբաղեցնում է 28 հա մակերես ընդգրկելով Աղստև գետի աջ ափը, Հաղարծին համայնքի հարավ-արևելյան հատվածը: Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 6.0 կմ է: Ռելիեֆի ամենացածր կետը գտնվում է 910 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը` 1025 մ: Գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2.5 կմ:
Սահմանների նկարագրությունը.
Սկսվում է Գետիկ գետի գետաբերանից` A1 կետից (X=501656, Y=4514662, H=910 մ): Ապա 100 մ լայնությամբ 2.6 կմ ձգվում է Աղստև գետի աջ ափով վեր` մինչև B1 կետը (X=499252, Y=4514769, H=1000 մ):
Ենթակառուցվածքները. Ռեկրեացիոն գոտուն հարող ասֆալտապատ ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2.5 կմ: Երկաթգծերի երկարությունը` 0.3 կմ:
4.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի տնտեսական գոտու սահմանների և տեղանքների
նկարագրությունը
«Դիլիջան» ազգային պարկում տնտեսական գոտու ընդհանուր մակերեսը կազմում է 26359 հա, որից անտառածածկը` 73%: Զբաղեցնում է ազգային պարկի տարածքի գերակշռող մասը (տես` ազգային պարկի սահմանների նկարագիրը): Հիմնական անտառ կազմող տեսակներն են կաղնին, հաճարենին, բոխին, ղաժին, սոճին: Անտառի միջին լրիվությունը 0.52 է, բոնիտետը` 111.5, միջին հասակային դասը հավասար է VII-ի: Գերակշռում են հյուսիս-արևմտյան և հյուսիս-արևելյան կողմնադրության լանջերը` մոտ 35%, իսկ նվազագույնը կազմում են արևմտյան կողմնադրության լանջերը` մոտ 5%: Գերակշռում են լանջերի 21-25o թեքությունները:
Ենթակառուցվածքները. Տնտեսական գոտում գետային ցանցի երկարությունը կազմում է մոտ 700 կմ, ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը` 460 կմ: Երկաթգծերի երկարությունը` մոտ 20 կմ է: Գազամուղերի երկարությունը կազմում է մոտ 60 կմ: Հոսանքի գծերի երկարությունը` մոտ 380 կմ:
4.5. «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիների արդյունավետ
կառավարմանն ուղղված գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտիների արդյունավետ կառավարման նպատակով անհրաժեշտ է, որպեսզի դրանցից յուրաքանչյուրի համար, այդ թվում` առանձին վերցրած յուրաքանչյուր արգելոցային, ռեկրեացիոն և տնտեսական գոտիների, մշակվեն և իրականացվեն համապատասխան կանոնակարգեր (Հավելված 1): Բացի այդ, արգելոցային գոտիների համար պետք է սահմանել հստակ մուտքավճարներ` գիտաճանաչողական էքսկուրսիաների անցկացման նպատակով (համաձայն «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքի):
Հաշվի առնելով ազգային պարկի տարածքագործառնական գոտևորման և «Գոշ» տեղամասի առանձնահատկությունները` նպատակահարմար է վերանայել այդ տեղամասի կարգավիճակը (Հավելված 1):
ԲԱԺԻՆ 5. «Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման ներկա առանձնահատկությունները և դրա բարելավմանն ուղղված գործողությունների պլանը
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հիմնադիրը Հայաստանի Հանրապետությունն է` ի դեմս ՀՀ կառավարության: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը գործում է ՀՀ Սահմանադրության, «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» և «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքների, ՊՈԱԿ-ի կանոնադրության և այլ իրավական ակտերի հիման վրա: Կանոնադրության համաձայն` ՊՈԱԿ-ը իրականացնում է բնապահպանական, գիտահետազոտական, գիտաճանաչողական գործունեություն: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեության առարկան և նպատակը պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, բնության ժառանգության գիտական ուսումնասիրության, պահպանության, դիտանցի, ինչպես նաև պարկի բնական պաշարների կայուն օգտագործման ապահովումն է: Այդ նպատակով կազմակերպության կարևոր կանոնադրական գործառույթներից են.
* ապահովել Աղստև և Գետիկ գետերի ավազաններում բնական էկոհամակարգերի լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության, գենոֆոնդի, բնության ժառանգության պահպանությունը, կազմակերպել և իրականացնել դրանց գիտական ուսումնասիրությունները,
* կազմակերպել և իրականացնել բնական էկոհամակարգերի ու դրանց առանձին բաղադրիչների բուսական ու կենդանական աշխարհի հաշվառումը և նախապատրաստել կադաստրի վարման համար անհրաժեշտ նյութերը,
* իրականացնել էկոլոգիական դիտանց, վարել բնության տարեգրություն, կազմակերպել բնության թանգարանի գործունեությունը,
* կանխարգելել մարդու գործունեության հետևանքով պարկի բնական էկոհամակարգի հավասարակշռությունը խախտող գործընթացները և իրականացնել խախտված էկոհամակարգերի վերականգնման միջոցառումներ,
* կազմակերպել զբոսաշրջություն,
* իր իրավասության սահմաններում իրականացնել բնակչության էկոլոգիական կրթությանն ու դաստիարակությանն ուղղված միջոցառումներ:
«Դիլիջան» ազգային պարկ հիմնարկին պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կարգավիճակ տալով` ստեղծվեց հնարավորություն պարկի տարածքում ներդաշնակելու բնօգտագործման (հատկապես ռեկրեացիոն ինդուստրիայի) և բնապահպանական գործառույթները: Այս կարգավիճակը հնարավորություն է տալիս պարկին զբաղվելու օրենքով թույլատրված որոշակի ձեռնարկատիրական գործունեությամբ և իրականացնել վճարովի ծառայություններ, այդ թվում`
* Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կենսառեսուրսների, այդ թվում` բույսերի ու կենդանիների տեսակների, անտառային ռեսուրսների վերարտադրություն, օգտագործում և իրացում,
* բնափայտի մթերում, վերամշակում և իրացում,
* երկրորդական անտառանյութի (կոճղերի) մթերում, վերամշակում և իրացում,
* կողմնակի անտառօգտագործում (խոտհունձ, անասունների արածեցում, փեթակների և մեղվանոցների տեղադրում, վայրի պտղի, ընկույզի, սնկի, հատապտղի, դեղաբույսերի և տեխնիկական հումքի հավաքում) և դրա արդյունքում մթերված կենսապաշարների վերամշակում և իրացում,
* գյուղատնտեսական մթերքների արտադրություն, վերամշակում և իրացում,
* հանգստի և զբոսաշրջության հետ կապված սպասարկման ծառայությունների մատուցում,
* գիտական, գիտաճանաչողական գրականության և տեղեկատվական նյութերի պատրաստում և հրապարակում:
Վերոգրյալ գործունեությունից ստացված հասույթը, ըստ «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կանոնադրության, օգտագործվում է պարկի կանոնադրական խնդիրների` գործառույթների իրականացման նպատակով (հիմնականում պահպանական):
Թվարկած կանոնադրական գործառույթների և ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպման ու իրականացման համար «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը ունի համապատասխան կառավարման համակարգ (կառուցվածքը) և աշխատողների անձնակազմ: Համաձայն ՊՈԱԿ-ի 2006 թվականի հաստիքացուցակի`
ա/ աշխատողների ընդհանուր թվաքանակի (86 մարդ) 24.4%-ը (կամ 20 մարդ) ազգային պարկի կառավարման վարչական ապարատն է` ներառյալ ղեկավարությունը (4 հաստիք - տնօրեն, տնօրենի տեղակալ պահպանության գծով, տնօրենի տեղակալ գիտության գծով, գլխավոր հաշվապահ),
բ/ աշխատողների ընդհանուր թվաքանակի 72.1%-ը (կամ 62 մարդ), այդ թվում` պահպանության բաժին` 11 հաստիք, Դիլիջանի տեղամաս` 12 հաստիք, Շամախյանի տեղամաս` 12 հաստիք, Հաղարծինի տեղամաս` 13 հաստիք, Գոշի տեղամաս` 14 հաստիք, իրականացնում են ազգային պարկի պահպանության հետ կապված գործառույթներ,
գ/ աշխատողների ընդհանուր թվաքանակի 4.7%-ը (կամ 4 մարդ)` ազգային պարկի գիտական բաժնի (ներառյալ` Բնության թանգարանը Դիլիջան քաղաքում, և տնկարանը, որտեղ կատարվում է հազվագյուտ բուսատեսակների աճեցում) աշխատողներն են:
Աշխատողների թվաքանակի և միջին ամսական աշխատավարձի չափերի դինամիկան վերջին տարիներին բնորոշվում է հետևյալ ցուցանիշներով`
.____________________________________________________________________.
| |2002 թ.|2003 թ.|2004 թ.|2005 թ.|2006 թ.|
|____________________________|_______|_______|_______|_______|_______|
|Աշխատողների միջին ցուցակային|74 |95 |92 |84 |86 |
|թվաքանակը (մարդ) | | | | | |
|____________________________|_______|_______|_______|_______|_______|
|Աշխատողների միջին ամսական |9.5 |15.3 |19.0 |22.2 |41.6 |
|աշխատավարձը (հազ. դրամ) | | | | | |
.____________________________________________________________________.
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեության ապահովման համար պետական բյուջեից կատարված հատկացումների և ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացված եկամուտների ծավալների դինամիկան հետևյալն է`
._____________________________________________________________________.
|Տարիները |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ եկամուտները/հասույթը|
| |/հազ. դրամ/ |
|___________________|_________________________________________________|
| |Պետությանը մատուցված|Ձեռնարկատիրական |ԸՆԴԱՄԵՆԸ |
| |ծառայություններից |գործունեությունից| |
|___________________|____________________|_________________|__________|
|2003 թվական-փաստացի|17 168.0 |33 941.2 |51 109.2 |
|___________________|____________________|_________________|__________|
|2004 թվական-փաստացի|17 168.0 |37 215.0 |54 383.0 |
|___________________|____________________|_________________|__________|
|2005 թվական-փաստացի|27 168.0 |25 233.0 |52 401.0 |
|___________________|____________________|_________________|__________|
|2006 թվական-փաստացի|66 473.5 |20 604.6 |87 078.1 |
._____________________________________________________________________.
ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակի պայմաններում զգալիորեն ավելացել է բնակչության տեխնածին և այլ ներգործությունը բնության, այդ թվում` ազգային պարկի վրա: Ներկայումս ազգային պարկի տարածքների պատշաճ պահպանությունը ենթադրվում է իրականացնել շուրջօրյա` 3-4 հերթափոխով, իսկ ազգային պարկում գործում են աշխատողների թվաքանակի նախկին` խորհրդային ժամանակահատվածից կիրառվող սահմանաքանակները, որոնցով լավագույն դեպքում նախատեսված է 1.5 հերթափոխով աշխատանք: Այս առումով, եթե նույնիսկ հաշվի չառնվի ազգային պարկի պահպանությունն իրականացնող անձնակազմի տեխնիկական թույլ զինվածությունը, ապա աշխատողների ներկայիս գործող թվաքանակը 2-ից 2.5 անգամ պակաս է անհրաժեշտ թվաքանակից:
Վերջին տարիներին, «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի բյուջետային ֆինանսավորման ծավալներն աճել են ավելի քան 2.5 անգամ, սակայն դրանք դեռևս բավարար չեն ազգային պարկի պահպանությունն արդյունավետ կազմակերպելու համար: Հսկիչները վարձատրություն են ստանում 8 ժամվա աշխատանքի համար, իսկ պատասխանատվություն կրում ամբողջ օրվա (24 ժամվա) համար:
Ազգային պարկի տարածքների պահպանության որակի և իրականացման արդյունավետության բարձրացումը ներկայումս զգալիորեն պայմանավորված է պահպանությունն իրականացնող անձնակազմի նյութատեխնիկական զինվածությամբ և, հատկապես, աշխատանքի վարձատրության օպտիմալ չափերով (2006 թ. հաստիքացուցակով հսկիչի ամսական աշխատավարձը կազմում է 35.0 հազ. դրամ): Գաղտնիք չէ, որ վարձատրության ոչ բավարար չափերը չեն ապահովում պարկերի պահպանության գծով աշխատանքների պահանջվող մակարդակը:
Կառավարման մասով առկա մյուս հիմնախնդիրներն են`
1. հստակ չեն սահմանված «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեության նպատակների իրականացումը բնութագրող չափորոշիչները, բյուջետային ֆինանսավորման նախապայման հանդիսացող ծրագրային ցուցանիշները.
2. հստակ չեն սահմանված նաև բյուջետային ֆինանսավորում ստանալու չափորոշիչները, այդ թվում` ՊՈԱԿ-ների կանոնադրական խնդիրների կատարման շրջանակներում պետությանը մատուցվող ծառայությունների արժեքների գնագոյացման նորմատիվները` աշխատավարձի գծով (առավելագույն, միջին), ինչպես նաև նյութական և այլ ծախսերի գծով.
3. բացակայում են «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի բնականոն գործունեության և տեխնիկական անվտանգության չափորոշիչները (կիրառվող չափանիշները ժառանգված են խորհրդային ժամանակաշրջանից և չեն համապատասխանում այսօրվա պահանջներին), օրինակ` 1 հսկիչին ընկնող պահպանվող տարածքը` հեկտարներով և 1 հսկիչի տեխնիկական զինվածության չափորոշիչները.
4. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կանոնադրությունով չի նախատեսված կառավարման կոլեգիալ մարմին (խորհուրդ), որը, մեր կարծիքով, թուլացնում է ազգային պարկի կառավարման մասով վարչարարության արդյունավետությունը.
5. թույլ է ծրագրային ցուցանիշների կապը ֆինանսական ցուցանիշների հետ, հատկապես` ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող եկամուտների գծով, որը շատ հաճախ հանգեցնում է դրանց ոչ նպատակային և ոչ արդյունավետ օգտագործմանը.
6. ՊՈԱԿ-ի գործունեության արդյունավետությանը խանգարում է «կառավարման լիազոր մարմին»-»ՊՈԱԿ-ի գործադիր մարմին» կապ-հանգույցում առկա մի շարք չլուծված հիմնախնդիրները, մասնավորապես`
* պայմանագրային պարտականությունների ոչ հստակ ձևակերպումներ, դրանց վերահսկման հարցերին ոչ բավարար վերաբերմունք,
* խրախուսման, ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող եկամուտների աճը խթանող, համակարգի բացակայություն.
7. համապատասխան ֆինանսական մեխանիզմի բացակայության պատճառով ազգային պարկի տարածքներում բնօգտագործման արդյունքում ստացվող տնտեսական և ֆինանսական այլ օգուտների հիմնական (բնօգտագործման վճարներ, բնապահպանական տուգանքներ, բնությանը պատճառված վնասի հատուցման գումարներ և այլն) մասը չի վերադառնում բնապահպանության ոլորտ (նույն ազգային պարկի համար գերակա բնապահպանական միջոցառումների ֆինանսավորմանը):
Վայրի բնության պահպանության հիմնադրամի (WWF) և Համաշխարհային բանկի մշակած մեթոդիկայով 2005-2006 թթ. իրականացվել է «Դիլիջան» ազգային պարկի կառավարման գնահատում, որի արդյունքները հետևյալն են.
1. Համատեքստային փուլ - չնայած «Դիլիջան» ազգային պարկն ունի լիարժեք իրավական կարգավիճակ, այնուամենայնիվ, հաճախ խնդիրներ են ծագում բնօգտագործման, հատկապես` հողօգտագործման բնագավառում, և հաստատված մեխանիզմներով համարժեք հսկողություն իրականացնելիս, որը պայմանավորված է համապատասխան կադրերի մասնագիտական որակավորմամբ (օրենքների, իրավական նորմերի վերաբերյալ և մասնագիտական թերի գիտելիքներ), բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների, ինչպես նաև հաստիքների ընդհանուր քանակի սակավությամբ: Վերջինս հատկապես վերաբերում է անտառապահների և տեսուչների քանակությանը, որն աշխատանքի դժվարության և ցածր վարձատրության հետևանք է: Դա էլ, իր հերթին, դրդապատճառ է հանդիսանում հսկիչների կողմից չարաշահումներ կատարելու համար:
2. Պլանավորման փուլ - պլանավորման գործընթացը պատշաճ կերպով է կատարվում, քանի որ դրված են այնպիսի հստակ խնդիրներ, որոնք լուծվում են աշխատակիցների տարեկան աշխատանքային պլանների հաստատման և իրականացման շնորհիվ, ենթակա են կանոնավոր մոնիտորինգի ու վերլուծության: Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր նպատակներն են իրականացվում, քանի որ պլանավորման գործընթացն առայժմ ընթանում է համարյա առանց շահագրգիռ կողմերի հետ խորհրդակցության, որոնք գրեթե ազդեցություն չունեն որոշումների կայացման գործընթացի վրա: Մոնիտորինգի արդյունքները ևս համակարգված կերպով չեն օգտագործվում պատշաճ կառավարման գործում:
3. Ներդրումային փուլ - ազգային պարկի արդյունավետության բարձրացման հիմնական խոչընդոտներն են` ռեսուրսների (ներդրումների) առկայությունը, հատկացումները և դրանց ներուժը: Սա հատկապես վերաբերում է կադրային քաղաքականությանը, որն, ընդհանուր առմամբ, ինչպես քանակական, այնպես էլ մասնագիտական պատրաստվածության առումով անբավարար է կառավարման առանցքային գործողությունների իրականացման համար: Ավելին, բացակայում է հաստատված վերապատրաստման երկարաժամկետ ծրագիր: Չնայած ընդհանուր առումով թվում է, որ ֆինանսական հատկացումները բավարար են, սակայն, ամբողջապես վերցրած, բավարար չեն արդյունավետ կառավարումն ապահովելու համար: Վերջապես, հետազոտական աշխատանքներն ու ուսումնասիրությունները չափազանց սահմանափակ են և կապված չեն ազգային պարկի կառավարման որոշակի կարիքների հետ:
4. Գործընթացային փուլ - Չնայած առանցքային էկոհամակարգերի, դրանց բաղադրիչների և մշակութային արժեքների արդյունավետ կառավարման խնդիրները հստակ ներկայացված են ազգային պարկի կանոնադրությունում, սակայն էկոհամակարգերի ընդհանուր պահպանության տեսակետից դրանք ամբողջական լուծում չեն ստանում: Աշխատակիցների տարեկան աշխատանքային պլանները մշակվում, իրականացվում և կանոնավոր կերպով մոնիտորինգի ու գնահատման են ենթարկվում, սակայն կառավարման որոշակի գործողությունների հաջող իրականացման համար խոչընդոտ է հանդիսանում համապատասխան որակյալ մասնագետների բացակայությունը, հատկապես գիտաշխատողների և տեսուչների պակասը: Կառավարման գործընթացի իրականացման համար առկա բյուջեն բավարար է համարվում, սակայն այն պետք է սահմանվի կառավարման պլաններից ելնելով: Կանոնավոր կապեր կան ազգային պարկի, տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների և հողօգտագործողների միջև, սակայն չափազանց սահմանափակ է որոշումների կայացման գործում նրանց համագործակցությունը: Նույնը կարելի է ասել պարկի և այլ շահագրգիռ կողմերի համագործակցության վերաբերյալ: Օրինակ` գործնականում ոչ մի կապ չկա ազգային պարկի և տուրօպերատորների միջև` ազգային պարկի տարածքների օգտագործման հարցում: Հետևաբար, բացակայում է տուրիստական գործունեությունից ստացվող հասույթների մասնահանման հնարավորությունը: Մասնակցային կառավարումը և զարգացումը խոչընդոտվում է նաև այն հանգամանքով, որ ազգային պարկը թերարժեք տեղեկատվություն է տրամադրում շահագրգիռ կողմերին իր գործունեության վերաբերյալ: Սա կրթական և հասարակության իրազեկության բարձրացման սահմանափակ գործընթացների հետևանք է:
5. Արդյունավետության փուլ - Կառավարման արդյունավետության վրա մեծ ազդեցություն ունեն համապատասխան կադրային և նյութական ռեսուրսների բացակայությունը: Ազգային պարկի կողմից մատուցվող ծառայություններն ինչպես քանակապես, այնպես էլ որակապես սահմանափակ են: Օրինակ` ազգային պարկում չի գործում այցելուների կենտրոն, և սակավաթիվ բացատրական նյութեր ու ցուցատախտակներ կան: Դա վերաբերում է հատկապես այն տարածքներին, որոնք իրենցից լուրջ տուրիստական հետաքրքրություն են ներկայացնում: Ազգային պարկի սահմանափակ գործողությունները հնարավորություն չեն տալիս նման ծառայությունների դիմաց այցելուներից վճարներ գանձելու մեխանիզմ կիրառել: Ընթացիկ գործողությունների տեսանկյունից ևս արդյունավետությունը թույլ է, որն արդյունք է պարկի և տեղական շահագրգիռ կողմերի միջև թույլ վստահության և հաղորդակցության: Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում դեգրադացված տարածքների վերականգնման ծրագրի բացակայությունը ևս խոչընդոտում է կառավարման արդյունավետությանը:
6. Հետևանքների փուլ - Չնայած ազգային պարկի կառավարման նպատակն է պահպանել էկոհամակարգերի զարգացման գործընթացները, կենսաբազմազանությունն ու մշակութային հուշարձանները, սակայն շարունակվում են կարևոր նշանակություն ունեցող բնական պաշարների (հատկապես անտառային) կրճատման գործընթացները, խախտվում են աճելավայրերն ու բնադրավայրերը, որոնք հետևանք են գործառույթների անկանոն իրականացման (որպես փաստ` ապօրինի բնօգտագործման և չկարգավորված տուրիզմի առկայությունը): Ընդ որում` կադրային և նյութական ռեսուրսների անբավարարության պատճառով ազգային պարկի պահպանության համակարգը միջին արդյունավետություն ունի:
Ընդհանրացնելով սույն գնահատման արդյունքները` կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը արդյունավետ կառավարումն ապահովելու և իր առջև դրված խնդիրները լիարժեք իրականացնելու համար ունի թույլ կարողություններ, որը պայմանավորված է հետևյալ հիմնական գործոններով.
* ազգային պարկի տարածքում գոյություն ունեցող արժեքների և դրանց սպառնացող վտանգների վերաբերյալ թերի տեղեկացվածություն.
* որակյալ կադրերի բացակայություն.
* կառավարման գործողությունների թերի իրականացում.
* կառավարման և որոշումների կայացման գործընթացին մասնակցային մոտեցման բացակայություն:
Բացի վերը նշվածից, ուշադրության է արժանի նաև այն փաստը, որ «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքները չեն մասնակցում կենսաբանական ռեսուրսների օգտագործումից ստացված օգուտների բաշխման գործընթացին: Բնօգտագործման ոլորտը կարգավորող իրավական ակտերը, թույլտվությունների և սահմանափակումների ոչ օպտիմալ համակարգը, բուսական և կենդանական աշխարհի օբյեկտների օգտագործման չարդարացված բարդ ընթացակարգը բնակչության համար ստեղծում են հիմքեր կենսառեսուրսների ապօրինի օգտագործման համար: Ընդ որում` ազգային պարկի ռեժիմը խախտող ապօրինի գործողությունները հիմնականում տեղի են ունենում գիշերային ժամերին կամ շաբաթ ու կիրակի օրերին, երբ հսկողությունը սահմանափակ է կամ ընդհանրապես չի իրականացվում: Ազգային պարկը սահմանափակ հնարավորություններ ունի նաև տնտեսական մեխանիզմների և խթանման լծակների կիրառման առումով:
5.1. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման
գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման գործողությունները նպատակաուղղված են դրա կառուցվածքային և կադրային բարեփոխումներին, որոնցով հնարավոր կդառնա կանոնադրական գործառույթների արդյունավետ իրականացումը: Ընդ որում` կառուցվածքային բարեփոխումներում անհրաժեշտ է նկատի ունենալ այնպիսի ստորաբաժանումների առկայությունը, ինչպիսիք են` տարածքագործառնական և պահպանական գոտիների պահպանության, մոնիտորինգի և կադաստրի վարման, տնտեսական գործունեության պլանավորման, ռեկրեացիոն գործունեության պլանավորման բաժինները և տեղեկատվական կենտրոնը: Բացի այդ, անհրաժեշտ է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ում ստեղծել խորհրդատվական մարմին, որում ընդգրկված կլինեն տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, բնօգտագործողների, տեղական հասարակական կազմակերպությունների և այլ շահագրգիռ կողմերի ներկայացուցիչներ, որի շնորհիվ կապահովվի որոշումների կայացման գործընթացում «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեության վերաբերյալ թափանցիկությունը և անհրաժեշտ տեղեկատվության փոխանակումը: Կառուցվածքային բարեփոխումների մյուս ուղղությունը դա «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ում այցելուների կենտրոնի ստեղծումն է: Այցելուների կենտրոնի ստեղծմամբ կապահովվի զբոսաշրջիկների/այցելուների համար անհրաժեշտ տեղեկատվության տրամադրումը, ինչպես պարկի գործունեության, այնպես էլ բնության և մշակույթի արժեքների մասին: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը և ազգային պարկի օրենսդրությամբ սահմանված ռեժիմի ապահովմանը նպաստող գործողություններից են` տեսչական անձնակազմի աշխատավարձերի վերանայումը և պարգևատրությունների համակարգի կատարելագործումը, շուրջօրյա հսկողության համակարգի ներդրումը: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման արդյունավետության բարձրացման առանցքային խնդիրներից են կադրերի վերապատրաստման հստակ ծրագրերի առկայությունը, հաստիքային միավորների ծառայողական պարտականությունների սահմանումը, գիտահետազոտական աշխատանքների թեմատիկ պլանավորումը և թեմաների մշակման ու դրանց հաստատման գործընթացների կատարելագործումը:
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման արդյունավետության բարձրացումը զգալիորեն պայմանավորված է նաև ազգային պարկի նշանակության և գործունեության մասին ազգաբնակչության իրազեկության մակարդակից: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է իրականացնել շարունակական գործունեություն, որը հնարավոր է իրազեկության բարձրացման ծրագրի առկայության դեպքում:
ԲԱԺԻՆ 6. «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների սոցիալ-տնտեսական բնութագիրը և շահագրգիռ կողմերի հետ պարկի մասնակցային կառավարման գործողությունների պլանը
6.1. Համայնքների սոցիալ-տնտեսական ընդհանուր վիճակը
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների սոցիալ-տնտեսական վիճակը պայմանավորված է համայնքների բնակչության զբաղվածությամբ և եկամուտների մակարդակով: Բնակչության գրեթե կեսից ավելին համարվում է աղքատ (Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում 2005 թ. ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսներին կատարված ուսումնասիրությունների վերաբերյալ մանրամասն հաշվետվությունը տրամադրվել է ՀՀ բնապահպանության նախարարությանը և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին):
Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում, միգրացիոն գործընթացների և մահացության դեպքերի աճի ու ծնելիության նվազման հետևանքով, արձանագրվում է բնակչության թվաքանակի նվազում: Միգրացիոն գործընթացները խախտել են համայնքների բնակչության սեռատարիքային հավասարակշռությունը և պայմանավորել համայնքներում սոցիալական շերտավորման բնույթը: Միգրացիան դրսևորվում է իր դրական և բացասական կողմերով: Դրական կողմը տնտեսական է` ապահովում է լրացուցիչ ֆինանսական միջոցների ներհոսք: Բացասական հետևանքները ժողովրդագրական բնույթ ունեն` ամուսնալուծությունների թվի աճ, բնակչության վերարտադրության տեմպերի դանդաղում, երեխաների ոչ համարժեք սոցիալականացում: Ընդ որում` միգրացիոն գործընթացներում հիմնականում ընդգրկված է բնակչության երիտասարդ և միջին տարիքի արական սեռի ներկայացուցիչները: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ենթադրել, որ «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում դրսևորվում է բնակչության ծերացման միտում և ապագայում լուրջ հիմնախնդիր կարող է հանդիսանալ աշխատունակ բնակչության ոչ բավարար քանակությունը:
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից որոշ համայնքներ (Խաչարձանը, Աղավնավանքը) 1988-1990-ական թվականներին վերաբնակեցվել են փախստականներով, որոնք դեռևս չեն հարմարվել գյուղական ապրելակերպին, որն էլ խոչընդոտում է այդ համայնքներում գյուղատնտեսության զարգացմանը: Նրանց մոտ դեռևս առկա են քաղաքային ապրելակերպի մի շարք տարրեր (օրինակ` ձգտում դեպի կոմերցիոն գործունեություն): Չհարմարվելով գյուղական կյանքի պայմաններին` նրանցից շատերը գտնվում են ինչպես մշտական, այնպես էլ սեզոնային միգրացիոն գործընթացներում:
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում ամբողջությամբ բացակայում է կոյուղու համակարգը: Կենտրոնացված ջրամատակարարումից օգտվում է բնակչության շուրջ 50%-ը: Գազիֆիկացման մակարդակը նույնպես հեռու է բավարար լինելուց: Ազգային պարկին հարակից համայնքների շուրջ կեսը գազիֆիկացված չեն:
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների բնակչության հիմնական գործունեության ոլորտը գյուղատնտեսությունն է (բացառությամբ Դիլիջան քաղաքի բնակչության մի մասի): Ընդ որում` գյուղատնտեսության ապրանքայնության մակարդակը խիստ ցածր է, ուղղորդված է, նախ և առաջ, բնակչության կենսական պահանջմունքների բավարարմանը: Գյուղմթերքի մասնակի իրացումը կազմակերպվում է հիմնականում անհատական նախաձեռնությամբ` մոտակա քաղաքներում և մայրաքաղաքում շուկա գտնելու միջոցով: Հաճախ գյուղմթերքն իրացվում է տեղում` գյուղացու համար ոչ ձեռնտու պայմաններում: Բնակչության մոտ 10-12%-ը աշխատում է պետական կառույցներում` Դիլիջանի քաղաքապետարանում, գյուղապետարաններում, դպրոցներում, մանկապարտեզներում, բուժկետերում և այլն: Միջին աշխատավարձը ամսական կազմում է 20000-ից մինչև 30000 դրամ: Դիլիջան քաղաքի և Գոշ գյուղի բնակչության մի մասը զբաղված են հյուրանոցային ծառայություններ մատուցելով` հատկապես ամռանը հանգստացողներին տրամադրելով օթևան: Սակայն նրանց թիվը չի գերազանցում այդ համայնքներում բոլոր տնային տնտեսությունների 1 կամ 2%-ը:
6.2. Համայնքների կողմից «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական պաշարների
օգտագործումը
Համայնքների կողմից «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական պաշարների օգտագործման առանձնահատկությունները պայմանավորված են ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական վիճակով, որի հետևանքով այն հաճախ ուղեկցվում է օրինախախտումներով` բացասաբար ներգործելով էկոհամակարգերի հավասարակշռության վրա:
6.2.1. Ջրային ռեսուրսների օգտագործումը
Խմելու ջուրը ոչ լիարժեք է օգտագործվում բնակիչների կողմից` որոշ համայնքներում ֆիլտրացիայի բացակայության (Դիլիջան քաղաքի Թախտա և Շամախյան թաղամասեր), մյուսներում ջրատար խողովակների կամ պոմպակայանների բացակայության (օրինակ` Հաղարծին համայնքում) հետևանքով: Նույն ջուրը օգտագործվում է նաև ոռոգման նպատակներով, քանի որ չկա ոռոգման համակարգ (ջրային էկոհամակարգերի վիճակը ներկայացված է սույն կառավարման պլանի 7.1. կետում):
6.2.2. Ռեկրեացիոն նպատակներով տարածքների օգտագործումը
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում ռեկրեացիան հիմնականում տարերային և չվերահսկվող բնույթ ունի: Այն առավելապես ընդգրկում է Հաղարծնի ձորը, Դիլիջան-Իջևան, Դիլիջան-Վանաձոր ավտոճանապարհների, ինչպես նաև Դիլիջանի ոլորանների եզրաշերտերը: Ռեկրեացիոն հստակ գործունեությամբ զբաղվողներ գրեթե չկան, թերևս բացառություն է կազմում միայն վերջին երկու տարիների ընթացքում Պարզ լճի շրջակայքում կազմակերպված հանգստավայրը: Մնացած հատվածներում գործում են ռեստորաններ, կրպակներ, խորովածանոցներ և այլն, որոնցում բացակայում է ռեկրեացիոն սպասարկումը: Դրան զուգահեռ, որոշակիորեն զարգացած են տուրիստական ենթակառուցվածքները: Ընդ որում` այս բնագավառում ներգրավված կազմակերպությունների գերակշիռ մասն իրենց գործունեությունն իրականացնում են գլխավորապես ամառային ամիսներին և, բնականաբար, զբոսաշրջության բնագավառի ծառայությունների մատուցման համար մեծ ծավալի ներդրումներ չեն իրականացնում («Դիլիջան» ազգային պարկում տուրիզմի և ռեկրեացիայի առանձնահատկությունները տրված են սույն կառավարման պլանի Բաժին 8-ում):
6.2.3. Արածեցումը
«Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների ղեկավարներից շատերի վկայությամբ բնակչությունը որպես արոտավայր հաճախ օգտագործում է ազգային պարկի տարածքը, այդ թվում` նաև անտառապատ: Ընդ որում` ազգային պարկի տարածքով են անցնում ամառային արոտավայրեր անասունների տարանցիկ տեղափոխման ճանապարհները:
Գյուղամերձ արոտավայրերի սակավությունը կամ նույնիսկ բացակայությունը, ինչպես նաև պահպանվող տարածքներում արածեցման վերաբերյալ օրենքով նախատեսված սահմանափակումների չիմացությունը, բնակչության կողմից հանգեցնում է ազգային պարկի տարածքում անասունների արածեցմանը, մասնավորապես` անտառներում: Այսպես` միայն Դիլիջան քաղաքային համայնքում պահում են ավելի քան 2000 գլուխ խոշոր և մոտ 1100 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանիներ: Անասնապահությամբ զբաղվող ընտանիքները հիմնականում ունեն 1-3, հազվադեպ` 4-6 գլուխ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ: Այդքան գլխաքանակով կենդանիները հեռագնա արոտավայրեր տանելը տնտեսապես նպատակահարմար չէ: Հեռագնա արոտավայրեր տանելուն խոչընդոտում է նաև ճանապարհների դժվարանցանելիությունը: Ընդ որում` համայնքին պատկանող արոտավայրերը գտնվում են քաղաքից 10-30 կմ հեռավորության վրա: Դրանք բացառապես օգտագործում են մի քանի անհատներ, որոնք ունեն 20 և ավելի գլուխ անասուններ:
Թեղուտ համայնքում պահում են մոտ 500 գլուխ խոշոր և մոտ 100 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանի: Համայնքին պատկանող արոտավայրերն ու խոտհարքները մանր կտորներով գտնվում են ազգային պարկի տարբեր հատվածներում: Հետևաբար, այնտեղ տանող ճանապարհներն էլ բազմազան են, որոնցով անցնող անասունները բավական վնաս են հասցնում անտառի մատղաշին:
Հաղարծին համայնքից յուրաքանչյուր տարի հեռագնա արոտավայրեր են տանում մոտ 700 գլուխ խոշոր և շուրջ 120 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանի: Համայնքին պատկանող արոտավայրերն ու խոտհարքները մանր կտորներով գտնվում են ազգային պարկի տարբեր հատվածներում` գյուղից 20-60 կմ հեռավորության վրա: Հարկ է նշել, որ Հաղարծնում անասունների տարանցիկ տեղափոխումը դեպի արոտավայրեր կատարվում է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ համաձայնեցված կարգով:
Գոշ համայնքում բնակիչներն ունեն շուրջ 500 գլուխ խոշոր և մոտ 200 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանիներ: Հեռագնա արոտավայրերն ու խոտհարքները գտնվում են Արեգունի լեռնաշղթայի վրա` բնակավայրից 8-10 կմ հեռավորությամբ: Հարկ է նշել, որ Գոշի տարածքով, անտառի միջով, դեպի ամառային արոտավայր անասուններ են տանում Աչաջուր, Գանձաքար և Լուսաձոր համայնքի բնակիչները ևս:
Խաչարձան համայնքում պահում են շուրջ 450 գլուխ խոշոր և մոտ 200 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանիներ: Հեռագնա արոտավայրեր տանող ճանապարհը ազգային պարկի անտառային տարածքներով չի անցնում: Արոտավայրերն օգտագործվում են միայն Գեղատափի տնտեսության բնակիչների կողմից (արոտավայրերի հեռավորությունը մոտ 5 կմ է):
Աղավնավանքում պահում են ավելի քան 200 գլուխ խոշոր և մոտ 100 գլուխ մանր եղջերավոր կենդանիներ: Հեռագնա արոտավայրերի հեռավորության և ճանապարհների դժվարանցանելիության պատճառով չեն օգտվում: Ողջ ծանրաբեռնվածությունն ընկնում է գյուղամերձ տարածքների վրա:
Բացի վերը նշվածից` «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում նկատվում է խոզաբուծության զարգացման միտում, քանի որ խոզերը անարգել պահվում են անտառում և այդ իմաստով քիչ ծախսատար են: Մեծացել է նաև անտառում պահված խոզի մսի պահանջարկը:
6.2.4. Բուսական պաշարների օգտագործումը
Վերջին տարիներին «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի խիստ վերահսկողության արդյունքում թեև նվազել են ապօրինի անտառահատումների ծավալները, սակայն վառելափայտը դեռևս մեծ քանակներով օգտագործվում է բնակչության կողմից: Տարեկան միջին վիճակագրական ընտանիքի համար օգտագործվում է նվազագույնը 10 մ3 և առավելագույնը 30 մ3 վառելափայտ (կախված է բնակարանի տիպից և բնակավայրի գազիֆիկացված լինելուց, քանի որ այն համայնքներում, որտեղ գազատար չկա, այնտեղ վառելափայտի օգտագործման աստիճանը բարձր է): Շատերն օգտվում են թափուկից, որի հավաքն իրականացվում է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի թույլտվությամբ:
Անտառային կողմնարդյունքից առավել շատ օգտագործվում են սունկը, կաղինը և մասուրը: Որոշ համայնքներում, ինչպիսիք են` Դիլիջանը (Թախտա և Շամախյան թաղամասեր), Ֆիոլետովոն, Հաղարծինը, Թեղուտը, Գոշը, դա բնակչության մի մասի համար հանդիսանում է սեզոնային եկամտի հիմնական աղբյուր: Սնկի արժեքը միջինում կազմում է 400 դրամ/կգ (ապրիլ-նոյեմբեր ամիսներ): Սնկի վաճառքով զբաղվող յուրաքանչյուր մարդ օրական վաճառում է 10-15 կգ: Հարկ է նշել, որ առանձին սեզոնների ընթացքում ազգային պարկի տարածքից օգտվողների թվաքանակը զգալիորեն ավելանում է: Բնակչությունը անտառներից անարգել հավաքում է վայրի տանձ, ընկույզ, հաճար, ազնվամորի, գետնամորի, սինդրի, ծնեբեկ, ավելուկ և այլ վայրի օգտակար բույսեր` անձնական կարիքների և վաճառքի նպատակով: Ընդ որում` սնկի, հատապտուղների, ուտելի բույսերի, դեղաբույսերի հավաքն իրականացվում է տարերայնորեն` առանց «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ համաձայնեցման:
6.2.5. Կենդանական պաշարների օգտագործումը
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում որսն արգելված է, սակայն ուսումնասիրված համայնքներում կենդանիների որսը սահմանափակ քանակությամբ իրականացվում է անհատական կարիքները հոգալու համար: Որսում են հիմնականում նապաստակ, լոր, աղավնի, գայլ, աղվես: Գայլերի որսը հիմնականում իրականացվում է մորթու համար:
6.3. Բնական պաշարների օգտագործման բնագավառում բնակչության
իրազեկությունը, «Սևան» ազգային պարկի և շահագրգիռ կողմերի միջև
փոխհարաբերությունների բնույթը
Չնայած բնակիչները իրազեկ են «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա բնական պաշարների, ինչպես նաև դրանց ձեռք բերման վայրերի ու ուղիների մասին, սակայն հստակ և գիտականորեն հիմնավորված տեղեկատվության բացակայության պատճառով նրանք տեղյակ չեն բնական պաշարների շարունակական օգտագործման և վայրի բնության պահպանության ու կառավարման հարցերին: Տեղեկատվության տարածման գործում «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը նախաձեռնել է որոշակի քայլեր` տպագրել է ազգային պարկին վերաբերող տեղեկատվական նյութեր, իրականացնում է ազգային պարկի վերաբերյալ ֆիլմի նկարահանման աշխատանքներ, հանդես է գալիս տեղական հեռուստատեսությամբ և այլն:
ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ազգային պարկի բնական պաշարների օգտագործումն ունի չկանոնակարգված բնույթ և հաշվառման համակարգի բացակայության պատճառով հնարավոր չէ ամբողջապես բնութագրել «տնտեսավարող սուբյեկտ - ազգային պարկ» փոխհարաբերությունները: Այսպես` «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում գործող տնտեսավարող սուբյեկտներից ձկնաբուծական գործունեություն են իրականացնում շուրջ 10 կազմակերպություններ. անտառօգտագործող կազմակերպությունների թիվը հասնում է 77-ի, շուրջ 70 կազմակերպություններ զբաղվում են հանգստի կազմակերպման, հյուրանոցային և ռեստորանային սպասարկման բնագավառներում: Նշված կազմակերպություններն իրենց գործունեությունն իրականացնում են հիմնականում ազգային պարկի տարածքում, սակայն 2005 թ. հուլիս ամսվա տվյալներով դրանցից ոչ մեկը պայմանագրային հարաբերությունների մեջ չի եղել «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ: Ելնելով այն հանգամանքից, որ ոչ մի տնտեսավարող սուբյեկտ «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ իր գործունեությունը չի վավերացրել իրավանորմատիվային ձևակերպումով` էական խնդիր է հանդիսանում ինչպես տնտեսվարողների, այնպես էլ վերջիններիս գործունեության շրջանակի հստակեցումը: Ընդ որում` ՀՀ արդարադատության նախարարության աշխատակազմի «Իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալություն» առանձնացված ստորաբաժանման կանոնադրությունը ունի զգալի բացեր, որի արդյունքում գրանցված այդ կազմակերպությունների որոշ մասը կարող են գործող չլինել, ռեգիստրում չեն արտացոլվում գրանցված կազմակերպությունների կողմից ազգային պարկին առնչվող գործունեության տեսակները և այլն:
«Դիլիջան» ազգային պարկի մասնակցային կառավարման գործընթացում համայնքների մասնակցության հիմնական խոչընդոտ են հանդիսանում հասարակական կազմակերպությունների և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի չհամաձայնեցված գործողությունները: Բացի այդ, «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի տեսչական անձնակազմի կողմից հսկողական ռեժիմի ուժեղացման հետևանքով հարակից համայնքների բնակիչների մոտ ձևավորվել է անհանդուրժողական վերաբերմունք, հակադրվածություն և լարվածություն, որը խոչընդոտում է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ համագործակցային հարաբերությունների ձևավորմանը: Դրան զգալիորեն նպաստում է նաև համայնքների բնակչության իրավական անգրագիտությունը, ցածր կրթական մակարդակը և այլն: Համայնքների ներկայացուցիչների մեծամասնությունը, օրինակ, տեղյակ չէ նույնիսկ, որ «Դիլիջան» պետական արգելոցը վերակազմավորվել է «Դիլիջան» ազգային պարկի:
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի, տնտեսավարող սուբյեկտների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների համագործակցության խորացման գործում նշանակալից դեր կարող են ունենալ հասարակական կազմակերպությունները: Վերջիններս, մի կողմից, կարող են հանդես գալ որպես համայնքային շահեր ներկայացնող, մյուս կողմից` որպես բնապահպանական գործունեություն ծավալող կառույցներ: Թեև «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը և հասարակական կազմակերպությունները պատրաստ են համագործակցել, սակայն նրանց փոխհարաբերությունները, որպես շահագրգիռ կողմ կամ գործընկերներ, դեռևս հստակ ձևավորված չեն: Փոխհարաբերությունների հստակեցմանը զգալիորեն խոչընդոտում է նաև հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների սահմանափակ պատկերացումները «Դիլիջան» ազգային պարկի սահմանների, բնական ժառանգության և դրանց նշանակության մասին: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից հասարակական կազմակերպությունների իրազեկության բարձրացման նախաձեռնությունները կարող են նպաստել արդյունավետ համագործակցության հաստատմանը:
Համագործակցության եզրեր գրեթե չկան «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և պատմամշակութային հուշարձանների պահպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունների միջև:
ՈՒսումնասիրությունների արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և շահագրգիռ կողմերի արդյունավետ փոխհարաբերությունների հաստատումը պայմանավորված է տնտեսական, վարչակառավարչական և իրավական գործոններով, որոնց շրջանակներում փոխհամաձայնեցված գործողությունները կարող են կայուն հիմքեր ստեղծել ազգային պարկի մասնակցային կառավարման գործում:
6.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանման գոտու տարածքներում
բնական պաշարների օգտագործումից ստացված շահույթի արդարացի բաշխման
առանձնահատկությունները
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և շահագրգիռ կողմերի փոխհարաբերությունների բնույթից ակնհայտ է, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանման գոտու տարածքներում բնական պաշարների օգտագործումից ստացված շահույթի բաշխում ընդհանրապես չի կատարվում: «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների բնակչության հիմնական մասը, տեղական ինքնակառավարման մարմինները օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով չեն մասնակցում կենսաբանական ռեսուրսների օգտագործումից ստացվող շահույթների բաշխման գործընթացին, ուղղակիորեն չեն ստանում դրանց որոշակի մասը: Դեռ ավելին` բավական մեծ է ստվերայնությունը: Բնօգտագործման ոլորտը կարգավորող իրավական դաշտում առկա թերությունները, մեխանիզմների, թույլտվությունների և սահմանափակումների ոչ օպտիմալ համակարգը, բուսական և կենդանական աշխարհի օբյեկտների օրինական օգտագործման, այդ թվում` լիցենզավորման համակարգի ազգաբնակչության համար ոչ դյուրին լինելը, նրանց համար ընդունելի ու հասկանալի ընթացակարգերի բացակայությունը ստեղծում են նպաստավոր պայմաններ կենսաբանական պաշարների ապօրինի օգտագործման համար, որի արդյունքում այդ պաշարների օգտագործումից ստացվող շահույթը դուրս է մնում հաշվառման և հարկման դաշտից: Ապօրինի օգտագործման պայմաններում կենսապաշարների հիմնական մասը իրացվում է «ստվերային» կարգով, շուկայական գնից բավականին ցածր, որի արդյունքում կենսառեսուրսների օգտագործումից ստացվող շահույթների հիմնական մասի ձևավորումը (գեներացիան), այդ ռեսուրսի իրական շուկայական գնին համարժեք չափով, իրականացվում է իրացման շղթայի վերջին փուլում, ազգային պարկի և պահպանական գոտուց բավականին հեռու: Գործող հարկային դաշտը և տնտեսական այլ մեխանիզմները, ինչպես վկայում է վերջին տարիների փորձը, չեն նպաստում կենսապաշարների ապօրինի օգտագործման ծավալների նվազմանը: Դա հատկապես վերաբերում է հատապտուղների, սնկերի, ուտելի բույսերի և դեղաբույսերի օգտագործմանը, որն առավելագույն չափով կրում է «ստվերային» բնույթ և դրանց օգտագործումից ստացվող շահույթները շրջանցում են ՀՀ պետական և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի բյուջեները: Վարչարարության/վերահսկողության նույնիսկ ուժեղացումը` բնօգտագործման նոր, տեղական բնակչության առավել ընդգրկուն և ակտիվ մասնակցությունն ապահովող/մասնակցության վրա հենված տեսակների (ներառյալ դրանց ներդրումը խթանող տնտեսական մեխանիզմները) չկիրառման կամ չներդրման պարագայում, չի տալիս ցանկալի արդյունքներ, տարածաշրջանում չի ստեղծում աղքատության հաղթահարման իրատեսական հնարավորություններ: Բացի այդ, հողի և անշարժ գույքի գնահատման գործող համակարգերը և կադաստրային գները (արժեքները), դրանց հաշվարկման հիմքում դրվող գոտիականության գործակիցները հիմնականում հաշվի չեն առնում անտառային հողերի բնապահպանական և ռեկրեացիոն արժեքները, որի արդյունքում դրանց հաշվին ստեղծվող օգուտների հիմնական մասը դուրս է մնում հարկման դաշտից` չբաշխվելով, նույնիսկ այն տարածքում, որտեղ դրանք ստեղծվել և գեներացիայի են ենթարկվել: Կենսաբանական ռեսուրսների օգտագործումից ստացվող շահույթների հիմնական մասը, նույնիսկ բնապահպանական ծագում և նշանակություն ունեցող, համապատասխան կուտակող և նպատակային օգտագործումն ապահովող ֆինանսական մեխանիզմների բացակայության պայմաններում, տարբեր հարկերի և վճարների տեսքով դուրս են գալիս տարածաշրջանից և հետ չեն վերադառնում` զրկելով տարածաշրջանն առաջնահերթ և կարևոր նշանակության սոցիալ-տնտեսական և բնապահպանական հիմնախնդիրներ լուծելու համար անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներից:
6.5. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից բնական պաշարների պահպանումը
և օգտագործման կարգավորումը
ՈՒսումնասիրությունների արդյունքները վկայում են, որ «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից բնական պաշարների պահպանությունը և դրանց օգտագործման կարգավորման լուծումները հեռու են բավարար լինելուց: Դա հատկապես վերաբերում է ազգային պարկի տարածքում արածեցման կանխարգելմանը, ռեկրեացիոն նշանակության տարածքների արդյունավետ օգտագործմանը: «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի ներկայացուցիչների հավաստմամբ` բնական պաշարների օգտագործման արդյունավետ վերահսկումը հիմնականում պայմանավորված է որակյալ և մշտական աշխատողների անբավարար քանակով (օրինակ` մեկ անտառապահը պատասխանատու է միջինը մոտ 600 հա տարածքի համար) և գիշերային հերթափոխի բացակայությամբ: Բացի այդ, տեսուչները չունեն տրանսպորտային միջոցներ, զենք: Լուրջ խոչընդոտող գործոններից է ցածր աշխատավարձը, ինչը նվազեցնում է աշխատանքի արդյունավետության նկատմամբ աշխատակիցների շահագրգռվածությունը, որի արդյունքում հաճախ խախտումներ հայտնաբերելիս չեն կիրառվում գործող օրենքներն ու պատժամիջոցները: Արդյունքում` որոշ համայնքների անդամների կողմից «Դիլիջան» ազգային պարկի օրենսդրությամբ սահմանված ռեժիմի խախտումները մշտական բնույթ են կրում և անհրաժեշտություն կա, որպեսզի «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը համապատասխան գործողություններ իրականացնի: Այդ խախտումների բնույթը, կարևորության աստիճանը և խախտումներն իրականացնող համայնքները ներկայացված են աղյուսակ 1-ում:
Աղյուսակ 1
._______________________________________________________________________.
|Խախտումների բնույթը |Կարևորության աստիճանը|Համայնքները |
|_____________________|______________________|__________________________|
|Անտառահատումներ |բարձր |Թախտա, Գոշ, Խաչարձան, |
| | |Աղավնավանք |
| |______________________|__________________________|
| |միջին |Շամախյան, Հաղարծին, Թեղուտ|
| |______________________|__________________________|
| |ցածր |Ֆիոլետովո |
|_____________________|______________________|__________________________|
|Ոչ փայտային անտառային|բարձր |Հաղարծին, Գոշ |
|կողմնարդյունքների |______________________|__________________________|
|օգտագործում |միջին |Թախտա, Շամախյան, Թեղուտ, |
| | |Խաչարձան |
| |______________________|__________________________|
| |ցածր |Աղավնավանք, Ֆիոլետովո |
|_____________________|______________________|__________________________|
|Արածեցում անտառում |բարձր |Թախտա, Շամախյան, Հաղարծին,|
| | |Թեղուտ, Աղավնավանք |
| |______________________|__________________________|
| |միջին |Թախտա, Հաղարծին, Խաչարձան |
| |______________________|__________________________|
| |ցածր |Գոշ, Ֆիոլետովո |
._______________________________________________________________________.
6.6. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և շահագրգիռ կողմերի մասնակցային
կառավարման գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի և շահագրգիռ կողմերի մասնակցային կառավարման գործողությունները նախ և առաջ պայմանավորված են «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման գործողությունների իրականացմամբ, մասնավորապես` կառուցվածքային և կադրային բարեփոխումներով (Հավելված 1): Մասնակցային կառավարման գործողությունները պետք է ընդգրկեն նաև «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու բնական էկոհամակարգերի բարելավմանն ուղղված, ազգային պարկին հարակից համայնքների վարչական սահմաններում պետական սեփականության անտառային տարածքների կառավարման, ինչպես նաև տուրիզմի և ռեկրեացիայի կարգավորման և կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրման սույն կառավարման պլաններով նախատեսված գործողությունների իրականացումը (Հավելված 1):
Մասնակցային կառավարման գործողություններում առանձնահատուկ տեղ ունեն «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքների բնակիչների կողմից դեպի ամառային արոտավայրեր անասունների տարանցիկ տեղափոխման օպտիմալ երթուղիներից օգտվելու հիմնախնդիրների կարգավորումը (Հավելված 1): Այդ նպատակով, կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում, առաջարկվում են, ըստ առավել խոցելի համայնքների, հետևյալ երթուղիները: Ընդ որում` երթուղիների ընտրության կարևոր սկզբունք է ընդունվել այն չափանիշը, որ անասունների տեղափոխման ժամանակ նվազագույնի հասցվի անտառի բնական վերաճին հասցված վնասը: Համաձայն այդ սկզբունքի` երթուղիները հիմնականում անցնում են ջրբաժաններով կամ ձորերի հատակներով (Քարտեզ 9): Ընդ որում` առաջարկվող երթուղիները համաձայնեցվել են «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի, համայնքների ղեկավարների և բնակիչների հետ:
ՀԱՂԱՐԾՆԻ ԵՎ ԹԵՂՈՒՏԻ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ
1-ին երթուղի` դեպի «Հարթասարի» Մեյդան արոտավայր. մինչև «Կոմպոզիտորների տուն» երթուղին անցնում է Իջևան-Երևան ավտոմայրուղով: «Կոմպոզիտորների տուն» թեքվող խաչմերուկից անցնելով կամուրջը` երթուղին թեքվում է դեպի ձախ, անտառամիջյան ճանապարհով անցնում մոտ 4 կմ և հասնում «Հարթասարի» արոտամարգագետնային զանգված:
2-րդ երթուղի` դեպի «Դալիդաղ» արոտավայր. մինչև Հաղարծին վանք երթուղին անցնում է ասֆալտապատ ճանապարհով 4 կմ: Այնուհետև` Հաղարծնի վանքից անտառամիջյան ճանապարհով շարունակվում է դեպի արևմուտք, ապա` հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ անցնում է մոտ 3,5 կմ և հասնում «Դալիդաղ» հանդամաս: Այդտեղից անտառի հետ չառնչվող տարբեր ճանապարհներով երթուղին շարունակվում է դեպի տարբեր հանդամասեր:
3-րդ երթուղի` դեպի «Թալա» արոտավայր. երթուղին անցնում է Իջևան-Դիլիջան ավտոմայրուղուց դեպի Հաղարծնի վանք տանող 3 կմ ասֆալտապատ ճանապարհով, որտեղից թեքվում է դեպի աջ` անտառամիջյան ճանապարհով անցնում է մոտ 2,5 կմ և հասնում արոտավայր:
4-րդ երթուղի` դեպի «Գյոլեր» հանդամաս. երթուղին Թեղուտ համայնքի գերեզմանների մոտով 4 կմ ազգային պարկի տարածքով բարձրանում է դեպի հյուսիս (ձորերի ջրբաժանով)` մինչև հեռագնա արոտավայրերի «Գյոլեր» հանդամասը: Այստեղից հեռագնա արոտավայրերի միջով անցնող տարբեր ճանապարհներով հասնում է հանդամասեր:
ԴԻԼԻՋԱՆ ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ՀԱՄԱՅՆՔ (Շամախյան թաղամաս)
Դեպի հեռագնա արոտավայրի «Այրիդաշ» հանդամաս գնալու համար, բարդ ռելիեֆային պայմաններից ելնելով, առաջարկվում է երկու երթուղի:
1-ին երթուղի. Շամախյան թաղամասից երթուղին թեքվում է դեպի հյուսիս-արևմուտք, ազգային պարկի տարածքին չառնչվող ճանապարհով անցնում է մոտ 5 կմ և հասնում արոտավայր:
2-րդ երթուղի. Շամախյան թաղամասից երթուղին թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք, ոլորապտույտ ճանապարհով մոտ 2 կմ մտնում է ձոր, ձորի աջ եզրով մոտ 3 կմ բարձրանում դեպի հյուսիս, ապա դուրս գալով ձորից` ազգային պարկի տարածքով ևս 1.5 կմ անցնում է նույն ուղղությամբ և հասնում արոտավայր:
ԳՈՇ ՀԱՄԱՅՆՔ
Գոշից դեպի հեռագնա կերհանդակներ հայտնի են երկու երթուղիներ: Ընդ որում` մինչև «Վերին թալա» գնում են մեկ ճանապարհով, այստեղից այն ճյուղավորվում է երկու մասի` երկուսն էլ քանդված են:
Առաջարկվում է հետևյալ երթուղին, որը նպատակահարմար է մի քանի առումներով.
1. բնակավայրից արոտավայր տանող ամենակարճ ճանապարհն է.
2. ազգային պարկի տարածքով անցնող հատվածը ամենակարճն է` այլ երթուղիների համեմատ.
3. ճանապարհը վերանորոգվել է վերջին տարիներին` Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում և գտնվում է բարվոք վիճակում:
Երթուղի. երթուղին սկսվում է բնակավայրի հյուսիս-արևմտյան մասից` Գոշավանքի մոտից: Դուրս գալով բնակավայրից` թեքվում է դեպի հյուսիս-արևմուտք, ապա արևմուտք, համայնքի վարչական տարածքի դաշտամիջյան ճանապարհով անցնում է 2 կմ, որտեղից թեքվում է դեպի հարավ-արևմուտք` ազգային պարկի տարածքի անտառամիջյան ճանապարհով անցնում է մոտ 0,5 կմ, ապա մտնում է Գոշ համայնքի III հատվածի «Ղարի գոմեր» տարածք, որտեղով 0.7 կմ անցնելու հետո դարձյալ մտնում է ազգային պարկի տարածք և անտառամիջյան ճանապարհով ևս 2 կմ անցնելով հասնում ամառային արոտավայր:
ԲԱԺԻՆ 7. «Դիլիջան» ազգային պարկի բնական էկոհամակարգերի ներկա վիճակը և դրանց բարելավմանն ուղղված գործողությունների պլանը
7.1. ՋՐԱՅԻՆ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
7.1.1. Պարզ և Գոշ լճերի էկոլոգիական վիճակը
Պարզ և Գոշ լճերի ջրաֆիզիկական և ջրաքիմիական ցուցանիշների 2005 թ. կատարված ուսումնասիրությունները իրենց բնույթով եզակի են, քանի որ վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում նման ուսումնասիրություններ չեն կատարվել:
ՈՒսումնասիրությունների արդյունքում պարզվեց, որ լճերի մակարդակները էական տատանումներ չունեն: Առավելագույն ջերմաստիճան, 22 օC, դիտվում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին: Ջրերի հանքայնացումը տատանվում է 300-450 գ/մ3 սահմաններում, որը միջին հանքայնացման դասակարգման սահմաններում է և մակերևութային ջրերի համար նորմալ է: Հանքային ազոտի (0.64 գ/մ3) և ֆոսֆորի (0.007 գ/մ3) առավելագույն արժեքներ գրանցվել են հունիսին, այնուհետև նկատվում է դրանց կտրուկ անկում: Ջրածնային ցուցիչի` pH-ի արժեքը 8.2: Օրգանական նյութերի պարունակությունը պայմանավորված է անտառից տարբեր ծագում ունեցող օրգանական և հումինային նյութերի ներհոսքով, սակայն հետազոտման ընթացքում այն փոփոխվել է փոքր տիրույթում` պերմանգանատային օքսիդացումը (ՊՕ)` 5.28-7.68 գO/մ3, բիքրոմատային օքսիդացումը (ԲՕ)` 14-20 գO/մ3, թթվածնի կենսաքիմիական պահանջարկը (ԹԿՊ5)` 1.56-2.66 գO2/մ3:
Ստացված ջրաֆիզիկական և ջրաքիմիական տվյալների հիման վրա Պարզ և Գոշ լճերի ջրերը, ըստ մակերևութային ջրերի աղտոտվածության մակարդակի, բնորոշվում են` դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 2 (մաքուր):
7.1.2. Գետերի էկոլոգիական վիճակը
Ստորև բերվում են «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքով հոսող գետերի ջրաֆիզիկական և ջրաքիմիական բնութագրերը, որոնք սահմանվել են 2005 թ. հունիս-հոկտեմբեր ամիսներին իրականացված ուսումնասիրությունների արդյունքում:
1. Ջերմաստիճանը. պարզվել է, որ առավելագույն ջերմաստիճան, 21 օC, գրանցվել է հուլիս-օգոստոս ամիսներին` Բլդան գետում: Նվազագույն ջերմաստիճանի նշման համար անհրաժեշտ են ձմեռային ամիսներին իրականացվող հետազոտություններ:
2. Գետերի ջրերի հանքայնացումը տատանվում է 200-350 գ/մ3 սահմաններում, որը միջին հանքայնացման դասակարգման սահմաններում է: Ջրերի հանքայնացման տարբերությունները առավելապես բացատրվում են տեղանքի երկրաբանական, ապառների քիմիական կազմի տարբերություններով: Այս տարածքի մակերևութային ջրերը հիմնականում հիդրոկարբոնատային բնույթ ունեն:
3. Ջրածնային ցուցիչը` pH. բոլոր հետազոտված դիտակետերում ջրի pH-ի արժեքը եղել է 7.4 տիրույթում: Ջրածնային ցուցիչի արժեքների նման տիրույթը բնորոշ է լեռնային ջրային էկոհամակարգերի համար:
4. Կախված մասնիկներ. Աղստևի հոսքի ուղղությամբ նկատվում է կախված մասնիկների քանակության մեծացման միտում:
5. Լուծված թթվածին. Հետազոտման ժամանակահատվածում գրանցվել է լեռնային հիդրոէկոհամակարգերին բնորոշ լուծված թթվածնով հագեցվածություն և գերհագեցում` նույնիսկ ամռան ամիսներին:
6. Հանքային ազոտ և ֆոսֆոր. Աղստևի հոսքի ուղղությամբ հանքային ազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունն աճում է: Աղստև գետն անցնում է ավտոմայրուղուն զուգահեռ, բնակավայրերով և անտառի տարբեր հատվածներով, որն էլ նպաստում է կախված մասնիկների և կենսածին տարրերի աճին:
7. Օրգանական նյութի պարունակությունը ուսումնասիրման ընթացքում գրեթե անփոփոխ է եղել, բացառությամբ հունիս ամսվա, երբ գետային էկոհամակարգերի համար գրանցվել են համեմատաբար մեծ արժեքներ` ՊՕ-ն` 4.16-10.56 գO/մ3, ԲՕ-ն` 10-27 գO/մ3, ԹԿՊ5` 1.28-3.5 գO2/մ3:
8. Տոքսիկոլոգիական տեսակետից` վտանգավոր ծանր մետաղների պարունակությունները չեն գերազանցում ՍԹԽ-ները, սակայն նավթամթերքների գրանցված քանակությունները գերազանցում են ՍԹԽ-ի արժեքը (ՍԹԽ-ն 0.3 գ/մ3), որն արդյունք է ավտոմայրուղու ինտենսիվ շահագործման:
Ստացված ջրաֆիզիկական և ջրաքիմիական տվյալների հիման վրա «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում գետային էկոհամակարգերի ջրի որակի էկոլոգիական գնահատումը, ըստ մակերևութային ջրերի աղտոտվածության մակարդակի, բնորոշվում են`
* Գետիկի գետաբերանի հատվածում` դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 3 (բավականին մաքուր).
* Բլդանի գետաբերան` դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 2 (մաքուր).
* Աղստև, ավտոճանապարհի ոլորանի մոտ, դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 2 (մաքուր).
* Աղստև, ազգային պարկի վարչական շենքին հարակից հատված, դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 3 (բավականին մաքուր).
* Աղստև, մինչև Գետիկի հետ միախառնվելը, դաս 2 (մաքուր), կատեգորիա 3 (բավականին մաքուր):
Այսպիսով` «Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային էկոհամակարգերի ջրահավաք ավազանները, այդ թվում` Դիլիջան քաղաքը, կարելի է համարել անաղարտ բնական միջավայր ունեցող տարածք: Այստեղ գործող արդյունաբերական կազմակերպություններից շատերը ներկայումս չեն գործում, բացի հանքային ջրերի երկու գործարաններից, որոնք գտնվում են Աղստևի Բլդան և Ֆրոլովա բալկա վտակների վրա: Արտադրական ձեռնարկությունների թվին կարելի է դասել նաև Հաղարծնի վանք տանող ճանապարհի վերջնահատվածի աջ ոլորապտույտում, ճանապարհից քիչ վերև բազմերանգ իշխանի և դրա ձկնկիթի արտադրման կենտրոնը, որը, արհեստական կերակրման ճանապարհով, լրացուցիչ ազոտի և ֆոսֆորի քանակություն կարող է ավելացնել կենսաերկրաքիմիական շրջանառության մեջ, ինչը պահանջում է կանոնավոր մոնիտորինգային հսկողություն: Ֆերմերային մանր տնտեսությունների կողմից զբաղեցրած գյուղատնտեսական հողահանդակները հանքային պարարտանյութերով համարյա չեն պարարտացվում:
Ամենացավոտ հարցը բնակավայրերում կոյուղու ցանցի քայքայված և վտանգված վիճակն է: 1988 թվականի երկրաշարժից վնասվել է կոյուղու կոլեկտորը և համապատասխան միջոցների բացակայության պատճառով առ այսօր չի վերականգնվել, որի հետևանքով կենցաղային կոյուղաջրերը համատարած թափվում են Աղստև գետը և դրա վտակները, որի պատճառով անգործության է մատնված քաղաքային լիճը: Աղստև գետի և դրա Գոլովինկա` Հովվաջուր վտակի վրա կառուցված են և գործում են մի քանի առևտրային փոքր և միջին հզորության օբյեկտներ, որոնք ունեն հողափոր արտաքնոցներ: Գոյություն ունեցող կոյուղու կոլեկտորը վերանորոգման կարիք ունի: Առանձին բնակավայրերի կոլեկտորների ելքային մասում պետք է տեղադրել կենսամաքրիչներ:
Շրջակա միջավայրն աղտոտող լուրջ գործոն է տիպային աղբավայրի բացակայությունը: 1996 թվականից սկսած որպես աղբավայր է ծառայում «Դիլիջան» ազգային պարկին հարող 2.5 հա տարածքը` դեպի Վանաձոր տանող ճանապարհի աջ հատվածում, որը տարվա ընթացքում, քաղաքապետարանի պատվերով, սանծառայության կողմից մի քանի անգամ ենթարկվում է հնարավորության չափով հողածածկման: Չնայած գետի ավազանից որոշ հեռավորության վրա է գտնվում աղբավայրը, սակայն վարակիչ հիվանդությունների տարածման պոտենցիալ վտանգ է պարունակում` քաղաքը չունի անասնագերեզմանոց, աղբավայրը հսկողության տակ չէ, մշտապես այնտեղ վխտում են ընտանի խոզեր: Անհրաժեշտ է աղբի և թափոնների վնասազերծմանն ու վերամշակմանն ուղղված ծրագրի մշակում և իրագործում:
7.1.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային պաշարների կառավարման բարելավման
գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային էկոհամակարգերի կառավարման բարելավման գործողությունները հիմնականում ընդգրկում են մոնիտորինգային հետազոտություններ, որոնց իրականացումը պայմանավորված է սույն կառավարման պլանի Բաժին 9-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրմամբ, ինչպես նաև Բաժին 5-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման գործողությունների կատարմամբ (Հավելված 1):
7.2. ՋՐԱՅԻՆ ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
7.2.1. Ձկներ
Անցյալ դարի 70-ական թվականների կեսերից ի վեր «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում ձկնաբանական հետազոտություններ չի կատարվել: Սույն ուսումնասիրությունների ընթացքում Աղստև գետում առաջին անգամ հայտնաբերվել է քուռի քառթակ: Ստորև բերվում են ձկնատեսակների էկոլոգիական բնութագրերը և տնտեսական նշանակությունը:
1. Քուռի կողակ (Capoeta capoeta). Ներկայումս Աղստև գետում հանդիպում է կողակի միայն նստակյաց ձևը, որի թվաքանակը գետի միջին հոսանքում բավականին մեծ է: Ակունքին մոտենալուն զուգընթաց թվաքանակը աստիճանաբար նվազում է: Լինելով ջերմասեր ծածանազգի ձուկ, կողակի բազմացումը սկսվում է 14 աստիճանից բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում` սկզբում մայիսի կեսերին գետի ստորին հոսանքում, իսկ տաքանալուն զուգընթաց, օգոստոսի կեսերին` միջին և վերին հոսանքներում: Վերոհիշյալ փաստերի մասին են վկայում Աղստև գետի տարբեր հատվածներից և դրա վտակներից ուսումնասիրությունների ընթացքում որսված 1.5-ից (Գետիկի գետի վերին հոսանք) 4.8 սմ (Աղստևի միջին հոսանք) երկարություն ունեցող կողակի մինչև 1 տարեկան ձկները: Աղստևի գետում մեծ թվաքանակի շնորհիվ` քուռի կողակը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն որպես սպորտային-սիրողական որսի օբյեկտ, այլև տեղական նշանակության արդյունագործական ձկնատեսակ: Տվյալ խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ են բնական վերարտադրության, մինչև բուսական սննդին անցնելը, մանրաձկան կենսունակության և հասուն օրգանիզմների կերային բազայի վերաբերյալ առավել մանրամասն տվյալներ:
2. Քուռի բեղլու (Barbus lacerta cyri). Հանդիպում է Աղստև գետի ավազանում` հանրապետության սահմաններից մինչև դրա վտակների միջին հոսանքները: Օգոստոսի սկզբին Աղստև գետում բեղլուի առանձնյակներ են հանդիպում Դիլիջան քաղաքից վերև ընկած հատվածում: Գետի միջին և ստորին հոսանքներում թվաքանակը զգալիորեն շատ է: Վտակների վերին հոսանքներում հանդիպում է ավելի հազվադեպ, սակայն ձվադրման միգրացիայի շրջանում, հունիս-օգոստոս ամիսներին, թվաքանակը աճում է ի հաշիվ ստորին հոսանքներից վեր բարձրացող ձկների: Ձվադրումից հետո, ձկները աստիճանաբար վերադառնում են իրենց բնակատեղին: Հետազոտության ընթացքում որսված ձկների առավելագույն կշիռը կազմել է 145 գ: Բեղլուն, թեպետ չունի արդյունագործական նշանակություն, սակայն կարող է հանդես գալ որպես սիրողական որսի օբյեկտ:
3. Կովկասյան թեփուղ (Leuciscus cephalus). Տարածված է Աղստև գետի գրեթե ողջ ավազանում: Գետում և դրա վտակներում թեփուղի տարածման վերին սահմանը համընկնում է գետի մյուս գիշատիչ և սննդային առումով մրցակից ձկնատեսակի` կարմրախայտի տարածման ստորին սահմանի հետ: Թեփուղը նստակյաց ձուկ է, բազմացման նպատակով երկարատև միգրացիաներ չի կատարում, որի պատճառով թվաքանակը գետի տարբեր հատվածներում համեմատաբար կայուն է: Թեփուղի խոշոր առանձնյակները գետում ունեն իրենց սեփական որսի տարածքները և մշտապես մնում են գետի այդ հատվածում: Թվաքանակը համեմատաբար բարձր է գետի ստորին և միջին հոսանքներում: Թեփուղը հանդիսանում է արժեքավոր ձկնատեսակ: Կարող է լինել սիրողական որսի օբյեկտ:
4. Հայկական տառեխիկ (Alburnoides bipunctatus). էնդեմիկ ձկնատեսակ է: Հանդիպում է Աղստև գետի ողջ երկայնքով և դրա վտակների վերին հոսանքներում: Կողագիծը կրկնակի է, ինչով է տարբերվում է Հայաստանի մյուս բոլոր ձկնատեսակներից: Բազմաքանակ է: Հատկապես շատ է հանդիպում գետի միջին և վերին հոսանքներում: Տառեխիկը գետի միջին հոսանքներում թեփուղի խոշոր առանձնյակների հիմնական կերն է, վերին հոսանքներում` կարմրախայտինը: Թվաքանակը կրճատվում է հիմնականում այս ձկնատեսակների կողմից, բայց գետի վերին հոսանքներում, կարմրախայտի քանակի կրճատման պատճառով, տառեխիկը դարձել է այս հատվածի հիմնական ձկնատեսակը: Փոքր չափերի պատճառով սիրողական ձկնորսության տեսակետից մեծ արժեք չի ներկայացնում: Որպես էնդեմիկ ձկնատեսակ ուշադրության է արժանի կենսաբազմազանության տեսակետից:
5. Քուռի սպիտակաձուկ (Alburnus filippi). Մանր, ոչ արդյունագործական ձուկ է: Հազվադեպ է հասնում 12 սմ երկարության և 15 գ կշռի: Ակտիվ է ապրիլից հոկտեմբեր ժամանակահատվածում: Ամռանը հանդիպում է Աղստևի վտակների վերին հոսանքներում, բայց ջերմաստիճանի անկման հետ կուտակումներ է առաջացնում գետի միջին մասերում: Սպիտակաձուկը թեփուղի ամենասիրելի կերն է: Սակավարժեք ձկնատեսակ է: Հետաքրքրություն է ներկայացնում միայն կենսաբազմազանության տեսակետից:
6. Քուռի լերկաձուկ (Barbatula barbatula caucasica). Մանր ձուկ է, հետազոտությունների ընթացքում որսված ձկների առավելագույն չափը հասել է 9.8 սմ: Բեղունությունը հասնում է մինչև 7000 ձկնկիթի: Լերկաձուկը գերադասում է ավազե և քարե գրունտները, թեպետ հանդիպում է նաև գետի տղմոտ հատվածներում: Տարածված է գրեթե ողջ ավազանում, զգայուն է միջավայրի պայմանների փոփոխության նկատմամբ, կարող է հանդես գալ ջրերի աղտոտվածության ինդիկատոր: Արդյունագործական նշանակություն չունի:
7. Կարմրախայտ (Salmo trutta fario). Կասպիական սաղմոնազգիների գետային ձև է, քաղցրահամ ջրերի բնիկ տեսակներից: Հետազոտման շրջանում Աղստև գետի ավազանում որսվել է ընդամենը մեկ առանձնյակ: Կարմրախայտի թվաքանակը 50-60-ական թվականներից ի վեր կրճատվել է հանրապետության գրեթե բոլոր գետերում, որի հիմնական պատճառներն էին բնակմիջավայրի աղտոտվածությունը, ջրօգտագործումը և որսագողությունը: Համաձայն հավաքված տեղեկության և փորձագիտական գնահատման` կարմրախայտը պահպանվել է Աղստև գետի վտակների վերին հոսանքներում, ինչպես նաև Աղստև գետում` Դիլիջանից վերև ընկած հատվածում: Սակավաթիվ է: Արժեքավոր ձկնատեսակ է, որը կարող է հանդիսանալ սիրողական որսի օբյեկտ` միայն պոպուլյացիայի թվաքանակի վերականգնումից հետո: Կարող է օգտագործվել նաև արհեստական ձկնաբուծության նպատակներով:
8. Քուռի քառթակ (Gobio persus). Հայաստանում հազվադեպ հանդիպող տեսակ է: Աղստև գետում առաջին անգամ հայտնաբերվել է քուռի քառթակի եզակի նմուշ և միաժամանակ բացահայտվել է, որ Աղստև գետի ավազանում դեռևս չի հայտնաբերված Հայաստանի համար ինվազիոն տեսակ հանդիսացող սովորական քառթակը: Արդյունագործական նշանակություն չունի, սիրողական որսի օբյեկտ չի հանդիսանում:
9. Արծաթափայլ լճածածան (Carassius auratus). Հանդիպում է Պարզ և Գոշ լճերում: Աղստև գետում և դրա վտակներում լճածածանը հանդիպում է եզակի քանակներով: Ամենայն հավանականությամբ գետում հայտնվում է ջրամբարներից ձվադրման նպատակով մայիս-հունիս ամիսներին վեր բարձրանալու արդյունքում: Բազմացումից հետո այս ձկնատեսակը վերադառնում է ջրամբար: Այսինքն` լճածածանը լիմնոֆիլ տեսակ է և գերադասում է ապրել լճերում, ջրամբարներում և հոսքի ոչ մեծ արագություն ունեցող գետերում: Պարզ և Գոշ լճերում ձևավորվել են լճածածանի բազմաքանակ պոպուլյացիաներ: Այս էկոհամակարգերի բնական կերային բազան այլևս չի կարող բավարարել լճածածանի մեծ թվաքանակով և կենսազանգվածով պոպուլյացիայի պահանջները, ինչի մասին վկայում են հետևյալ ձևաչափական ցուցանիշները.
* կշռային և գծային աճի ցածր տեմպերը (Սևանա լճի նույն տարիքի առանձնյակների համեմատությամբ կշռային և գծային աճի տեմպերը հետ են մնում գրեթե երկու անգամ).
* մարմնի առավելագույն բարձրությունը չի գերազանցում երկարության 33-35%-ը (Սևանա լճում այն կազմում է 45-50%).
* համեմատաբար ցածր բացարձակ և հարաբերական պտղաբերությունը.
* արուների բաժինը պոպուլյացիայում կազմում է 30%-ից ավելին, Սևանա լճում վերջինս չի գերազանցում 0.4-0.6%-ը.
* բտվածության ցուցանիշները ցածր են:
Պոպուլյացիայի թվաքանակի կարգավորման դեպքում մեծանում են գծային և կշռային աճի տեմպերը: Պոպուլյացիայի թվաքանակի կարգավորումը կարող է կատարվել տեղական նշանակության արդյունահանման և սիրողական որսի կազմակերպման ճանապարհով: Այսպիսով` հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել է, որ «Դիլիջան» ազգային պարկում ձկների արդյունագործական որսը բացառվում է: Հնարավոր է միայն զարգացնել սիրողական և սպորտային ձկնորսությունը, ինչպես նաև արժեքավոր ձկնատեսակների լճակային և ավազանային ձկնաբուծությունը: Անհրաժեշտ է շարունակել ազգային պարկի իխտիոֆաունայի հետազոտությունները` ձկների կենսաբանական ցուցանիշների վերաբերյալ առավել մանրամասն տվյալներ ստանալու նպատակով:
7.2.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի ձկնային պոպուլյացիաներին սպառնացող
վտանգները
1. Գետերի ջրերը օգտագործվում են ոռոգման, ռեկրեացիոն և էներգետիկ նպատակներով: Չկարգավորված ջրօգտագործումը կարող է հանգեցնել ձվադրավայրերի ոչնչացմանը, և որպես հետևանք, ջրային էկոհամակարգերի կենսաբազմազանության կրճատմանը: Այս պատճառով գետերում ձկնատնտեսական հոսքը պահպանելու համար անհրաժեշտ է նորմատիվներ մշակել և խիստ հսկողություն սահմանել ջրօգտագործման վրա:
2. Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում գտնվող կենցաղային, արդյունաբերական և գյուղատնտեսական օբյեկտներում, որոնք աղտոտման աղբյուր են հանդիսանում, անհրաժեշտ է տեղադրել մաքրման կայաններ կամ սարքավորումներ` ջրերի հետագա աղտոտումը կանխելու նպատակով: Մաքրված ջրերի որակը հսկելու համար անհրաժեշտ է կազմակերպել ջրաքիմիական և ջրակենսաբանական մոնիտորինգ:
3. Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում գտնվող գետերի հունի փոփոխությունները կհանգեցնեն ջրի հոսքի արագացմանը, որը բնական ձվադրավայրերից մանրաձկան և ձկնկիթի տեղափոխման, ինչպես նաև կերային բազայի կրճատման պատճառ կհանդիսանա: Անհրաժեշտ է արգելել ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում գետերի հունի փոփոխմանն ուղղված բոլոր աշխատանքները:
4. Օտարածին ձկնատեսակների ներմուծումը լուրջ վտանգ է հանդիսանում տեղի աբորիգեն տեսակների համար: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը` անհրաժեշտ է խիստ հսկողություն սահմանել ջրային էկոհամակարգեր օտարածին ձկնատեսակների չհիմնավորված ներմուծումը կանխելու նպատակով:
Հարկ է նաև նշել, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում ձկնաբանական մոնիտորինգ երբեք չի իրականացվել, որի պատճառով ձկների տեսակային կազմի, բաշխվածության, դրանց կենսաբանական և պոպուլյացիոն ցուցանիշների, բնական վերարտադրության վերաբերյալ տվյալները բացակայում են: Այս պարագայում ներկայումս հնարավոր չէ գնահատել ձկնային հանրույթի վիճակը և տալ համապատասխան առաջարկներ ձկնային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և վերականգնման վերաբերյալ: Սակայն, ելնելով Հայաստանում ձկնային բնական ռեսուրսների ընդհանուր վիճակից, մոնիտորինգային հետազոտություններին զուգահեռ անհրաժեշտ է կազմակերպել այս տարածքին բնորոշ արժեքավոր ձկնատեսակների արհեստական վերարտադրության աշխատանքներ, որոնք թույլ կտան պահպանել և վերականգնել այդ տեսակների պոպուլյացիաները ազգային պարկի տարածքում:
7.2.3. Խեցգետին
«Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային էկոհամակարգերում խեցգետնի պոպուլյացիաների գույքագրման աշխատանքներն առաջին անգամ իրականացվել են 2005 թ. հունիս-հոկտեմբեր ժամանակահատվածում` պարկի կառավարման պլանների մշակման շրջանակներում: Հետազոտությունները կատարվել են Պարզ և Գոշ լճային համակարգերում: Աղստև գետում և դրա վտակներում խեցգետին չի հայտնաբերվել: Ազգային պարկի գետերը լեռնային են, որոնց առավել բնորոշ են հոսքի մեծ արագությունը և օրգանական տիղմի սակավությունը, ինչը նպաստավոր չէ խեցգետնի գոյության համար:
Պարզ լճում խեցգետնային համակեցության փորձանմուշները լճի ափամերձ հատվածներից ձեռք են բերվել խեցգետնի թակարդներով: Թակարդների հեռավորությունը մեկը մյուսից եղել է 3-4 մ: Լճի առավել խոր մասերում որսը կազմակերպվել է դնովի ցանցերով: Թակարդներով ձեռք բերված փորձանմուշների մշակման արդյունքում ստացվել են տվյալներ կենդանու կարգաբանական դիրքի, տարածական տեղաբաշխման, պոպուլյացիայի չափատարիքային կազմի, սեռական կառուցվածքի և ֆիզիոլոգիական վիճակի մասին: Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է.
* այստեղ հանդիպում է Հայաստանի մյուս լճերում լայնորեն տարածված երկարաչանչ խեցգետին տեսակը (Pontastacus leptodactylus Esch. 1823).
* խեցգետինը հիմնականում կուտակումներ է առաջացնում լճի ափամերձ հատվածում` ափից 1-2 մ հեռավորության վրա, որը հարուստ է մակրոֆիտներով:
Համեմատաբար մեծ խորություններում` 8 մ և ավելի, կենդանիներ չեն հանդիպել: Պատճառը հավանաբար գրունտի բնույթն է և թթվածնային անբավարար պայմանները.
* խեցգետնի որսաբաժնում կենդանիների առավելագույն չափերը` էգերի համար եղել է 12.3 սմ` 46 գ կշռով, արուներինը` 14.8 սմ` 74 գ կշռով, միջին չափերը համապատասխանաբար եղել են 9.2 սմ (20.3 գ) էգերի համար, 10 սմ (35 գ)` արուների համար: Հարկ է նշել, որ երկարաչանչ խեցգետնի առավելագույն չափերը Հայաստանի տարբեր ջրամբարներում հասնում են մինչև 25-30 սմ-ի:
* Սեռերի հարաբերակցությունը եղել է 1:1: Թակարդների որսունակությունը միջին հաշվով կազմել է 6 կենդանի/ժամ:
* Մաշկափոխված առանձնյակները կազմել են պոպուլյացիայի ընդհանուր թվաքանակի 21%-ը: Նման ցուցանիշ սովորաբար գրանցվում է բազմացմանը հաջորդող ժամանակահատվածում:
Խեցգետնի պոպուլյացիայի զարգացման համար Պարզ լճի օգտակար մակերեսը սահմանափակ է: Մոտավոր հաշվարկներով այն կարող է կազմել 1000 քառ. մ տարածք: Խեցգետնի քանակական զարգացումը սահմանափակող հիմնական գործոնը գրունտի բնույթն է: Խեցգետնի համար իդեալական գրունտ է համարվում օրգանական նյութով հարուստ ամուր հատակը` քար, հարթ տիղմ, մակրոֆիտներ, որտեղ այն կարող է գտնել նաև թաքստոց: Լճի հատակում օրգանական նյութի հսկայական կուտակումների արդյունքում, համեմատաբար մեծ խորություններում, գերակշռում է փափուկ գրունտը, ինչն էլ սահմանափակում է կենդանու տարածման արեալը:
Այսօր Պարզ լճում կատարվում է խեցգետնի անսահմանափակ սիրողական որս: Լճի փոքր չափերը թույլ են տալիս որսալ խեցգետնի պոպուլյացիայի զգալի մասը: Լիճը խեցգետնի մեծամասշտաբ արդյունաբերական բազմացման համար օգտագործելը նպատակահարմար չէ: Խեցգետնի կենսազանգվածը բարձր կենսարդյունավետության լճերում կազմում է 50 կգ/հա:
Գոշալճում հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ խեցգետնի պոպուլյացիան համեմատաբար վատ է զարգացած: Որսագործիքների որսունակությունը խիստ ցածր էր` ժամում 1 կենդանի: Արուների և էգերի հարաբերակցությունը` 2:1: Խեցգետինը հիմնականում կուտակված էր ափամերձ հատվածում, որտեղ նկատելի էին բազմաթիվ մանր խեցգետիններ, ինչը վկայում էր լճում կենդանու արդեն ավարտված բազմացման մասին: Արուների միջին կշիռը 26 գ է, միջին երկարությունը 8.5 սմ, էգերինը` համապատասխանաբար 6.6 գ և 4.8 սմ: Խեցգետնի պոպուլյացիան Գոշ լճում ավելի երիտասարդ է: Հետևաբար այս հիդրոբիոնտի ինտրադուկցիան կատարվել է համեմատաբար ավելի ուշ: Լիճը խեցգետնի աճեցման տեսանկյունից տնտեսական արժեք չի ներկայացնում: Այն կարող է հանդիսանալ սիրողական որսի վայր:
Պարզ և Գոշ լճերում խեցգետնի պոպուլյացիային սպառնացող վտանգը հիմնականում լճերի ճահճակալման հավանականությունն է: Թթվային միջավայրը բարենպաստ չէ խեցգետնի գոյության համար:
7.2.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային կենսաբազմազանության կառավարման
բարելավման գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի ջրային կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողությունները հիմնականում ընդգրկում են մոնիտորինգային հետազոտություններ, որոնց իրականացումը պայմանավորված է սույն կառավարման պլանի Բաժին 9-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրմամբ:
7.3. ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
7.3.1. Բուսական աշխարհի հաշվառումը, վիճակը և կառավարման բարելավման
գործողություններ
7.3.1.1. Նոր տեսակներ և պոպուլյացիաներ «Դիլիջան» ազգային պարկի
տարածքից.
2005 թ. դաշտային հետազոտությունների ընթացքում «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում առաջին անգամ հայտնաբերվել են Հայաստանի համար հազվագյուտ, Կարմիր գրքում ընդգրկված մահամորմ (Atropa belladonna) տեսակը (Հաղարծնի ձոր, հաճարենու անտառի հատված մաս, մոտ 20 թուփ, լավ վիճակում ծաղկում և պտղակալում են): Հաջորդը` հազվագյուտ հազի դեղ հիբրիդային (Petasites hybridus) տեսակն է, որի մոտ 30-40 նմուշ հայտնաբերվել են Պարզ լճի մոտակայքում` հողային ճանապարհի երկայնքով քայքայված վայրերում: Ազգային պարկի ֆլորայի համար առաջին անգամ բերվում է ձիաձետ (Equisetum telmateia) տեսակը, որը լայն տարածված է Հայաստանի մյուս անտառային տարածքներում: Բացի այդ, ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հայտնաբերվել են մի շարք նոր և չգրանցված բուսատեսակների պոպուլյացիաներ (աղյուսակ 2):
Աղյուսակ 2. Նոր պոպուլյացիաներ
.________________________________________________________________________.
|Ցեղ, տեսակ |Ազգային|Պահպանական|Պոպուլյացիաների թիվը և պարկի |
| |պարկ |գոտի |տարածքում տեղաբաշխումը |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Անիսոն եռաբաժան |+ |+ |4: Պարզ լճի, Գոշալճի, Խաչարձան |
|Pimpinella tripartita| | |գյուղի մոտակայքեր, կենու պուրակ|
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Կռատուկ թաղիքավոր |+ |- |1: Հաղարծնի ձոր |
|(Arctium tomentosum) | | | |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Ազուզու խոնարհված |+ |- |1: Գոշալճի մոտակայքեր |
|(Carpesium cernuum) | | | |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Միցելիս պատի |+ |+ |2: Հաղարծնի ձոր, Պարզ լճի |
|(Mycelis muralis) | | |մոտակայքեր |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Արաբիդ թզուկ |+ |+ |3: Հաղարծնի ձոր, Խաչարձան |
|(Arabidopsis pumila) | | |գյուղի մոտակայքեր, կենու պուրակ|
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Ատամնախոտ |+ |- |4: Հաղարծնի ձոր, Պարզ լճի, |
|հինգտերևյան | | |Գոշալճի, Դիլիջանի մոտակայքեր |
|(Dentaria | | | |
|quinquefolia) | | | |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Թռչնաբուն իսկական |+ |- |3: Հաղարծնի ձոր, կենու պուրակ, |
|(Neottia nidus-avis) | | |Գոշալճի մոտակայքեր |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Թիթեռնկախոլորձ |+ |+ |8: Ամենուրեք անտառներում |
|կանաչածաղիկ | | | |
|(Platanthera | | | |
|chlorantha) | | | |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Տփիկ շան (Elymus |+ |- |2: Հաղարծնի ձոր, Գոշալճի |
|caninus) | | |մոտակայքեր |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Սպնդուկ միջին (Pyrola|- |+ |1: Կովկասյան մրտավարդի |
|media) | | |(Rhododendron) |
| | | |համակեցությունների մոտ |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Ագռավագի հասկաձև |+ |- |1: Պարզ լճի մոտակայքեր |
|Actaea spicata | | | |
|_____________________|_______|__________|_______________________________|
|Ակնախոտ սևանյա |- |+ |1: Սևանի լեռնանցքի մոտակայքեր |
|(Euphrasia | | | |
|sevanensis) | | | |
.________________________________________________________________________.
7.3.1.2. Էնդեմիկ տեսակներ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպող 5 էնդեմիկ տեսակների (քարտեզ 3) և դրանց պոպուլյացիաների ընդհանուր վիճակը հետևյալն է:
1. Եզնակող Կոզո-Պոլյանսկու (Bupleurum koso-poljanskyi) - հազվագյուտ տեսակ է: Հանդիպում է Դիլիջանի տեղամասի սոճու անտառներում: Պոպուլյացիան ներկայացված է միջին խտությամբ: Առանձնյակների կենսունակությունը բավարար է, բոլորը ծաղկող են: Տեսակի գոյությանը վտանգ չի սպառնում:
2. Մասրենի Սոսնովսկու (Rosa sosnovskyana) - հազվագյուտ տեսակ է: Հանդիպում է Դիլիջանի տեղամասի կաղնու անտառի վերին բացատում: Բույսերի վիճակը բավարար է, պոպուլյացիայի վիճակին սպառնող վտանգ չկա:
3. Կտավախոտ զանգեզուրի (Linaria zangezura) - հանդիպում է Հաղարծնի տեղամասում` առանձին անհատներով թփուտներում, կաղնու անտառի բացատներում: Տեսակի գոյությանը վտանգ չի սպառնում:
4. Խլածաղիկ Օլգայի (Scrophularia olgae) - հանդիպում է Դիլիջանի տեղամասում: Պոպուլյացիայի վիճակը բավարար է, վտանգ չի սպառնում:
5. Ձնծաղիկ Միրզոևայի (Merendera mirzoevae) - հանդիպում է հիմնականում Դիլիջանի տեղամասում: Պոպուլյացիաների վիճակը բավարար է:
7.3.1.3. Հայաստանի Կարմիր գրքում ընդգրկված տեսակներ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու ֆլորայի Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված 32 տեսակներից իրոք հազվագյուտ են և արժանի են ուշադրության միայն 11-ը (քարտեզ 3): Դրանց վերաբերյալ համապատասխան տվյալները բերված են աղյուսակ 3-ում:
Աղյուսակ 3. Կարմիր գրքում գրանցված
տեսակներ, որոնք ունեն ուշադրության
կարիք
._________________________________________________________________________.
|Ցեղ, տեսակ |Ազգային պարկ |Պահպանական|Մեկնաբանություններ |
| | | գոտի | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Մահամորմ |Հաղարծնի տեղամաս|+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|(Atropa |Հաճարենու անտառ | |բավարար է |
|bella-donna) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Եզնակող Կոզո- |Գոլովինո, |+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|Պոլյանսկու |Գոշալճի շրջակայք| |բավարար է |
|(Bupleurum | | | |
|koso-polajnskyi)| | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Շողավարդ կկվի |Պարզ լճի |- |Չի հայտնաբերվել: Անհրաժեշտ է|
|(Coronaria |մոտակայք | |շարունակել որոնումները: |
|flos-cuculi) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Էպիպոգիում |Գոլովինոյի |+ |Չի հայտնաբերվել: Անհրաժեշտ է|
|անտերև |շրջակայք | |շարունակել որոնումները: |
|(Epipogium | | | |
|aphyllum) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Արքայածաղիկ |Դիլիջանի |+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|բլրակային |մոտակայք | |բավարար է |
|(Fritillaria | | | |
|collina) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Հիրիկ եղանի |Խաչարձան գյուղի |+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|(Iris furcata) |մոտակայք | |բավարար է |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Կնյուն նուրբ |Հաղարծնի ձոր, |+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|(Juncus tenius) |Գոլովինոյի | |բավարար է |
| |շրջակայք | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Փշաքեղ Մեյերի |Պապանինոյի |- |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|(Limonium |շրջակայք | |բավարար է |
|meyeri) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Ձնծաղիկ |Գոլովինոյի |+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|Միրզոևայի |շրջակայք | |բավարար է |
|(Merendera | | | |
|mirzoevae) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Պապլոր դժգույն |Գոշալճի մոտակայք|+ |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|(Muscari | | |բավարար է |
|pallens) | | | |
|________________|________________|__________|____________________________|
|Տրաունշտայներա | - |Սևանի |Պոպուլյացիայի վիճակը |
|գնդաձև | |լեռնանցք |բավարար է |
|(Traunsteinera | |անտառի | |
|sphaerica) | |վերին | |
| | |սահման | |
._________________________________________________________________________.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են ևս 14 հազվագյուտ տեսակներ, որոնք առանձնակի ուսումնասիրման կարիք ունեն: Դրանցից են`
* Վարդակակաչ գորտնուկանման (Anemone ranunculoides) - ազգային պարկի տարածքում հայտնի է միայն մեկ պոպուլյացիա` Սևանի լեռնանցքի անտառի վերին սահմանագծում: Այն լավ վիճակում է:
* Կծկծուկ պարսկական (Epipactis persica) - ազգային պարկի տարածքում հայտնի են երկու պոպուլյացիաներ` Աղավնավանքի կենու պուրակում և Գոշալճի շրջակայքում: Ներկայումս այս պոպուլյացիաների վիճակը բավարար է, սակայն Գոշալճի շրջակա էկոհամակարգերի վիճակը անհանգստություն է պատճառում ապօրինի ծառահատումների պատճառով:
* Մանուշակ անազնիվ (Viola ignobilis) - Հայաստանի համար հազվագյուտ տեսակ է, սակայն ազգային պարկի տարածքում կան մի քանի պոպուլյացիաներ (հիմնականում Դիլիջանի տեղամասում), որոնց վիճակը բավարար է:
Ինչպես վերը նշված, այնպես էլ մնացած 11 տեսակները` սոխ մշկընկուգային (Allium moschatum), սոխ ժայռային (Allium saxatile), ճռճռուկ կովկասյան (Cerastium holosteum), բոշխ ուղղահասկ (Carex atherodes), գետնամուշկ (Lycopodium selago), մատիտեղ փոքր (Polygonum minus), բանպոտ Բռաունի (Polystichum braunii), ջրահավաք օլիմպիական (Aquilegia olympica), թզարմատ ոսկեծաղկանման (Ficaria calthifolia), բերտերոա գորշ (Berteroa incana), շնկոտեմ միամյա (Thlaspi annuum), Հայաստանում հազվագյուտ են և ենթակա են կանոնավոր մոնիտորինգի:
7.3.1.4. Դեղաբույսեր.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում տարածված 54 տեսակի դեղաբույսերից, օգտագործման տեսակետից առավել հեռանկարայինների ցանկը և էկոհամակարգերին առանց վնաս պատճառելու հավաքի տվյալները բերված են աղյուսակ 4-ում (տեղաբաշխումը, տես` քարտեզ 4): Մնացած տեսակները, մարկետինգային հետազոտությունների դրական արդյունքի դեպքում, կարող են աճեցվել պլանտացիաներում:
Աղյուսակ 4. Տնտեսապես արժեքավոր դեղաբույսեր
._________________________________________________________________________.
|Տեսակ |Ազգային|Պահպան.|Հետա- |Միջին պաշարը,|Հնարավոր|Հնարավոր|
| |պարկ |գոտի |զոտված|կգ/հա, |հավաք, |հավաք, |
| | | |պոպու-|օրգաններ |կգ/հա |կգ/հա |
| | | |լյացիա| | | |
| | | |ների | | | |
| | | |թիվը | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Ծնեփակ օղակավոր |+ |+ |4 |8 (ծիլեր) |5 |300-400 |
|(Asparagus | | | | | | |
|verticillatus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Կռատուկ Պալադինի |+ |+ |4 |150 |50 |1000 |
|(Arctium | | | |(արմատներ) | | |
|palladinii) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Ճարճատուկ |+ |+ |4 |20 |15 |400 |
|սովորական | | | |(արմատներ) | | |
|(Cichorium | | | | | | |
|intybus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Տատրակ սովորական|+ |+ |6 |80 (տերևներ) |50 |1000 |
|(Tussilago | | | | | | |
|farfara) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Զիվան հսկայական |+ |+ |3 |10 |6 |150-200 |
|(Cephalaria | | | |(ծաղկաբույ- | | |
|gigantea) | | | |լեր) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Ձիաձետ դաշտային, |+ | + |4 |140/120 |80/60 |400-500 |
|Ձ. բարակ | | | |(վերգետն. | | |
|(Equisetum | | | |մաս) | | |
|arvense, E. | | | | | | |
|ramosissimum) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Սրոհունդ խոցված |+ |+ |5 |70 (վերգետն. |35 |1000 |
|(Hypericum | | | |մաս) | | |
|perforatum) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Առյուծագի |+ |+ |4 |100 (վերգետն.|80 |300 |
|սովորական | | | |մաս) | | |
|(Leonurus | | | | | | |
|cardiaca) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Խնկածաղիկ |+ |+ |5 |25 (վերգետն. |15 |300-400 |
|սովորական | | | |մաս) | | |
|(Origanum vulgare)| | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Լերդախոտ ալեհեր |+ |+ |3 |60 (վերգետն. |40 |400-500 |
|(Teucrium polium) | | | |մաս) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* ՈՒրց Կոչիի |+ |+ |3 |80 (վերգետն. |40 |600 |
|(Thymus | | | |մաս) | | |
|kotschyanus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Մղամուճ սպիտակ |+ |+ |4 |150 ամբողջ |100 |1500- |
|* Viscum album | | | |բույսը | |2000 |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Հողմաբույս մեծ |+ |+ |3 |20 (վերգետն. |10 |200 |
|(Chelidonium | | | |մաս) | | |
|majus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Գնարբուկ |+ |+ |6 |60 (վերգետն. |30 |2000 |
|խոշորոբաժակ | | | |մաս) | | |
|(Primula | | | | | | |
|macrocalyx) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Սզնի - 3 տեսակ |+ |+ |4 |80 (պտուղներ)|70 |2000 |
|(Crataegus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Մասրենի - 8 |+ |+ |5 |100 |90 |3000 |
|տեսակ Rosa | | | |(պտուղներ) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
| Ծտիխնձոր արոսի |+ |+ |4 |150 |120 |2000 |
|(Sorbus aucuparia)| | | |(պտուղներ) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Կտտկենի խոտային |+ |+ |4 |200 (տերևներ |150 |2000 |
|(Sambucus ebulus) | | | |և պտուղներ) | | |
._________________________________________________________________________.
* Ներկայումս օգտագործվում են տեղի բնակչության կողմից անձնական կարիքների և ոչ մեծ ծավալներով վաճառքի նպատակով:
Նշված դեղաբույսերի արդյունագործական հավաքը և մշակումը պետք է իրականացնել օրենսդրությամբ սահմանված կարգով` համապատասխան մարկետինգային հետազոտությունների իրականացումից հետո:
7.3.1.5. ՈՒտելի բույսեր.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում տարածված 41 տեսակի ուտելի բույսերից, օգտագործման տեսակետից առավել հեռանկարայինների ցանկը և էկոհամակարգերին առանց վնաս պատճառելու հավաքի տվյալները բերված են աղյուսակ 5-ում (տեղաբաշխումը, տես` քարտեզ 5): Մնացած տեսակները, մարկետինգային հետազոտությունների դրական արդյունքի դեպքում, կարող են աճեցվել պլանտացիաներում:
Աղյուսակ 5. Տնտեսապես արժեքավոր ուտելի տեսակներ
._________________________________________________________________________.
|Տեսակ |Ազգային|Պահպան.|Հետա- |Միջին պաշարը,|Հնարավոր|Հնարավոր|
| |պարկ |գոտի |զոտված|կգ/հա, |հավաք, |հավաք, |
| | | |պոպու-|օրգաններ |կգ/հա |կգ/ |
| | | |լյացիա| | |տարում |
| | | |ների | | | |
| | | |թիվը | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Սոխ տարօրինակ |+ |- |3 |10 (վերգետնյա|5 |700-800 |
|(Allium paradoxum)| | | |մաս) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Շուշանբանջար - 5|+ |+ |5 |60 (ծիլեր) |40 |1500 |
|տեսակ | | | | | | |
|(Chaerophyllum) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Սիբեխ սովորական |+ |+ |4 |10 (ծիլեր) |8 |300 |
|(Falcaria | | | | | | |
|vulgaris) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Բալդրղան - 3 տեսակ|+ |+ |5 |30 (ծիլեր) |25 |500 |
|(Heracleum) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Ծնեփակ օղակավոր |+ |+ |4 |8 (ծիլեր) |5 |300-400 |
|(Asparagus | | | | | | |
|verticillatus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Սինդրիկ- 5 տեսակ|+ | + |4 |10 (ծիլեր) |5 |1000 |
|(Polygonatum) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Հոն սովորական |+ |- |3 |100 |80 |2000 |
|(Cornus mas) | | | |(պտուղներ) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Դաղձ դաշտային, Դ. |+ |+ |4 |30 (տերևներ) |20 |500 |
|երկարատերև | | | | | | |
|(Mentha arvensis, | | | | | | |
|M. longifolia) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* ՈՒրց Կոչիի |+ |+ |3 |80 (վերգետնյա|40 |600 |
|(Thymus | | | |մաս) | | |
|kotschyanus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Ավելուկ |+ |+ |4 |40 (տերևներ) |30 |800-1000|
|վահանաձև (Rumex | | | | | | |
|scutatus) | | | | | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Տանձենի կովկասյան |+ |+ |4 |50 |40 |1500- |
|(Pyrus caucasica) | | | |(պտուղներ) | |2000 |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|* Ազնվամորի (Rubus|+ |+ |5 |80 |70 |3000 |
|idaeus) | | | |(պտուղներ) | | |
|__________________|_______|_______|______|_____________|________|________|
|Ծտիխնձոր արոսի |+ |+ |4 |150 |120 |2000 |
|(Sorbus aucuparia)| | | |(պտուղներ) | | |
._________________________________________________________________________.
* Տեղի բնակչության կողմից օգտագործվում են սեփական կարիքների համար:
Նշված ուտելի բույսերի արդյունագործական հավաքը և մշակումը պետք է իրականացնել օրենսդրությամբ սահմանված կարգով` համապատասխան մարկետինգային հետազոտությունների իրականացումից հետո:
7.3.1.6. Բույսերի ինվազիվ և էքսպանսիվ տեսակներ.
Հաշվառման աշխատանքների ընթացքում առանձնակի ուշադրություն է դարձվել ազգային պարկի էկոհամակարգերի վրա ինվազիվ (օտար) և էքսպանսիվ (տեղական) անցանկալի տեսակների դրսևորումներին: Կարևորագույն ինվազիվ տեսակների ցանկը, ազգային պարկում դրանց տեղաբաշխման և աճելավայրերի վերաբերյալ տվյալները բերված են աղյուսակ 6-ում: Թվարկված տեսակները հիմնականում հարմարված են գյուղատնտեսական նշանակության հողերին և էրոզացված ու խախտված տեղավայրերին: Առայժմ չի նկատվում դրանց ներխուժման միտումներ դեպի բնական էկոհամակարգեր: Առանձին տեսակներ, որոնք այնուամենայնիվ հանդիպում են բնական էկոհամակարգերում, սովորաբար զբաղեցնում են խիստ սահմանափակ տարածքներ խոնավ վայրերում: Ներկայումս դրանք բնական էկոհամակարգերի համար վտանգ չեն ներկայացնում, սակայն մոնիտորինգի իրականացման ժամանակ չպետք է անտեսվեն: Այդ ընթացքում անհրաժեշտ է նախատեսել ազգային պարկի տարածքում առայժմ չհանդիպող նոր ինվազիվ տեսակների հայտնաբերման հնարավորությունը:
Աղյուսակ 6. Պոտենցիալ վտանգավոր ինվազիվ բուսատեսակներ
.___________________________________________________________________.
|Ցեղ, տեսակ | Վայր |
|_______________________|___________________________________________|
|Գալինսոգա մանրածաղիկ |Շամախյանի տեղամաս, մոլախոտային և քայքայված|
|(Galinsoga parviflora) |վայրեր |
|_______________________|___________________________________________|
|* Կոնիզա կանադական |Հաղարծնի տեղամաս, մոլախոտային վայրեր |
|(Conyza canadensis) | |
|_______________________|___________________________________________|
|Գարնանաթարամ կծու |Սևան լեռնանցքի վերին գոտի, մարգագետիններ |
|(Erigeron acer) |և շիբլյակ |
|_______________________|___________________________________________|
|* Դառնուկ իտալական |Ամենուր, մոլախոտային վայրեր |
|(Xanthium italicum) | |
|_______________________|___________________________________________|
|Սխտորաբույս դեղատու |Ամենուր, անտառներ և բացատներ |
|(Alliaria petiolata) | |
|_______________________|___________________________________________|
|Սանիկուլ եվրոպական |Դիլիջան, Հաղարծին, Շամախյան, Գոշ անտառներ |
|(Sanicula europaea) | |
|_______________________|___________________________________________|
|* Գետնաբաղեղ բաղեղանման|Ամենուր, անտառներ |
|(Glechoma hederacea) | |
|_______________________|___________________________________________|
|Դեսկուրենիա Սոֆիայի |Ամենուր, մոլախոտային վայրեր |
|(descurainia sophia) | |
|_______________________|___________________________________________|
|* Կոտեմ վայրի (Cardaria|Ամենուր, քայքայված և մոլախոտային վայրեր |
|draba) | |
|_______________________|___________________________________________|
|* Կախարդախոտ փարիզյան |Ամենուր, անտառներ |
|(Circaea lutetiana) | |
|_______________________|___________________________________________|
|Տատաշ փռվող (Tribulus |Ամենուր, քայքայված և մոլախոտային վայրեր |
|terrestris) | |
|_______________________|___________________________________________|
|* Տատասկ ալեհեր |Ամենուր, քայքայված վայրեր և լքված դաշտեր |
|(Cirsium incanum) | |
|_______________________|___________________________________________|
|* Տատասկ դաշտային |Ամենուր, քայքայված վայրեր և լքված դաշտեր |
|(Cirsium arvense) | |
.___________________________________________________________________.
* Պարտադիր մոնիտորինգի ենթակա տեսակներ:
Մեծ անհանգստություն են պատճառում էքսպանսիվ տեսակները (տեղական տեսակներ, որոնք ունեն նոր տարածքների նվաճման, արեալի ընդարձակման և բնական էկոհամակարգերից մյուս տեսակներին դուրս մղման հակում): Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում այդպիսի տեսակներն առայժմ շատ չեն, սակայն վերջին տարիներին դրանցից որոշները բավականին ինտենսիվ տարածվում են: Կարևորագույն էքսպանսիվ տեսակների ցանկը, ազգային պարկում դրանց տեղաբաշխման և աճելավայրերի վերաբերյալ տվյալները բերված են աղյուսակ 7-ում:
Նշված բուսատեսակները կենսաբազմազանության համար պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում, քանի որ դրանց կենսաբանական առանձնահատկությունները (բարձր սերմատվությունը, մարդածին ազդեցության տարբեր տեսակների նկատմամբ կայունությունը և այլն) հնարավորություն են տալիս դրանց հեշտությամբ գրավել նոր, հատկապես քայքայված տեղավայրեր:
7.3.1.7. Հազվագյուտ սնկեր.
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում 2005 թ. կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքում հայտնաբերվել են Հայաստանի համար հազվագյուտ նոր տեսակներ, ինչպիսիք են սպիտակ սունկը (Boletus edulis), կոնասունկ փաթիլաոտիկը (Strobilomyces floccopus), աստերոֆորա անձրևայինը (Asterophora lycoperdoides), հովանոցասունկ աղջկականը (Macrolepiota puellaris), բոլետուս ամառայինը (Boletus aestivalis), հանքահորասունկը (Paxillus panuoides), վոլվարիելա մետաքսանմանը (Volvariella bombycina).
Աղյուսակ 7. Պոտենցիալ վտանգավոր էքսպանսիվ բուսատեսակներ
._________________________________________________________________________.
|Ցեղ, տեսակ | Վայր |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Թխկի վրացական (Acer ibericum)|Ամենուր, ստորին գոտու անտառներ |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Գինաձոխ բծավոր (Conium |Ամենուր, մոլախոտային, մարգագետիններ, |
|maculatum) |գերխոնավ վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Բալդրղան (Heracleum ssp.) |Ամենուր, մոլախոտային և գերխոնավ վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|Անթեմ շնային (Anthemis cotula) |Ամենուր, անտառ, մարգագետին, գերխոնավ |
| |վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|Անթեմ Տրիումֆետիի (Anthemis |Ամենուր, մոլախոտային և քայքայված վայրեր |
|triumfettii) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|Կռատուկ Պալադինի (Arctium |Ամենուր, մոլախոտային վայրեր, |
|palladinii) |մարգագետիններ |
|_______________________________|_________________________________________|
|Խիժաճարճատուկ կնյոնանման |Հաղարծին, Գոշ տեղամասեր, մարգագետիններ, |
|(Chondrilla juncea) |մոլախոտային և քայքայված վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Սպիտակածաղիկ սովորական |Ամենուր, մարգագետիններ, լքված դաշտեր, |
|(Leucanthemum vulgare) |տափաստաններ, քայքայված վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|Դառնիճ ճուռկախոտանման (Picris |Ամենուր, անտառ, մարգագետին |
|hieracioides) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Ոսկեշիվ սովորական (Solidago |Ամենուր, անտառ, մարգագետին |
|virgaurea) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|Կաթնբեկ բանջարանոցային (Sonchus|Գոշ, Հաղարծին, Շամախյան անտառտնտ., |
|oleraceus) |մոլախոտային և գերխոնավ վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|Լվածաղիկ կուսատերև (Tanacetum |Ամենուր, մարգագետիններ, մոլախոտային |
|parthenium) |վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|Փակախոտ սիրիական (Euclidium |Ամենուր, մոլախոտային և քայքայված վայրեր |
|syriacum) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Իշակաթնուկ Սեգիերի |Ամենուր, տափաստաններ, քայքայված վայրեր |
|(Euphorbia seguieriana) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Ճայկտուց խնդամոլային |Ամենուր, մոլախոտային և քայքայված վայրեր |
|(Erodium cicutarium) | |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Կեղծ ղանձլամեր սպիտակ |Ամենուր, մարգագետիններ և անտառային վերին|
|(Veratrum album) |գոտի |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Մատիտեղ լեռնային (Polygonum |Ամենուր, մարգագետիններ և անտառային վերին|
|alpinum) |գոտի |
|_______________________________|_________________________________________|
|Ուռենի այծուրենի (Salix caprea)|Ամենուր, գերխոնավ վայրեր |
|_______________________________|_________________________________________|
|* Կտուցախոտ արևելյան |Ամենուր, անտառի վերին գոտում, |
|(Rhynchocorys orientalis) |մարգագետիններ |
|_______________________________|_________________________________________|
|Խռնդատ փռված (Verbascum laxum) |Ամենուր, քայքայված վայրեր |
._________________________________________________________________________.
* Պարտադիր մոնիտորինգի ենթակա տեսակներ:
Հայաստանում սկսվել են հատուկ ուսումնասիրություններ հազվագյուտ կամ անհետացման եզրին գտնվող սնկերի ուղղությամբ: Պատրաստվել է Կարմիր գրքի թեկնածու սնկերի ցանկ, որում ընդգրկված են նաև «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հայտնաբերված մակրոմիցետներից 15-ը (աղյուսակ 8):
ՈՒսումնասիրությունների ընթացքում չհաջողվեց հայտնաբերել տրյուֆել ամառային տեսակը, որը միայն մեկ անգամ է հայտնաբերվել Դիլիջանի հատվածում (անհրաժեշտ է կատարել հետագա ուսումնասիրություններ և մոնիտորինգ, ինչը հնարավորություն կտա գնահատել պոպուլյացիայի վիճակը): Չեն հայտնաբերվել նաև հապլոպորուս հոտավետ և ցիստոդերմա ամիանտային տեսակները, սակայն կան տվյալներ դրանց տարածման մասին` առաջինը Դիլիջանի հատվածում, երկրորդը` կենու անտառում: Այս տեսակները հայտնաբերվել են մոտ 20 տարի առաջ, համարվում են հազվադեպ հանդիպող տեսակներ:
Աղյուսակ 8. Ազգային պարկում հայտնաբերված մակրոմիցետներ, որոնք
առաջարկվում են ընդգրկել Հայաստանի Կարմիր գրքում
.________________________________________________________________________.
|Ցեղ, տեսակ |Տեղաբաշխումը պարկի և պահպանական գոտու |
| |տարածքներում |
|_____________________________|__________________________________________|
|Ճանճասպան կարմիր (Amanita |Պարզ լճի շրջակայք |
|muscaria) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Դժգույն գարշասունկ (Amanita |Դիլիջանի շրջակայք` Կոմպոզիտորների տան |
|phalloides) |մոտակայք |
|_____________________________|__________________________________________|
|Աստերոֆորա անձրևային |Ֆիոլետովոյի շրջակայքի խառն անտառներ |
|(Asterophora lycoperdoides) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Բոլետոպսիս սևասպիտակ |Աղավնավանք գյուղի շրջակայք` կենու պուրակ |
|(Boletopsis leucomelas) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Սպիտակ սունկ (Boletus edulis)|Դիլիջանի շրջակայք` Կոմպոզիտորների տան |
| |մոտակայքի կաղնու անտառ, Հաղարծնի շրջակայք`|
| |կաղնու-հաճարենու անտառ, Աղավնավանք գյուղի |
| |շրջակայք` կենու պուրակ, Դիլիջանի շրջակայք |
|_____________________________|__________________________________________|
|Սատանայասունկ (Boletus |Պարզ լճի շրջակայք |
|satanas) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Կլավարիադելֆուս վարսանդային |Դիլիջանի շրջակայք` Կոմպոզիտորների տան |
|(Clavariadelphus pistillaris)|մոտակայքի կաղնու անտառ |
|_____________________________|__________________________________________|
|Ցիստոդերմա ամիանտային |Աղավնավանք գյուղի շրջակայք` կենու պուրակ |
|(Cystoderma amianthina) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Հապլոպորուս հոտավետ |Դիլիջանի շրջակայք` Կոմպոզիտորների տան |
|(Haploporus odorus) |մոտակայքի կաղնու անտառ |
|_____________________________|__________________________________________|
|Ոզնասունկ մարջանաձև |Դիլիջանի շրջակայք` Կոմպոզիտորների տան |
|(Hericium coralloides) |մոտակայքի գետի մոտ, փտած կոճղի վրա |
|_____________________________|__________________________________________|
|Ոզնասունկ կաղնու (Hericium |Դիլիջանի շրջակայք, կաղնու կոճղի վրա |
|erinaceum) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Հովանոցասունկ աղջկական |Ֆիելոտովոյի շրջակայքի խառն անտառներ |
|(Macrolepiota puellaris) | |
|_____________________________|__________________________________________|
|Մուտինուս շնային (Mutinus |Աղավնավանք գյուղի շրջակայք` կենու պուրակ, |
|caninus) |Դիլիջանի շրջակայք |
|_____________________________|__________________________________________|
|Կոնասունկ փաթիլաոտիկ |Դիլիջանի շրջակայք, Հաղարծնի շրջակայք` |
|(Strobilomyces floccopus) |կաղնու-հաճարենու անտառ |
|_____________________________|__________________________________________|
|Տրյուֆել ամառային (Tuber |Դիլիջանի շրջակայք, խառը անտառ, հողի տակ |
|aestivum) | |
.________________________________________________________________________.
7.3.1.8. ՈՒտելի սնկեր.
Հաշվառման տվյալները վկայում են, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հայտնի 176 տեսակի ուտելի մակրոսկոպիկ սնկերից առավել տարածված և շուկաներում վաճառվում է Ականջասունկ սովորականը կամ Կախասունկը (Pleurotus ostreatus), որից տարեկան հնարավոր է հավաքել և մշակել 1500-2000 կգ: Հեռանկարային ուտելի սնկերի հաշվառման մանրամասնությունները բերված են աղյուսակ 9-ում:
Հարկ է նշել, որ, կախված տարվա կլիմայական պայմաններից, այս սնկերի քանակը կարող է տատանվել: Հետևաբար անհրաժեշտ է դրանց թվաքանակի և տարածման վերաբերյալ իրականացնել տարեկան հաշվառումներ: Ուտելի սնկերի արդյունագործական հավաքի և մշակման թույլտվությունները պետք է տրվեն հաշվառման և մարքետինգային հետազոտությունների իրականացումից հետո: Բացի այդ, ազգային պարկի տարածքում կարելի է կազմակերպել մեծ մասշտաբներով կուլտիվացվող սնկերի` շամպինիոնի (Agaricus bisporus) և կախասնկի (Pleurotus ostreatus) արհեստական աճեցում:
7.3.1.9. «Դիլիջան» ազգային պարկի բուսականության վիճակը.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու բուսականության (առանց անտառային էկոհամակարգերի) ներկա վիճակը ընդհանուր առմամբ բավարար է: Ստորին լեռնային գոտու թփուտներում և տափաստանային համակեցություններում հաշվառման ընթացքում էական փոփոխություններ չեն արձանագրվել: Վերջին տասնամյակում արոտավայրերի գերծանրաբեռնվածության բացակայության շնորհիվ մերձալպյան և ալպյան գոտու մարգագետնային բուսականությունը նույնպես գտնվում է լավ վիճակում: Որոշ անհանգստություն է պատճառում Գոշալճի բուսակալումը, չնայած այդ պրոցեսը դանդաղ է տեղի ունենում:
Աղյուսակ 9. Հեռանկարային ուտելի սնկերի հաշվառման տվյալները
._________________________________________________________________________.
|Տեսակ |Տեղաբաշխումը պարկի |Տեղաբաշխումը|Հնարավոր |
| |տարածքում |պահպանական |հավաք |
| | |գոտու |կգ/տարում |
| | |տարածքում | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Յուղասունկ հատիկավոր |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |500-600 |
|(Suillus granulatus) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Շեկլիկ (Lactarius |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |500 |
|deliciosus) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Աղվեսասունկ |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |400 |
|(Cantharellus cibarius) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Կոճղասունկ |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| + |200 |
|մարգագետնային (Marasmius |Շամախյան տեղամասեր | | |
|oreades) | | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Շամպինիոն սովորական |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| + |500 |
|(Agaricus campestris) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Շամպինիոն դաշտային |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| + |300 |
|(Agaricus arvensis) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Կոճղասունկ աշնանային |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |500-600 |
|(Armillaria mellea) |Շամախյան տեղամասեր | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|Լեպիստա մանուշակագույն |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| + |500 |
|ոստիկով (Lepista |Շամախյան տեղամասեր | | |
|personata) | | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Ականջասունկ սովորական |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |1500-2000 |
|կամ Կախասունկ (Pleurotus |Շամախյան տեղամասեր | | |
|ostreatus) | | | |
|_________________________|_______________________|____________|__________|
|* Շարքասունկ |Դիլիջան, Հաղարծին, Գոշ,| - |500 |
|հողամոխրագույն (Tricholom|Շամախյան տեղամասեր | | |
|terreum) | | | |
._________________________________________________________________________.
* ՈՒնեն նաև բուժիչ հատկություններ:
7.3.2. «Դիլիջան» ազգային պարկի բուսական կենսաբազմազանության կառավարման
բարելավման գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի բուսական կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողությունները հիմնականում ընդգրկում են մոնիտորինգային հետազոտություններ, որոնց իրականացումը պայմանավորված է սույն կառավարման պլանի Բաժին 9-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրմամբ: Արդյունագործական նշանակության բուսական տեսակների արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրները սերտորեն առնչվում են դրանց մարկետինգային ուսումնասիրությունների հետ, որոնց իրականացումը պայմանավորված է սույն կառավարման պլանի Բաժին 5-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառավարման բարելավման գործողությունների կատարմամբ (Հավելված 1):
7.3.3. Կենդանական աշխարհի հաշվառումը, վիճակը և գործողությունների
պլանը
7.3.3.1. Անողնաշարավորներ.
Անողնաշարավորները «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում անբավարար են ուսումնասիրված: Մյուս կողմից, ներկայումս, մասնագետների բացակայության պատճառով, կարգաբանական խմբերի մեծ մասի ուսումնասիրություն հնարավոր չէ կատարել:
2005 թ. դաշտային ուսումնասիրությունների ժամանակ միջատների խմբերի նմուշներ հավաքվել են հետևյալ վայրերից` Պարզ լճի, Գոշ գյուղի և Գոշալճի, Խաչարձան գյուղի, Կենու պուրակի, Հաղարծնի, Դիլիջանից հարավ և հարավ-արևմուտք ընկած տարածքներից: Հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել է 490 տեսակի բզեզ (Coleoptera) և 48 տեսակի թիթեռ (Lepidoptera), որոնցից 5-ը էնդեմիկ են Հայաստանի համար, 10-ը` Անդրկովկասի և 27-ը` Կովկասի համար:
Անողնաշարավորները կարևոր նշանակություն ունեն մոնիտորինգային հետազոտություններ կատարելիս: Անհրաժեշտ է ընտրել համեմատաբար խորը ուսումնասիրված կենդանիների խմբեր, որոնք հասանելի են հավաքի համար և կարող են որոշվել նաև ոչ նեղ մասնագետների կողմից: Որպես մոդելային (ինդիկատորային) կոմպլեքսներ կարող են ընտրվել կարծրաթևերը և որոշ թիթեռներ (մասամբ` Rhopalocera խումբը և խոշոր Heterocera), որոնք ընդգրկում են բազմաթիվ և էկոլոգիապես բազմաբնույթ տեսակներ: Բարձր տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև բազմաթիվ էնդեմիկների առկայությունը թույլ է տալիս նախընտրությունը տալ այդ տեսակներին: Ընտրված կարգաբանական միավորները թույլ կտան ստանալ ներկայացուցչական տվյալներ: ՈՒսումնասիրվող տեսակների էկոլոգիական կապերի բազմազանությունը թույլ է տալիս անուղղակիորեն գնահատել նաև բուսականությունը և էդաֆիկ գործոնը:
7.3.3.2. Երկկենցաղներ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում երկկենցաղների հաշվառման և բնադրավայրերի գույքագրման արդյունքում պարզվեց, որ լճագորտը (Rana ridibunda) մեծ քանակներով է հանդիպում ջրային տարածքների մերձակայքում, փոքրասիական գորտը (Rana macrocnemis) լայն տարածված է միջին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 1300-1600 մետր բարձրության վրա, անտառային բացատներում և լեռնային գետակների ափամերձ գոտիներում: Կանաչ դոդոշը (Bufo viridis) ևս ունի լայն տարածում, և հանդիպում է ազգային պարկի գրեթե ողջ տարածքում: Շելկովնիկովի ծառագորտը (H.a.shelkovnikovi) տարածված է ազգային պարկի անտառային գոտում և մեծ քանակություններով հանդիպում է լճերի ու գետերի մերձակայքում` հատկապես Պարզ լճի շրջակայքում, Գոշ գյուղի և Դիլիջանի մերձակա անտառներում: Բացի նշված երկկենցաղներից, 2000 թվականին պր. Ֆ. Դանիելյանը Պարզ լիճ է թողել 30 երիտասարդ տրիտոններ (Triturus vittatus), որոնք աճեցվել էին լաբորատոր պայմաններում: Անհրաժեշտ է շարունակել այս տեսակի ուսումնասիրությունները` շարունակական մոնիտորինգի միջոցով: Ազգային պարկի տարածքում երկկենցաղների տեսակների գոյատևմանը սպառնացող հիմնական գործոններն են դրանց բնադրավայրերի աղտոտումը և չորացումը:
7.3.3.3. Սողուններ.
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում սողունների հաշվառման և էկոլոգիական բնութագրերի տվյալները հետևյալն են.
1. Մողեսներ - Ժայռային մողեսների հետևյալ 5 տեսակները (որոնք բոլորն էլ հայկական բարձրավանդակի էնդեմիկներ են) հայտնաբերվել են պարկի և դրա պահպանական գոտու տարբեր բնատեղիներում: Դրանցից հայկական մողեսը (Darevskia armeniaca) լայն տարածում ունի ազգային պարկի ճանապարհամերձ բոլոր ժայռերի և արհեստական պատերի վրա: Ռոստոմբեկովի ժայռային մողեսը (Darevskia rostombekovi) հիմնականում հանդիպում է Պապանինոյի շրջակայքի չոր ժայռերի վրա և կուսածին տեսակներից հանդիսանում է ամենախոցելին իր կենսաբանական առանձնահատկությունների պատճառով, ինչպիսին են` ձվերի քիչ քանակությունը և հիվանդությունների հանդեպ զգայունությունը: Նույն տարածքներում հանդիպում է նաև Դալի ժայռային մողեսը (Darevskia dahli): Աղստև և Գետիկ գետերի առափնյա ժայռերի վրա տարածված են ժայռային մողեսների երկու երկսեռ տեսակներ` Ռադդեի (Darevskia raddei) և քռի (Darevskia portshinskii) մողեսները: Պարկում հանդիպող մյուս մողեսներից են կանաչ մողեսների խմբին պատկանող տեսակները, ինչպիսիք են` շերտավոր (Lacerta strigata) և ճարպիկ (Lacerta agilis) մողեսները, որոնք ոչ մեծ քանակությամբ հանդիպում են անտառային գոտու բացատներում: ՈՒսումնասիրությունների ժամանակ Պապանինո տարածքում առաջին անգամ գրանցվել են մարգագետնային մողեսի (Lacerta praticola) երկու առանձնյակներ, որոնց կարգավիճակի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները անհրաժեշտ է շարունակել: Համաձայն գոյություն ունեցող տվյալների` ազգային պարկի անտառային գոտում, մասնավորապես Գետիկ գետի հովտում, քիչ քանակությամբ հանդիպում են անոտ մողեսներ, որոնք 2005 թ. ուսումնասիրությունների ընթացքում չեն հայտնաբերվել: Անհրաժեշտ է շարունակել որոնողական հետազոտությունները: Ազգային պարկի տարածքում, դեպի Իջևան տանող ճանապարհի գրեթե բոլոր չոր ժայռերի վրա, տարածված է կովկասյան ագաման (Laudacia caucasica):
2. Օձեր - Ազգային պարկի գրեթե ողջ տարածքում հանդիպում են պղնձօձը (Coronella austriaca), սովորական (Natrix natrix) և ջրային լորտուները (N. tesselata), որոնցից վերջին երկուսը մեծ քանակություն են կազմում ջրամբարների շրջակայքում: 2005 թ. ուսումնասիրությունների ընթացքում հաջողվեց հայտնաբերել նաև խայտաբղետ սահնօձի (Coluber ravergieri) մեկ առանձնյակ, որի ճշգրիտ քանակությունը հաստատելու համար անհրաժեշտ են հետագա մանրակրկիտ հետազոտություններ: Ազգային պարկի դեպի Սեմյոնովկա ընկած հատվածում հաջողվել է հայտնաբերել լեռնատափաստանային իժի (Vipera erivanensis) մեկ առանձնյակ: Այն քիչ քանակությամբ հանդիպում է նաև ազգային պարկին հարակից ալպիական գոտում:
3. Կրիաներ - Գետիկ գետի հովտում հայտնաբերվել է ճահճային կրիայի (Emys orbicularis) մեկ առանձնյակ, որն առաջին անգամ է հանդիպում այս տարածքում:
7.3.3.4. Թռչուններ.
Գույքագրման աշխատանքները կատարվել են 2005 թ. ապրիլ-սեպտեմբեր ժամանակահատվածում, որի պատճառով վաղ գարնանային և աշնանային միգրացիոն ժամանակահատվածները չեն ուսումնասիրվել: «Դիլիջան» ազգային պարկում հայտնի թռչուններից 16 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (աղյուսակ 10, քարտեզ 6): Ներկայումս դրանք վտանգված են մարդկածին բացասական ազդեցություններից, ինչպիսիք են ծառահատումները, չկարգավորված տնտեսական կամ ռեկրեացիոն գործունեությունը, որսագողությունը: Դրանց հետագա պահպանությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել մշտական մոնիտորինգ, այդ թվում` բնադրավայրերի վիճակի: 2005 թ. ապրիլ-սեպտեմբեր ամիսներին կատարված հաշվառման արդյունքները վկայում են, որ թռչունների համեմատաբար խիտ տեղաբաշխում արձանագրվել է Դիլիջան, Շամախյան տեղամասերում և Խաչարձանի շրջակայքում:
Աղյուսակ 10. Կարմիր գրքում գրանցված թռչուններ
._________________________________________________________________________.
|Գիտական անվանումը |Կարգավիճակը |
|___________________________________________|_____________________________|
|Կովկասյան մարեհավ (Tetrao mlokosiewiczi) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Վայրի հնդկահավ (Tetraogallus caspius) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Սև փայտփոր (Dryocopus martius) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Հայկական որոր (Laurus armenicus) |Ռեզիդենտ /սովորական/ |
| |չբազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Սև ագռավ (Corvus corax) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Ճուռականման շահրիկ (Silvia nisoria) |Չվող/բնադրող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Խայտաբղետ քարակեռնեխ (Monticola saxatilis) |Չվող/բնադրող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Կապույտ քարակեռնեխ (Manticola solitarius) |Չվող/բնադրող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Կապտափող սոխակ (Luscinia svecica) |Չվող/բնադրող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Կարմրաթև մագլցող (Tichodroma muraria) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Սափսան (Falco peregrinus) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Գերեզմանարծիվ (Aquila heliaca) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Քարարծիվ (Aguila chrysaetus) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Օձակեր արծիվ (Circaetus gallicus) |Չվող/բնադրող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Գառնանգղ (Gypaetus barbatus) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
|___________________________________________|_____________________________|
|Սպիտակագլուխ անգղ (Gyps fulvus) |Ռեզիդենտ /սակավ/ բազմացող |
._________________________________________________________________________.
7.3.3.5 Կաթնասուններ.
Կաթնասունների վերաբերյալ դիտարկումները ցույց են տալիս, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի կենդանիների կազմը որոշ դեպքերում (օրինակ` կճղակավորների) նման է հարևան մարզերի տեսակային կազմին: Սա կարող է բացատրվել այն հանգամանքով, որ այս տարածքներում են տեղի ունենում կենդանիների սեզոնային և կերի միգրացիան: Չնայած դրան, պարկն ունի իրեն բնորոշ կենդանական կազմը: Կաթնասունների կարգաբանական խմբերի ներկայացուցիչների վերաբերյալ առավել ուշադրության արժանի տվյալները հետևյալն են.
1. Միջատակերներ - Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են 9 տեսակներ: Առավել հետաքրքրություն են ներկայացնում երկարականջ կամ ականջեղ ոզնին (Erinaceus auritus) և սովորական կուտորան (Neomys fodiens): Վերջինիս սահմանափակ քանակությամբ պոպուլյացիան գրանցվել է Հաղարծին գետի հովտում: Ընդ որում` այս տեսակի էկոլոգիան, կերաբաժինը, մակաբույծների կազմը և այլն, ուսումնասիրված չեն ոչ միայն Հայաստանում, այլ ողջ աշխարհում: Հաշվի առնելով կուտորայի բացառիկ հազվագյուտ լինելը, գիտության համար առանձնահատուկ նշանակությունը` անհրաժեշտ է կազմակերպել մշտական մոնիտորինգ և ստացիոնար ուսումնասիրություններ:
2. Կրծողներ - Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հայտնի են 17 տեսակի կրծողներ: Լայն տարածում ունեն սովորական, հասարակական և ձյան դաշտամկների (Microtus arvalis, M. socialis և M. nivalis) պոպուլյացիաները, որոնք հայտնաբերվել են պարկի հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան շրջաններում: Այս հատվածում զգալիորեն նվազել է մացառախոզի (Hystrix leucura) քանակությունը: Նույնը նկատվում է նաև պարսկական սկյուռի (Sciurus persicus), մեծ և անտառային քնամկների (Glis glis, Dryomis nitedula) պոպուլյացիաների դեպքում: Գորշ նապաստակը (Lepus europaeus) հանդիպում է պարկի և դրա պահպանական գոտու բոլոր բիոտոպերում` բացառությամբ բնակավայրերի:
3. Ձեռքաթևավորներ - Հայաստանում գրանցված 28 ձեռքաթևավորների տեսակներից միայն 7-ն են հանդիպում ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում: Հիմնականում հանդես են գալիս սակավաթիվ պոպուլյացիաներով, միայն գաճաճ փոքրաչղջիկի (Pipistrellus pigmaeus) գաղութներն են, որ երբեմն կազմված են լինում 250-400 անհատներից:
4. Գիշատիչներ - Այստեղ հայտնաբերվել են գիշատիչների 12 տեսակներ: 2005 թ. ապրիլ-սեպտեմբեր ժամանակահատվածում կատարված ուսումնասիրությունների տվյալներով անհնար է տալ գիշատիչների էկոլոգիայի, վարքագծի, բեղունության և քանակության վերաբերյալ վերջնական տեղեկություն: Դրա համար անհրաժեշտ է առնվազն երկու տարի` ուսումնասիրություններում ընդգրկելով տարվա բոլոր սեզոնները:
5. Կճղակավորներ - ՈՒսումնասիրությունների ընթացքում հաջողվել է գրանցել ազնվացեղ եղջերուի (Cervus elaphus) 3 անհատ, որոնք ամենայն հավանականությամբ չեն ապրում պարկի տարածքում, այլ միգրացվել էին հարևան անտառային տարածքներից: Կճղակավորների պոպուլյացիաների իրական կարգավիճակը պարզելու նպատակով անհրաժեշտ է իրականացնել դրանց համար սնունդ ծառայող բուսատեսակների երկարաժամկետ հետազոտություն:
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպող կենդանիներից երկարականջ (ականջեղ) ոզնին, Եվրոպական լայնականջ ծալքաշուրթը, հնդկական վայրենակերպը կամ մացառախոզը, խայտաքիսը, ջրսամույրը, գորշ արջը և վայրի կատուն գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (Քարտեզ 6) և ներկայումս դեռևս պահպանում են իրենց հազվագյուտ լինելու կարգավիճակը: Մյուս կողմից, ևս 13 տեսակներ, որոնք գրանցված չեն Կարմիր գրքում, սակայն, ինչպես պարզվել է ուսումնասիրությունների ընթացքում, նույնպես հազվադեպ են հանդիպում: Դրանցից առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում սովորական կուտորան (Neomys fodiens), փոքր սպիտակատամը (Crocideura sueveolens), մեծ քնամուկը (Glis glis), քարակզաքիսը (Martes foina) և այլն: Որոշ տեսակների գոյությունը ազգային պարկի տարածքում, ինչպիսիք են խայտաքիսը (Vormela peregusna), քարակզաքիսը (Martes.), ազնվացեղ եղջերուն (Fiona Cervus elephus) ու անտառային գիշերաչղջիկը, պետք է հաստատվեն լրացուցիչ հետազոտությունների արդյունքում: 1991 թ. հաշվառման տվյալների հետ համեմատելիս կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում կաթնասունների տեսակային կազմը, դրանց ապրելավայրերը, բեղունությունը, կերաբաժինը, ինչպես նաև որոշ տեսակների քանակը (մացառախոզ, սկյուռ, քնամուկ) անտառահատումների, որսագողության, հրդեհների, ապօրինի շինարարությունների, չկարգավորվող խոտհնձի և ընտանի կենդանիների արածեցման հետևանքով խիստ կրճատվել են և ավելացել են առնետների ու դաշտամկների թվաքանակը:
7.3.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի կենդանական կենսաբազմազանության
կառավարման բարելավման գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի կենդանական կենսաբազմազանության կառավարման բարելավման գործողությունները հիմնականում ընդգրկում են մոնիտորինգային հետազոտություններ, որոնց իրականացումը պայմանավորված է սույն կառավարման պլանի Բաժին 9-ում ներկայացված «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրմամբ:
7.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառգույքագրում
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում անտառների գույքագրման և հաշվառման աշխատանքներն առաջին անգամ իրականացվել են 1927 թվականին ՀՍՍՀ Հողային Ժողկոմի կողմից, այնուհետև պարբերաբար` 1939, 1955, 1965, 1975 և 1985 թվականներին` Անդրկովկասի անտառշինական «Անտառնախագիծ» ինստիտուտի կողմից: Ընդ որում` 1975 և 1985 թվականներին իրականացվել է 1-ին կարգի անտառշինություն: Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրով ազգային պարկի կառավարման պլանի մշակման շրջանակներում 2005 թվականի հունիս-նոյեմբեր ամիսներին իրականացվել են անտառների գույքագրման աշխատանքներ, որոնց արդյունքները ներկայացվում են ստորև:
7.4.1. Անտառային տարածքների դինամիկան ըստ հողատեսքերի
Նախորդ անտառշինության տվյալներով «Դիլիջան» ազգային պարկի (1985 թ. այն ուներ պետական արգելոցի կարգավիճակ) ընդհանուր տարածքը կազմում էր 24232 հա, ներկա անտառգույքագրման տվյալներով ազգային պարկի միայն անտառային տարածքը կազմում է 28059.8 հա (աղյուսակ 11):
Աղյուսակ 11. Ազգային պարկի տեղամասերի տարածքների փոփոխությունների
դինամիկան և կառուցվածքը
.____________________________________________________________.
| | | Մակերեսը, հա |
|Հ/հ|Տեղամասերը|_____________________________________________|
| | |1985 թ. |2005 թ. |Տարբերություն|
| | |անտառշինություն|անտառշինություն| |
|___|__________|_______________|_______________|_____________|
| 1 |Դիլիջանի |4773 |5089.5 |+316,5 |
|___|__________|_______________|_______________|_____________|
| 2 |Շամախյանի |5381 |6097.7 |+716,7 |
|___|__________|_______________|_______________|_____________|
| 3 |Հաղարծնի |5451 |6408.9 |+957.9 |
|___|__________|_______________|_______________|_____________|
| 4 |Գոշի |8627 |10463.7 |+1836,7 |
|___|__________|_______________|_______________|_____________|
| |Ընդամենը |24232 |28059,8 |+3827.8 |
.____________________________________________________________.
«Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների ավելացումը 3827.8 հեկտարով բացատրվում է.
* +3656.8 հա - ազգային պարկին նախկին կոլխոզ-սովխոզային տնօրինության անտառների միացումով.
* +171 հեկտար - երկրատեղեկատվական համակարգի կիրառմամբ տարածքների ճշտումով:
Հարկ է նշել, որ ազգային պարկի տարածքում առկա կոլխոզ-սովխոզային անտառների հաշվառման, գույքագրման և քարտեզագրման գործողություններ իրականացվել են միայն 1978 թվականին Վրաստանի «Անտառնախագիծ» ինստիտուտի կողմից: Առկա փաստաթղթերի ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ իրականացվել է 1-ին կարգի անտառշինություն, սակայն առանց աերոլուսանկարների օգտագործման: Գույքագրումը կատարվել է բացառապես աչքաչափային մեթոդով: Պաշարը ևս որոշվել է աչքաչափային մեթոդով` օգտագործելով գործող ստանդարտ ծավալային աղյուսակները: Կոլխոզ-սովխոզային տնօրինության անտառների պահպանությունը, պաշտպանությունը, վերարտադրությունը և օգտագործումը բարելավելու նպատակով ՀՀ կառավարության 21.06.1991 թ. թիվ 421 որոշմամբ 3766 հա անտառներ միացվել են «Դիլիջան» պետական արգելոցին (աղյուսակ 12):
Աղյուսակ 12. «Դիլիջան» ազգային պարկին միացված անտառները` ըստ
համայնքների
.______________________________________________________________.
|Հ/հ|Համայնքներ|Անտառների մակերեսը, հա |
| | |_______________________________________________|
| | |Անտառշինություն` 1978թ.|Անտառշինություն` 2005թ.|
|___|__________|_______________________|_______________________|
| 1 |Գոշ |592 |701.5 |
|___|__________|_______________________|_______________________|
| 2 |Աղավնավանք|727 |717.9 |
|___|__________|_______________________|_______________________|
| 3 |Խաչարձան |434 |427.5 |
|___|__________|_______________________|_______________________|
| 4 |Հաղարծին |1470 |1332.1 |
|___|__________|_______________________|_______________________|
| 5 |Շամախյան |543 |477.8 |
|______________|_______________________|_______________________|
| Ընդամենը |3766 |3656.8 |
.______________________________________________________________.
Գոշի, Խաչարձանի և Աղավնավանքի կոլխոզ-սովխոզային անտառների տարածքների մակերեսների տարբերությունը բացատրվում է արբանյակային պատկերների և երկրատեղեկատվական համակարգի միջոցով ճշգրտմամբ, իսկ Հաղարծնինը և Շամախյանինը պայմանավորված է համայնքների կողմից այդ տարածքների յուրացմամբ, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսական նպատակներով: Ինչպես արդեն նշվել է, «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքները կազմում են 28059,8 հա, որում անտառային հողերը զբաղեցնում են 26719,3 հա կամ ընդհանուր տարածքի 95.2%-ը, ոչ անտառային հողերը զբաղեցնում են 1340.7 հա - 4.8%-ը: Անտառային հողերում անտառածածկը 24679.1 հա է կամ ընդհանուր տարածքի 87.9%-ը, ոչ անտառածածկ հողերը` 2034.5 հա - 7.3%: Աղյուսակ 13-ում բերված տվյալներից ակնհայտ է դառնում, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքները ավելացել են 99 հեկտարով, որը բացատրվում է արբանյակային պատկերների վերլուծության և դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքում տարածքների ճշգրտմամբ: Անտառածածկի մակերեսը նվազել է 1051.9 հեկտարով, որը բացատրվում է 608.3 հա-ով մարդածին նոսրուտների տարածքի ավելացմամբ: Ճշտվել է նաև կենսաբանական նոսրուտների ընդհանուր տարածքը, որն ավելացել է 51.8 հեկտարով: Անտառմշակույթների (ներառյալ չմիակցվածների) ճշգրտման արդյունքում պարզվեց, որ դրանցից 322.9 հա-ն բացատներ են: Ոչ անտառային հողերի մակերեսների նվազումը 37.3 հեկտարով բացատրվում է որոշ արոտավայրերի տարածքների ճշգրտմամբ, ջրային մակերեսների և ճանապարհների 53 հեկտար տարածքի դուրս բերմամբ (նախորդ անտառշինության ժամանակ այդ մակերեսները ավելացվում էին քառակուսիների մակերեսները ամբողջական կլորացված թվերով ներկայացնելու համար):
Աղյուսակ 13. Ազգային պարկի անտառային ֆոնդի դինամիկան ըստ հողատեսքերի
._________________________________________________________________________.
|Հ/հ |Հողատեսքեր |1985 թ. հիմնական | 2005 թ. |Տարբերու|
| | |անտառային ֆոնդ+ | |թյուն |
| | |սովխոզ-կոլխոզային| | |
| | |անտառներ | | |
| | |_________________|______________| |
| | |հա |% |հա |% | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|1. |Ազգային պարկի անտառային |27998 | |28059,8| |+61.7 |
| |ֆոնդի ընդհանուր մակերեսը | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2. |Անտառային հողեր, ընդամենը|26620 |95.1% |26719 |95.2% |+99 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.1. |Անտառածածկ, ընդամենը |25731 |91.9% |24679.1|87.9% |-1051.9 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.1.1|Այդ թվում` |797 |3.1% |570.8 |2.3% |-226.2 |
| |անտառմշակույթներ | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.2 |Չմիակցված սաղարթով |100 |0.39% |3.3 |0.013%|-96.7 |
| |անտառմշակույթներ | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.3. |Անտառային տնկարան |3 |0.01% |2.1 |0.008%|-0.9 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.4. |Ոչ անտառածածկ, ընդամենը |786 |2.8% |2034.5 |7.2% |+1248.5 |
| |այդ թվում | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.4.1|Չորացած ծառուտներ |- |- |- |- |- |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.4.2|Նոսրուտներ | | | | | |
| |* կենսաբանական |435 |55.3% |486.8 |23.9% |+51.8 |
| |* մարդածին |- | |608.3 |29.9% |+608.3 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.4.3|Հատված տարածքներ |- |- |- |- |- |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|2.4.4|Բացատներ |351 |44.7% |939.4 |46.2% |+588.4 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3. |Ոչ անտառային հողեր, |1378 |4.9% |1340.7 |4.8% |-37.3 |
| |ընդամենը այդ թվում` | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.1 |Հողահանդակներ |623 |45.2% |617.8 |46.1% |-5.2 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.1.2|Վարելահող |5 |0.8% |4.5 |0.7% |-0.5 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.1.2|Խոտհարք |262 |42.1% |265.8 |43% |+3.8 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.1.3|Արոտավայր |355 |57% |347.3 |56.2% |-7.7 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.1.4|Այգի |1 |0.1% |0.2 |0.1% |-0.8 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.2. |Ժամանակավոր օգտագործվող |72 |5.2% |69.2 |5.1% |-2.8 |
| |տարածքներ. | | | | | |
| |էլեկտրահաղորդման գծեր և | | | | | |
| |այլն | | | | | |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.3. |Ճանապարհներ |24 |1.8% |21.9 |1.6% |-2.1 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.4. |Ջրային մակերես |54 |3.9% |3.1 |0.3% |-50.9 |
|_____|_________________________|______|__________|_______|______|________|
|3.5. |Ժայռեր. քարացրոններ, |605 |43.9% |628.7 |46.9% |+23.7 |
| |սողանքներ և այլ հողեր | | | | | |
._________________________________________________________________________.
7.4.2. Ազգային պարկի անտառների գնահատում
7.4.2.1. Ազգային պարկի անտառների բաշխվածությունն ըստ գերակշռող
ծառատեսակների.
Ազգային պարկի հիմնական անտառկազմող ծառատեսակներն են` արևելյան հաճարին, որի համակեցությունները զբաղեցնում են 7396 հեկտար` 1435775 մ3 ընդհանուր պաշարով (անտառածածկ տարածքի մոտ 30%-ը և ընդհանուր պաշարի 40%-ը). վրացական և խոշորառէջ կաղնու սերմնային ծագումով համակեցությունները զբաղեցնում են 12391.7 հա` 1585569 մ3 պաշարով (անտառածածկ տարածքի 50.2%-ը և պաշարի 44.2%-ը). կովկասյան բոխու սերմնային ծագումով ծառուտները զբաղեցնում են 2571.5 հա` 350171 մ3 ընդհանուր պաշարով (անտառածածկի 10.4%-ը և պաշարի 9.8%-ը). կոճղաշիվային ծագումով բոխուտները կազմում են 615.3 հա` 69931 մ3 պաշարով (համապատասխանաբար 2.5% և 1.9%): Մնացած ծառատեսակների ծառուտները միասին կազմում են անտառածածկ տարածքի 6.9%-ը և պաշարի 4.1%-ը (Քարտեզ 10):
7.4.2.2. Անտառածածկ տարածքի և պաշարի բաշխվածությունը ըստ ծովի
մակարդակից բարձրության, կողմնադրության և լանջի թեքության.
Ազգային պարկի 24679.1 հա անտառածածկ տարածքները տեղաբաշխված են ծովի մակարդակից հետևյալ բարձրությունների վրա - մինչև 900-1200 մ բարձրության վրա տեղաբաշխված է անտառածածկ տարածքի 5%-ը, 1201-1500 մ բարձրությունների վրա` 5306 հա (21.5%), 1501-1700 մ - 5799.6 հա (23.5%), 1701-2000 մ - 11130.3 հա (45.1%) և 2001 մ-ից բարձր` 1209.3 հա (4.9%): Անտառածածկի 12083.8 հա տարածքը տեղաբաշխված է հյուսիսային կողմնադրությունների վրա` անտառածածկ տարածքի 49%-ը, հարավային կողմնադրությունների վրա տեղաբաշխված են 9273.4 հա անտառներ (37.6%-ը), մնացած 13.4%-ը տեղաբաշխված է արևելյան և արևմտյան կողմնադրությունների վրա (աղյուսակ 14):
Աղյուսակ 14. Անտառածածկ տարածքի տեղաբաշխվածությունը ըստ
կողմնադրությունների
._________________________________________________________________________.
|Գլխավոր | Կողմնադրություններ հա/մ3 | |
|ծառատեսակ|_______________________________________________________|Ընդամե-|
| |հս |հս-արլ|հս-արմ|հվ |հվ-արլ|հվ-արմ|արլ. |արմ. |նը |
| | | | | | | | | |հա/մ3 |
| | | | | | | | | | |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Հաճարենի |1939.7|1957.5|1876.7|133.3 |391.8 |609.1 |235.8 |252.1 |7396 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |388510|386075|358689|27341 |75502 |117081|39208 |43369 |1435775|
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Կաղնի |964.1 |1521.6|1506.3|1628.8|2498.7|2258.3|1279.6|734.3 |12391.7|
|սերմնային|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| | | | |18008 | | | | | |
| |136860|220663|229974|4 |288411|273932|155982|99663 |1585569|
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Բոխի |217.3 |505.4 |661.7 |44.7 |347.3 |318.6 |301.6 |174.9 |2571.5 |
|սերմնային|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |33373 |72524 |101321|5687 |41108 |35951 |35166 |25041 |350171 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Բոխի |94 |124.6 |129.1 |11 |61.6 |57.6 |98.4 |39 |615.3 |
|կոճղաշի- |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|վային |10964 |13348 |16925 |1349 |6344 |5650 |9373 |5978 |69931 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Ղաժի | |9.2 |39.5 |113.2 |64.8 |280.8 |30.1 |38.9 |576.5 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| | |1010 |1120 |3889 |2636 |8892 |1070 |1215 |19832 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Հացենի |61.9 |62.2 |32.5 |19.5 |11.7 |34.9 |15 |5.8 |243.5 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |4960 |6105 |3719 |981 |772 |1813 |553 |406 |19309 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Թխկի |26.6 |60.4 |39.2 |5.7 |12.6 | |10.5 | |155 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |5248 |8478 |5488 |684 | 1638 | |1542 | |23078 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Սոճի |14.7 |27.3 |44.4 |51.8 |38 |110.8 |33.5 |53.1 |373.6 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |1901 |4101 |5473 |4462 |4653 |13596 |4761 |7218 |46165 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Ընկուզենի|1901 |4101 |5473 |4462 |4653 |13596 |4761 |7218 |46165 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |9.1 |10.9 |5.2 |3.3 |6.4 |21.4 |1.7 | |58 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Տանձենի |2.4 |25.6 |14.8 |9 |20.7 |6.4 | |7.6 |86.5 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |174 |2446 |1238 |450 |1416 |384 | |477 |6585 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Թեղի |1.6 | |5.1 |2.9 | |4.3 |1.2 |4 |19.1 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |144 | |255 |174 | |340 |72 |323 |1308 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Կենի |36.8 | |6.6 | | |1.4 | |3.4 |48.2 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |7589 | |726 | | |182 | |544 |9041 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Կաղնի |5.9 |19.1 | |13.2 |18.8 |7.6 | | |64.6 |
|կոճղաշի- |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|վային |408 |380 | |1224 |1974 |230 | | |4216 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Խնձորենի |2.1 | | |9.3 |0.6 |5.2 | |1.4 |18.6 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |81 | | |186 |24 |248 | |52 |591 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Լորենի |4.9 |1.7 |2.1 | | |28.8 | |9.4 |46.9 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |1078 |85 |525 | | |4032 | |1899 |7619 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Այծուռենի| |4.1 |0.7 | | | | | |4.8 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| | |130 |14 | | | | | |144 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Ցաքի | | | | | |9.5 | | |9.5 |
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| | | | | | |57 | | |57 |
|_________|______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
|Ընդամենը |3390.3|4329.6|4363.9|2045.7|3473 |3754.7|2007.4|1314.5|24679.1|
| |______|______|______|______|______|______|______|______|_______|
| |592169|716479|726143|226823|425236|465966|247868|186185|3586869|
._________________________________________________________________________.
Ազգային պարկի անտառների 50%-ը և ընդհանուր պաշարի 52.6%-ը տեղաբաշխված են 21-30օ թեքության լանջերին, մինչև 20օ թեքությունների վրա գտնվում են անտառների 34,9%-ը և պաշարի 35,3%-ը, իսկ 31օ-ից բարձր զառիթափ լանջերի վրա գտնվում են անտառների 15,1%-ը և պաշարի 12,1%-ը (աղյուսակ 15):
Աղյուսակ 15. Անտառածածկ տարածքի բաշխվածությունը ըստ լանջի թեքության
աստիճանի
._________________________________________________________________________.
|Գերակշռող| Թեքության աստիճան - հա/մ3 | |
|ծառատեսակ|_____________________________________________________|Ընդամենը |
| |0-5 |6-10 |11-15 |16-20 |21-25 |26-30 |31-35 |36-40|հա/մ3 |
| | | | | | | | | | |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Հաճարենի |23 |67.3 |539.2 |2230 |2139.8 |1668.5|656.8 |71.4 |7396 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |5049 |12455|105862|406526|425395 |335715|132138|12635|1435775 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Կաղնի |36.6 |62.4 |587.4 |3256.3|3309 |2843.3|1758.5|538.2|12391.7 |
|սերմնային|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |4517 |6414 |81651 |449344|454597 |362078|177367|49601|1585569 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Բոխի | |16.3 |226.9 |681 |915.5 |471.2 |224.6 |36 |2571.5 |
|սերմնային|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | |1782 |25808 |86267 |132593 |68175 |32479 |3067 |350171 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Բոխի | |33.1 |59.5 |118.7 |94.7 |206.5 |90.1 |12.7 |615.3 |
|կոճղաշի- |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|վային | |2210 |7261 |12671 |10470 |27636 |8700 |983 |69931 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Ղաժի | | |28 |84.4 |122 |126.5 |116.5 |99.1 |576.5 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | | |819 |3312 |4277 |4340 |3903 |3181 |19832 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Հացենի |2.9 |24.8 |34.5 |54.1 |32.4 |30.9 |63.8 | |243.4 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |293 |1226 |1980 |3206 |2900 |2214 |7490 | |19309 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Թխկի | | |1.8 |34.2 |41.8 |55.8 |21.4 | |155 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | | |225 |4391 |6121 |8596 |3745 | |23078 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Սոճի |0.8 |18.7 |57.4 |136.4 |128.5 |30.6 |1.2 | |373.6 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |119 |1135 |6985 |16255 |16858 |4525 |288 | |46165 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Ընկուզենի|1.4 |17.4 |7.7 |5.1 |8.6 |17.8 | | |58 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |210 |2314 |669 |311 |1116 |2858 | | |7478 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Տանձենի | |41.2 |38 |6.1 |1.1 | | | |86.4 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | |3319 |2878 |333 |55 | | | |6585 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Թեղի | |7.6 |5.9 |4.9 | |0.7 | | |19.1 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | |431 |410 |383 | |84 | | |1308 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Կենի | | | |1.4 |8.8 |38 | | |48.2 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | | | |182 |1844 |7015 | | |9041 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Կաղնի | | |6.9 |38.6 |2.4 |11.9 |3.4 |1.4 |64.6 |
|կոճղաշի- |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|վային | | |70 |1780 |264 |1904 |100 |98 |4216 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Խնձորենի | |7.1 |1.2 |10.1 |0.2 | | | |18.6 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | |331 |54 |202 |4 | | | |591 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Լորենի | | | |3.8 |30.3 |12.8 | | |46.9 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | | | |610 |4272 |2737 | | |7619 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Այծուռի |2.9 |1.2 | |0.7 | | | | |4.8 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |90 |40 | |14 | | | | |144 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Ցաքի | | | | | | | |9.5 |9.5 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| | | | | | | | |57 |57 |
|_________|_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
|Ընդամենը |67.6 |297.1|1594.4|6665.8|6835.1 |5514.5|2936.3|768.3|24679.1 |
| |_____|_____|______|______|_______|______|______|_____|_________|
| |10278|31657|234672|985787|1060766|827877|366210|69622|3586869 |
._________________________________________________________________________.
7.4.2.3. Անտառածածկ տարածքի և պաշարի բաշխվածությունը ըստ բոնիտետային
դասերի.
Անտառների միջին բոնիտետային դասը III-47 է: Հաճարկուտների միջին բոնիտետային դասը III է, կաղնուտներինը` III-84, սերմնային ծագումով բոխուտների միջին բոնիտետային դասը` III-66 (Քարտեզ 11): la, l և ll բոնիտետային դասերով ծառուտները կազմում են ընդհանուր անտառածածկի 4%-ը, lll բոնիտետային դասերով ծառուտները` 40.7%, lV բոնիտետային դասերով ծառուտները` 36.5%, V և Va բոնիտետային դասերով ծառուտները` 18.8% (աղյուսակ 16):
Աղյուսակ 16. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ բոնիտետային
դասերի
._________________________________________________________________________.
|Գերակշռող | Բոնիտետային դասեր - հա/մ3 |Ընդամենը|Միջին |
|ծառատեսակը|_____________________________________________|հա/մ3 |բոնիտետ|
| |la |l |ll |lll |lV |V |Va | | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Հաճարենի | | |741.2 |5520.8 |1126.4 |7.6 | |7396 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.01 |
| | | |165680|1093805|175530 |760 | |1435775 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Կաղնի | | | |3053.1 |5692.3 |3371.4|274.9|12391.7 | |
|սերմնային |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.84 |
| | | | |552511 |734810 |287045|11203|1585569 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Կաղնի | | | | |48.4 |12.8 |3.4 |64.6 | |
|կոճղաշիվա-|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lV.02 |
|յին | | | | |3638 |478 |100 |4216 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Բոխի | | |8.8 |871.9 |1467.2 |199.4 |24.3 |2571.6 | |
|սերմնային |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.66 |
| | | |1848 |134020 |195971 |17117 |1215 |350171 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Բոխի | | | |168.1 |332.2 |109.2 |5.8 |615.3 | |
|կոճղաշիվա-|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.78 |
|յին | | | |24329 |36624 |8574 |404 |69931 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Ղաժի | | | | |16.7 |376.9 |182.9|576.5 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|V.05 |
| | | | | |1160 |14497 |4175 |19832 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Հացենի |0.5|3.5 |4.6 |85 |132.3 |12.4 |5.1 |243.4 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.66 |
| |60 |385 |375 |5572 |11894 |768 |255 |19309 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Թխկի | | |0.3 |94.5 |60.2 | | |155 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.35 |
| | | |45 |15011 |8022 | | |23078 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Սոճի |2.6|71.1 |101.5 |134.8 |63.6 | | |373.6 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|ll.5 |
| |358|9206 |11285 |17882 |7434 | | |46165 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Ընկուզենի | |9.8 |30.3 |8.2 |9.7 | | |58 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|ll.16 |
| | |1494 |4101 |1097 |786 | | |7478 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Տանձենի | | |16.9 |32.5 |8.8 |23.2 |5 |86.4 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.42 |
| | | |1121 |3377 |429 |1328 |330 |6585 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Թեղի | |0.7 |1.5 |11.8 |5.1 | | |19.1 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|ll.93 |
| | |98 |148 |807 |255 | | |1308 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Կենի | | | |41.6 |6.6 | | |48.2 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.08 |
| | | | |8315 |726 | | |9041 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Լորենի | | | |14.9 |32 | | |46.9 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.57 |
| | | | |3262 |4357 | | |7619 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Խնձորենի | | | | |1.3 |17.3 | |18.6 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lV.89 |
| | | | | |65 |526 | |591 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Այծուռենի | | | |4.8 | | | |4.8 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.00 |
| | | | |144 | | | |144 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Ցաքի | | | | | | |9.5 |9.5 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|Va |
| | | | | | | |57 |57 | |
|__________|___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|_______|
|Ընդամենը |3.1|85.1 |905.1 |10042 |9002.8 |4130.2|510.9|24679.2 | |
| |___|_____|______|_______|_______|______|_____|________|lll.47 |
| |418|11183|184603|1860132|1181701|331093|17739|3586869 | |
._________________________________________________________________________.
7.4.2.4. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ լրիվության.
Ծառուտի միջին լրիվությունը 0,51 է: Հաճարկուտների միջին լրիվությունը 0.53 է, այն դեպքում, երբ 1985 թ. անտառաշինության տվյալներով այն ներկայացված է 0.57, իսկ ընդհանուր անտառածածկում` 0.54: Կաղնուտների միջին լրիվությունը 0,51 է: Համեմատաբար բարձր լրիվություն ունեն սոճու տնկարկները` 0,6 (Քարտեզ 12): Ցածր լրիվության (03-04) ծառուտները զբաղեցնում են 7026.1 հա, որը կազմում է ընդհանուր անտառածածկի 28.5%-ը: Բարձր լրիվության (07 և բարձր) ծառուտները զբաղեցնում են 111.7 հա` 227566 մ3 պաշարով, որոնք կազմում են ընդհանուր տարածքի 4,5%-ը և պաշարի 6,3%-ը: Ազգային պարկում գերակշռում են միջին լրիվության ծառուտները` 16540.7 հա (67%) 2667830 մ3 պաշարով (74,4%): Գույքագրման արդյունքում պարզվեց, որ ապօրինի համատարած հատումների հետևանքով 608.3 հա ծառուտներ վեր են ածվել մարդածին նոսրուտների, որոնցից 362.9 հա` հաճարկուտներ, 130.6 հա` կաղնուտներ, 111.1 հա` բոխուտներ և 3.7 հա այլ ծառատեսակների ծառուտներ: Ցածր լրիվությամբ (0,3-0,4) դեգրադացված ծառուտների մակերեսը ավելացել է 3360.5 հեկտարով, իսկ միջին լրիվության (0,5-0,6) ծառուտների մակերեսը նվազել է 3522.4 հեկտարով (աղյուսակ 17):
Աղյուսակ 17. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ ծառուտի
լրիվության
._________________________________________________________________________.
|Անտառ | | | | | | | |Ընդամենը|2005|1985|
|կազմող | | | | | | | |հա/մ3 | | |
|ծառա- |0.3 |0.4 |0.5 |0.6 |0.7 |0.8 |0.9| | | |
|տեսակ | | | | | | | | | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Հաճարե-|713.1 |1234 |2445.6 |2660.2 |332.4 |10.7 | |7396 | | |
|նի |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.53|0.57|
| |77322 |184941|465875 |617733 |87443 |2461 | |1435775 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Կաղնի |1223.8|2753.6|5141.2 |2857.2 |399.8 |16.1 | |12391.7 | | |
|սերմնա-|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.51|0.51|
|յին |86953 |268340|662224 |488052 |75882 |4118 | |1585569 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Կաղնի |5.9 |44.4 |14.3 | | | | |64.6 | | |
|կոճղաշի|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.44|0.5 |
|վային |408 |1640 |2168 | | | | |4216 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Բոխի |182.6 |365.6 |1025.7 |869.2 |128.5 | | |2571.6 | | |
|սերմնա-|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.54|0.56|
|յին |12705 |33230 |130585 |148937 |24714 | | |350171 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Բոխի |38.5 |65.4 |257.5 |200.9 |33.3 |19.8 | |615.4 | | |
|կոճղաշի|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.38|0.58|
|վային |3460 |5307 |24393 |28564 |5435 |2772 | |69931 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Ղաժի |52.2 |119.9 |380.4 |24 | | | |576.5 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.48|0.51|
| |695 |3461 |14236 |1440 | | | |19832 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Հացենի |10.8 |28.4 |86.6 |86.1 |23.4 |4.6 |3.5|243.4 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.55|0.57|
| |216 |1470 |5487 |9529 |1860 |392 |355|19309 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Թխկի | |12.8 |58.8 |68.9 |14.2 |0.3 | |155 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.56|0.55|
| | |1259 |8272 |11564 |1938 |45 | |23078 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Սոճի |18.6 |62.9 |75.9 |121.4 |82.5 |11.5 |0.8|373.6 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.60|0.58|
| |768 |3755 |7669 |17375 |14183 |2295 |120|46165 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Ընկու- |1 |5.8 |16.2 |25.5 |5.2 |4.3 | |58 | | |
|զենի |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.51|0.49|
| |70 |444 |2057 |3847 |676 |384 | |7478 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Տանձենի|7.6 |49.7 |13.9 |11.6 |3.6 | | |86.4 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.45|0.43|
| |214 |4157 |862 |1106 |246 | | |6585 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Թեղի |5.1 | |7.9 |0.7 |4.1 |1.3 | |19.1 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.54|0.57|
| |255 | |532 |98 |319 |104 | |1308 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Լորենի | | |32 |14.9 | | | |46.9 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.54|0.53|
| | | |4357 |3262 | | | |7619 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Կենի | | |20.7 |19.7 |3.2 |4.6 | |48.2 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.58|0.58|
| | | |4554 |2863 |704 |920 | |9041 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Խնձորե-| |10.1 |3.7 |0.8 |4 | | |18.6 | | |
|նի |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.54|0.55|
| | |202 |161 |28 |200 | | |591 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Այծու- |4.8 | | | | | | |4.8 | | |
|ռի |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.30| - |
| |144 | | | | | | |144 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Ցաքի |9.5 | | | | | | |9.5 | | |
| |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.30|0.3 |
| |57 | | | | | | |57 | | |
|_______|______|______|_______|_______|______|_____|___|________|____|____|
|Ընդամե-|2273.5|4752.6|9580.4 |6960.3 |1034.2|73.2 |4.3|24679.3 | | |
|նը |______|______|_______|_______|______|_____|___|________|0.51|0.54|
| |183267|508206|1333432|1334398|213600|13491|475|3586869 | | |
._________________________________________________________________________.
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում 1992-2004 թթ. ժամանակահատվածում ինտենսիվ հատումների արդյունքում 0,1-0,2 լրիվության նոսրուտների է վերածվել 608,3 հա անտառային տարածք: Հատումներից զերծ են մնացել բնակավայրերից հեռավոր, հիմնականում դժվարամատչելի անտառատարածքները: Ընդ որում` հաճարի գերակշռությամբ ծառուտների ընդհանուր պաշարը ապօրինի ինքնակամ հատումների հետևանքով նվազել է մոտ 185225 մ3-ով, մեկ հա-ի միջին պաշարը` 25 մ3-ով, առավել նկատելի փոփոխություններ են կատարվել Vl-Vll հասակային դասերում:
7.4.2.5. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ հասակային փուլերի.
Ազգային պարկի անտառածածկ մակերեսի և պաշարի բաշխվածությունը ըստ հասակային փուլերի հետևյալն է` երիտասարդ անտառները (l և ll հասակային դասեր) զբաղեցնում են 391.5 հա` 24108 մ3 պաշարով (անտառածածկի 1.6%-ը և պաշարի 0.7%-ը), գերակշռում են միջին հասակային փուլով ծառուտները` 10392.4 հա 1236487 մ3 պաշարով (համապատասխանաբար 42.1% և 34.5%) (Քարտեզ 10): Հասունացող ծառուտները զբաղեցնում են 6589.2 հա` 1112529 մ3 պաշարով (համապատասխանաբար 26.7% և 31%): Ազգային պարկի հասուն և գերհասուն ծառուտները զբաղեցնում են ընդհանուր տարածքի 29.6%-ը և պաշարի 33.8%-ը (աղյուսակ 18, 19): Ընդ որում` հաճարենու համակեցությունները միջինը 138 տարեկան են և գերակշռում են Vll հասակային դասով ծառուտները` 3193.1 հա, կաղնու սերմնային ծագմամբ համակեցությունների միջին տարիքը 148 է, գերակշռում են Vll և Vlll հասակային դասերով ծառուտները` համապատասխանաբար 2637.2 հա և 2762.5 հա: Ընդհանուր անտառածածկի միջին տարիքը 138 տարեկան է: Միջին գնահատման ցուցանիշներով հաճարկուտներում ընթացիկ աճը կազմում է 1.9 մ3, իսկ միջին աճը` 1.4 մ3: Սերմնային ծագմամբ կաղնուտներում ընթացիկ աճը 0.9 մ3 է, միջին աճը` 0.86 մ3: Սերմնային ծագմամբ բոխուտներում ընթացիկ աճը 1.3 մ3 է, միջին աճը` 1.24 մ3:
Հարկ է նշել, որ բնության հատուկ պահպանվող տարածքի կարգավիճակը, որի դեպքում անտառվերականգնման հատումներ չեն իրականացվում, «Դիլիջան» ազգային պարկի որոշ անտառածածկ տարածքներում դիտվում է ծառուտների տարահասակային կառուցվածք, որը լեռնային լայնատերև անտառային համակեցությունների կայունության հիմքն է հանդիսանում:
Հաճարի գերակշռությամբ ծառուտների ընդհանուր պաշարը, ապօրինի հատումների հետևանքով, նվազել է մոտ 185225 մ3-ով, մեկ հեկտարի միջին պաշարը` 25 մ3-ով, ընդ որում` առավել նկատելի փոփոխություններ կատարվել են Vl-Vll հասակային դասերում: Ընդհանուր անտառածածկ տարածքում հասուն և գերհասուն ծառուտներում մակերեսը նվազել է 90.9 հա-ով:
Անտառների գնահատման միջին ցուցանիշները, ըստ գլխավոր ծառատեսակների ծառուտների, տրված են աղյուսակ 20-ում:
Աղյուսակ 18. Անտառածածկ տարածքի բաշխվածությունը ըստ հասակային դասերի
.__________________________________________________________________________
| |Գերակշռող| Հասակային դասեր - հա/մ3 |
| |ծառատեսակ|___________________________________________________________|_
| | |l |ll |lll |lV |V |Vl |Vll |Vlll |lX |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Հաճարենի | | |4.9 |296.6 |522 |1653 |3193.1 |1456.2|243.4 |
|1 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | | |637 |35604 |79625 |296423|647323 |318957|50270 |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Կաղնի | |24.5 |196.5|1168.5|1146.2|1674.3|2637.2 |2762.5|2055 |
|2 |սերմնային|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |1349 |12435|91781 |106513|194937|337404 |406349|315330|
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Բոխի |4.6 | |291.8|364.7 |558.3 |1155.6|181.5 |15 | |
|3 |սերմնային|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | |90 | |21183|34853 |76174 |187974|27497 |2400 | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Բոխի | | |16.2 |4 | |82.5 |103.7 |148.4 |184.5 |
|4 |կոճղաշիվա|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |յին | | |450 |160 | |7480 |10335 |17190 |21060 |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Ղաժի | |43.2 |73.2 |272.4 |76.9 |37.5 |64.1 | |9.2 |
|5 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |510 |1665 |9486 |3383 |1433 |2345 | |1010 |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Հացենի | |48 |79.9 |19.6 |61.6 |20.7 |13.6 | | |
|6 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |1926 |5938 |772 |6553 |2488 |1632 | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Թխկի | | |0.3 |27.7 |16.2 |8.8 |87.5 |14.6 | |
|7 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | | |45 |3732 |2352 |837 |13971 |2141 | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Սոճի |8.4 |175.4|109.3| |36.2 |10.6 |21.9 |11.9 | |
|8 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | |255 |15495|14179| |5873 |1789 |5801 |2773 | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Ընկուզենի| |17.7 |16.5 |15.4 |2.4 |6 | | | |
|9 | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |1648 |2012 |2618 |240 |960 | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Տանձենի |3.4 |15.9 |25.6 | |19.4 |1.5 | | | |
|10| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | |34 |687 |1968 | |2366 |120 | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Թեղի | |4.5 |14.6 | | | | | | |
|11| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |377 |931 | | | | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Կենի | | | | | | | | |19.1 |
|12| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | | | | | | | | |3061 |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Կաղնի | |41 | | | | |15.3 | |2.4 |
|13|կոճղաշիվա|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |յին | |1540 | | | | |2004 | |264 |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Խնձորենի | |3.2 |15.4 | | | | | | |
|14| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |112 |479 | | | | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Լորենի | |1.7 | |1.5 |36.7 |7 | | | |
|15| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |85 | |240 |5691 |1603 | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Այծուռի | |0.7 | |4.1 | | | | | |
|16| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | |14 | |130 | | | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Ցաքի | | | | |9.5 | | | | |
|17| |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | | | | | |57 | | | | |
|__|_________|____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| |Ընդամենը |16.4|375.8|844.2|2174.5|2485.4|4657.5|6317.9 |4408.6|2513.6|
| | |____|_____|_____|______|______|______|_______|______|______|_
| | |379 |23743|61922|179376|288827|696044|1048312|749810|390995|
.__________________________________________________________________________
._____________ ____________________________________________________.
| |Գերակշռող| Հասակային դասեր - հա/մ3 |Ընդամենը|Միջին |Միջին |
| |ծառատեսակ| ___________________________|հա/մ3 |հասակա-|տարիք |
| | | |X |Xl |Xll |Xlll | |յին դաս| |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Հաճարենի | |16.4 |10.4 | | |7396 | | |
|1 | | |______|_____|______|______|________|7 |138 |
| | | |3608 |3328 | | |1435775 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Կաղնի | |634.3 |92.7 | | |12391.7 | | |
|2 |սերմնային| |______|_____|______|______|________|7 |148 |
| | | |106340|13131| | |1585569 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Բոխի | | | | | |2571.5 | | |
|3 |սերմնային| |______|_____|______|______|________|5 |110 |
| | | | | | | |350171 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Բոխի | |17 |58.9 | | |615.2 | | |
|4 |կոճղաշիվա| |______|_____|______|______|________|8 |84 |
| |յին | |3027 |10229| | |69931 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Ղաժի | | | | | |576.5 | | |
|5 | | |______|_____|______|______|________|5 |48 |
| | | | | | | |19832 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Հացենի | | | | | |243.4 | | |
|6 | | |______|_____|______|______|________|4 |87 |
| | | | | | | |19309 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Թխկի | | | | | |155.1 | | |
|7 | | |______|_____|______|______|________|6 |127 |
| | | | | | | |23078 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Սոճի | | | | | |373.7 | | |
|8 | | |______|_____|______|______|________|4 |77 |
| | | | | | | |46165 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Ընկուզենի| | | | | |58 | | |
|9 | | |______|_____|______|______|________|3 |68 |
| | | | | | | |7478 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Տանձենի | | |20.6 | | |86.4 | | |
|10| | |______|_____|______|______|________|5 |107 |
| | | | |1410 | | |6585 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Թեղի | | | | | |19.1 | | |
|11| | |______|_____|______|______|________|3 |54 |
| | | | | | | |1308 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Կենի | |25.9 |3.2 | | |48.2 | | |
|12| | |______|_____|______|______|________|10 |390 |
| | | |5276 |704 | | |9041 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Կաղնի | | |5.9 | | |64.6 | | |
|13|կոճղաշիվա| |______|_____|______|______|________|6 |57 |
| |յին | | |408 | | |4216 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Խնձորենի | | | | | |18.6 | | |
|14| | |______|_____|______|______|________|3 |56 |
| | | | | | | |591 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Լորենի | | | | | |46.9 | | |
|15| | |______|_____|______|______|________|5 |103 |
| | | | | | | |7619 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Այծուռի | | | | | |4.8 | | |
|16| | |______|_____|______|______|________|4 |38 |
| | | | | | | |144 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Ցաքի | | | | | |9.5 | | |
|17| | |______|_____|______|______|________|5 |45 |
| | | | | | | |57 | | |
|__|_________| |______|_____|______|______|________|_______|_______|
| |Ընդամենը | |714.2 |191.7|0 |0 |24679.2 | | |
| | | |______|_____|______|______|________|7 |138 |
| | | |118251|29210|0 |0 |3586869 | | |
._____________ ____________________________________________________.
Աղյուսակ 19. Անտառածածկ տարածքի և պաշարի բաշխվածությունը ըստ
գերակշռող ծառատեսակների և հասակային փուլերը
._________________________________________________________________________
| |Գերակշռող | Մակերեսը /հա/ |
| |ծառատեսակը |_______________________________________________________|_
| | |Ընդհանուր|այդ թվում` ըստ հասակային փուլերի |
| | |մակերեսը,|_____________________________________________|_
| | |հա |երիտասարդ |միջին |հասու-|հասուն և գերհասուն|
| | | |__________|տարիքի |նացող |___________________|_
| | | |1 |2 | | |ընդա- |այդ թվում` |
| | | | | | | |մենը |գերհասուն |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|1 |Հաճարենի |7396 | | |2476.5 |3193.1|1726.4|26.8 |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|2 |Կաղնի |12391.7 | |24.5 |6822.7 |2762.5|2782 |92.7 |
| |սերմնային | | | | | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|3 |Բոխի |2571.5 |4.6 | |291.8 |364.7 |1910.4|196.5 |
| |սերմնային | | | | | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|4 |Բոխի |615.2 | | |20.2 |82.5 |512.5 |260.4 |
| |կոճղաշիվային| | | | | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|5 |Ղաժի |576.5 | |43.2 |345.6 |76.9 |110.8 |73.3 |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|6 |Հացենի |243.4 | |48 |99.5 |61.6 |34.3 |13.6 |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|7 |Թխկի |155.1 | | |44.2 |8.8 |102.1 | - |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|8 |Սոճի |373.6 |8.4 |175.4|145.5 |10.6 |33.7 | - |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|9 |Ընկուզենի |58 | |17.7 |40.3 | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|10|Տանձենի |86.4 |3.4 |15.9 |27.7 |17.4 |22.1 |20.6 |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|11|Թեղի |19.1 | |4.5 |14.6 | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|12|Կենի |48.2 | | | | |48.2 |29.1 |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|13|Կաղնի |64.6 | |41 | | |23.6 |18.3 |
| |կոճղաշիվային| | | | | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|14|Խնձորենի |18.6 | |3.2 |15.4 | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|15|Լորենի |46.9 | |1.7 |38.2 |7 | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|16|Այծուռի |4.8 | | |0.7 |4.1 | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
|17|Ցաքի |9.5 | | |9.5 | | | |
|__|____________|_________|____|_____|_______|______|______|____________|_
| |Ընդամենը |24679.1 |16.4|375.1|10392.4|6589.2|7306.1|731.3 |
._________________________________________________________________________
.______________ __________________________________________________________.
| |Գերակշռող | | Պաշարը, տաս. մ3 |
| |ծառատեսակը| |_________________________________________________________|
| | | |Ընդհա- |այդ թվում` ըստ հասակային փուլերի |Մի- |
| | | |նուր |____________________________________________|ջին |
| | | |պաշարը |երիտասարդ |միջին |հասու- |հասուն և |տարի|
| | | | | |տարիքի |նացող |գերհասուն |քը |
| | | | |__________| | |_________________| |
| | | | |1 |2 | | |ընդա- |այդ թվում| |
| | | | | | | | |մենը |գերհասուն| |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|1 |Հաճարենի | |1435775| | |412289 |647323 |376163 |6936 |138 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|2 |Կաղնի | |1585569| |1349 |743070 |406349 |434801 |13131 |148 |
| |սերմնային | | | | | | | | | |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|3 |Բոխի | |350171 |90 | |21183 |34853 |294045 |29897 |110 |
| |սերմնային | | | | | | | | | |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|4 |Բոխի | |69931 | | |610 |7480 |61841 |34316 |84 |
| |կոճղաշիվա-| | | | | | | | | |
| |յին | | | | | | | | | |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|5 |Ղաժի | |19832 | |510 |11151 |3383 |4788 |3355 |48 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|6 |Հացենի | |19309 | |1926 |6710 |6553 |4120 |1632 |87 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|7 |Թխկի | |23078 | | |6129 |837 |16112 | - |127 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|8 |Սոճի | |46165 |255 |15495|20052 |1789 |8574 | - |77 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|9 |Ընկուզենի | |7478 | |1648 |5830 | | | |68 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|10|Տանձենի | |6585 |34 |687 |2108 |2226 |1527 |1407 |107 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|11|Թեղի | |1308 | |377 |931 | | | |54 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|12|Կենի | |9041 | | | | |9041 |5980 |390 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|13|Կաղնի | |4216 | |1540 | | |2676 |672 |57 |
| |կոճղաշիվա-| | | | | | | | | |
| |յին | | | | | | | | | |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|14|Խնձորենի | |591 | |112 |479 | | | |56 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|15|Լորենի | |7619 | |85 |5931 |1603 | | |103 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|16|Այծուռի | |144 | | |14 |130 | | |38 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
|17|Ցաքի | |57 | | | | |57 | - |45 |
|__|__________| |_______|____|_____|_______|_______|_______|_________|____|
| |Ընդամենը | |3586869|379 |23729|1236487|1112529|1213745|97326 |138 |
.______________ __________________________________________________________.
Աղյուսակ 20. Անտառածածկ տարածքի տաքսացիոն միջին ցուցանիշների
բնութագիրը ըստ ծառատեսակների
._________________________________________________________________________.
|Գերակշռող |մակերեսը /հա/ |միջին ցուցանիշներ|պաշար /մ3/ |
|ծառատեսակ |______________|_________________|___________________________|
| |ընդամե-|այդ |տա-|բոնիտետ|լրի- |ընդհա- |անտառա-|հասուն և |
| |նը |թվում`|րիք| |վութ-|նուր |ծածկի |գերհասուն |
| | |հասուն| | |յուն | |1 հա-ի | |
| | |և | | | | | |___________|
| | |գերհա-| | | | | | |մ3/|
| | |սուն | | | | | | |հա |
|____________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
| | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |10 |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|1 |հաճարի |7396 |1726.4|138|lll-01 |053 |1435775|194 |376163 |218|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|2 |կաղնի |12391.7|2782 |148|lll-84 |0.51 |1585569|128 |434801 |156|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|3 |բոխի |2571.6 |1910.4|110|lll-66 |0.54 |350171 |136 |294045 |154|
| |սերմնային| | | | | | | | | |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|4 |բոխի |615.2 |512.5 |84 |lll-78 |0.38 |69931 |127 |61841 |121|
| |կոճղաշիվա| | | | | | | | | |
| |յին | | | | | | | | | |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|5 |թխկի |155.1 |102.1 |127|lll.35 |0.56 |23078 |149 |16112 |158|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|6 |թեղի |19.1 | - |54 |ll.93 |0.54 |1308 |68 | - | - |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|7 |կենի |48.2 |48.2 |390|lll.08 |0.58 |9041 |187 |9041 |187|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|8 |սոճի |373.6 |33.8 |77 |ll.5 |0.6 |46165 |123 |8574 |254|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|9 |հացի |243.4 |34.3 |87 |lll.66 |0.55 |19309 |79 |4120 |120|
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|10|ընկուզենի|58 | - |68 |ll.16 |0.51 |7478 |129 | - | - |
| |հունական | | | | | | | | | |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|11|ղաժի |576.5 |110.8 |48 |V.05 |0.48 |19832 |34 |4788 |43 |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|12|տանձենի |86.4 |22.1 |107|lll.42 |0.45 |6585 |76 |1527 |69 |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|13|կաղնի |64.6 |23.6 |57 |lV.02 |0.44 |4216 |65 |2676 |113|
| |կոճղաշիվա| | | | | | | | | |
| |յին | | | | | | | | | |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|14|լորենի |46.9 | - |103|lll.57 |0.54 |7619 |162 | - | - |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|15|խնձորենի |18.6 | - |56 |lV.89 |0.54 |591 |32 | - | - |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|16|այծուռի |4.8 | - |38 |lll |0.3 |144 |30 | - | - |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
|17|ցաքի |9.5 |9.5 |45 |Va |0.3 |57 |6 |57 |6 |
|__|_________|_______|______|___|_______|_____|_______|_______|_______|___|
| |Ընդամենը |24679.2|7349.6|138|lll.47 |0.52 |3586869|145 |1213745|165|
._________________________________________________________________________.
7.4.2.6. Անտառի տիպերը.
Չոր տիպի (դաշտավլուկային, շյուղախոտային, բոշխային և հացախոտային) ծառուտները զբաղեցնում են 124677 հա տարածք անտառածածկի 50.5%-ը, թարմ տիպի (գետնաստղային և մոլախոտատարախոտային անտառային տիպերով) ծառուտների տարածքը 10014.6 հա է կամ անտառածածկ տարածքի 40.6%-ը, իսկ արդեն խոնավ տիպի անտառային տիպերով ծառուտների տարածքը կազմում է 2196.8 հա - 8.9%-ը (աղյուսակ 21):
Աղյուսակ 21. Անտառածածկ տարածքի բաշխվածությունը ըստ անտառի տիպերի
/համարիչ - մակերեսը, հեկտար, հայտարար - պաշար/
._________________________________________________________________________.
| |Գերա- |Դաշտ-|Շյուղա-|Պտերա-|Գետ- |Մերձ-|Բոշխա-|Մոլախո|Հացախո|Ընդամե-|
| |կշռող |ավլու|խոտային|յին |նաստ- |ալպ- |յին |տատարա|տային |նը |
| |ծառա- |կային| | |ղային |յան | |խոտա- | | |
| |տեսակ | | | | | | |յին | | |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Հաճարե-|95.6 |2477.6 |1461.1|2429.5|231.7| |693.6 |6.9 |7396 |
|1 |նի |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | |15285|459246 |290242|495562|36165| |137757|1518 |1435775|
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Կաղնի |332.9|4090.1 | |80.4 |444.3|1074.9|3952 |2417.1|12391.7|
|2 |սերմնա-|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |յին |41121|586051 | |10086 |56282|83363 |514208|294458|1585569|
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Բոխի | |1131.6 | |103.9 | | |1221.8|114.2 |2571.5 |
|3 |սերմնա-|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |յին | |165829 | |16299 | | |157716|10327 |350171 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Բոխի | |4 | | | |317.6 |278.2 |15.5 |615.3 |
|4 |կոճղաշի|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |վային | |160 | | | |37289 |30778 |1704 |69931 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Ղաժի | |3.3 | | | |80.9 |417.3 |75 |576.5 |
|5 | |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | |99 | | | |1270 |15893 |2570 |19832 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Հացենի | |52 | |1.7 | | |183.5 |6.2 |243.4 |
|6 | |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | |4140 | |187 | | |14610 |372 |19309 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Թխկի | |51.8 | |4.7 |16.3 | |82.3 | |155.1 |
|7 | |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | |8521 | |940 |2510 | |11107 | |23078 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Սոճի | | | | | | |300.3 |73.2 |373.5 |
|8 | |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | | | | |36866 |9299 |46165 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Ընկուզե| |2.6 | | | | |40 |15.4 |58 |
|9 |նի |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | |156 | | | | |4704 |2618 |7478 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Տանձենի| |2.1 | | | | |84.3 | |86.4 |
|10| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | |140 | | | | |6445 | |6585 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Թեղի | | | | | | |19.1 | |19.1 |
|11| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | | | | |1308 | |1308 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Կենի | | |43.4 | | | |4.8 | |48.2 |
|12| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | |8315 | | | |726 | |9041 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Կաղնի | |14.3 | | | |3.4 |46.9 | |64.6 |
|13|կոճղաշի|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |վային | |2168 | | | |100 |1948 | |4216 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Խնձորե-| | | | | | |18.6 | |18.6 |
|14|նի |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | | | | |591 | |591 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Լորենի | | | |2.1 | | |44.8 | |46.9 |
|15| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | |525 | | |7094 | |7619 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Այծուռի| | | | | | |4.8 | |4.8 |
|16| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | | | | |144 | |144 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Ցաքի | | | | | |9.5 | | |9.5 |
|17| |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | | | | | | |57 | | |57 |
|__|_______|_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| |Ընդամե-|428.5|7829.4 |1504.5|2622.3|692.3|1486.3|7392.3|2723.5|24679.1|
| |նը |_____|_______|______|______|_____|______|______|______|_______|
| | |56406|1226510|298557|523599|94957|122079|941895|322866|3586869|
._________________________________________________________________________.
7.4.2.7. Անտառաճման պայմանների տիպերը.
Ազգային պարկի սահմաններում անտառաճման պայմանների տիպը բնութագրվել է համաձայն Պ. Ս. Պոգրեբնյակի կողմից մշակված էդաֆիկ ցանցի, ըստ որի անտառաճման պայմանները հիմնականում որոշվում են երկու էդաֆիկ գործոններով` հողերի բերրիությամբ և խոնավացման պայմաններով: Ընդ որում` գործոնները դիտվում են իրարից անկախ: Հողերի բերրիությունը առաջացնում է հետևյալ տիպերի հաջորդականությունը.
A - բնութագրվում է աղքատ աճման հողային պայմաններով.
B - համեմատաբար աղքատ աճման հողային պայմաններով.
C - համեմատաբար բերրի աճման հողային պայմաններով.
D - բերրի աճման հողային պայմաններով:
Խոնավապահովվածությունից ելնելով` անտառի տիպերը բաժանվում են.
0 - չափազանց չոր,
1 - չոր,
2 - թարմ (չափավոր խոնավ),
3 - խոնավ,
4 - թաց,
5 - ճահիճ:
Անտառածածկ տարածքի բաշխվածությունը ըստ անտառաճման պայմանների տիպերի ներկայացված է աղյուսակ 22-ում:
Աղյուսակ 22. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ անտառաճման
պայմանների տիպերի
.____________________________________________________________________.
|Անտառաճման|Ծառուտները ըստ գերակշռող ծառատեսակների մակերեսը, /հա/ |
|պայմանների|_________________________________________________________|
|տիպը |Սոճի |Կաղնի |Հաճարենի|Բոխի |Հացի |Այլ տեսակներ|Ընդամենը|
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|A1 | |16.6 | | | |60 |76.6 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| | |21.8 | | | |78.2 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|A2 | |0.2 | | | | |0.2 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| | |100 | | | | | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|B1 | |3310 |6.8 |224.2 |15.1 |457.5 |4013.6 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| | |82.4 |0.2 |5.6 |0.4 |11.4 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|B2 |82 |5598.5 |642 |1579 |100.4|169.6 |8171.5 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |1 |68.5 |7.8 |19.3 |1.3 |2.1 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|B3 | |34.2 |6.7 |219.5 | |4.7 |265.1 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| | |12.9 |2.5 |82.8 | |1.8 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|C1 | | | | |127.9|135 |262.9 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| | | | | |48.6 |51.4 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|C2 |279 |3307.8 |5638.9 |1111.1| |158.2 |10495 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |2.7 |31.5 |53.7 |10.6 | |1.5 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|C3 |10.1 |71.4 |1001.5 |30 | |34.7 |1147.7 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |0.9 |6.2 |87.3 |2.6 | |3 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|D1 |1.2 |117.6 |30 |23.1 | | |171.9 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |0.7 |68.4 |17.4 |13.5 | | | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|D2 |0.6 | | | | | |0.6 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |100 | | | | | | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|D3 |0.7 | |70.1 | | |3.2 |74 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |0.9 | |94.7 | | |4.4 | |
|__________|_____|_______|________|______|_____|____________|________|
|Ընդամենը |373,6|12456.3|7396 |3186,9|243.4|1022.9 |24679.1 |
| |_____|_______|________|______|_____|____________|________|
| |1.5 |50.5 |30 |12.9 |1 |4.1 | |
.____________________________________________________________________.
Անտառագույքագրման տվյալների վերլուծության արդյունքում պարզվեց, որ ազգային պարկում գերակշռում են համեմատաբար աղքատ աճման հողային պայմաններով տարածքները` 12450.1 հա կամ 50.4% և համեմատաբար բերրի աճման հողային պայմաններով տարածքները` 11905.6 հա 48.2%:
Ազգային պարկի անտառածածկ հողերը ըստ խոնավության բաժանվում են`
* չոր 4525 հա - 18.3%.
* թարմ 18667.3 հա - 75.6%.
* խոնավ 1486.8 հա - 6.1%:
Վերլուծությունից ակնհայտ է, որ ազգային պարկում անտառաճման պայմանները բարենպաստ են անտառվերականգնում (ցանք, տնկում, բնական վերաճին օժանդակող միջոցառումներ) իրականացնելու համար` նախագծման ժամանակ պլանավորելով կաղնու, հաճարի, հացենու, սոճու և այլ ծառատեսակներով անտառմշակույթների հիմնում, հնարավորության դեպքում նաև ցածրարժեք ծառուտների վերակառուցում:
«Դիլիջան» ազգային պարկի Դիլիջանի, Հաղարծնի, Գոշի և Շամախյանի տեղամասերի 2005 թ. անտառգույքագրման տվյալները համապատասխան քարտեզագրական նյութերի հետ միասին Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ԾԻԳ-ը տրամադրել է ՀՀ բնապահպանության նախարարությանը և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին:
7.4.3. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների կառավարման
բարելավման գործողություններ
«Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների գույքագրման արդյունքները հաշվի առնելով, ինչպես նաև անտառային տարածքների արդյունավետ կառավարման նպատակով անհրաժեշտ է իրականացնել մի շարք գործողություններ, որոնք վերաբերում են ազգային պարկի տեղամասերի անտառային տվյալների բանկի, անտառգնահատման հատվածային նկարագրման թեմատիկ քարտեզների, գրքերի պատրաստմանն ու տպագրմանը, որպեսզի պարկի յուրաքանչյուր տեղամասային աշխատող հնարավորություն ունենա օգտվել անտառգույքագրման տվյալներից (Հավելված 1): Անտառվերականգնման, անտառպատման աշխատանքների, ինչպես նաև ազգային պարկին լրացուցիչ եկամուտներ ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է նաև Շամախյան տեղամասի 33 քառակուսու 20-րդ հատվածում հիմնել 1 հա մակերեսով տնկարան: Ընդ որում` նշված տարածքը ապահովված է ինքնահոս ոռոգման ջրով:
Կարևոր նշանակություն ունեն անտառվերականգնման միջոցառումների իրականացումը, որոնք պետք է նախագծվեն առաջին հերթին ոչ անտառածածկ (մարդածին նոսրուտներում) և ցածր լրիվության անտառածածկ տարածքներում (Հավելված 1): Նախագծման ժամանակ պետք է հաշվի առնել տարբեր անտառային տիպերում և հողային կատեգորիաներում բնական վերաճի ընթացքի ուղղվածությունը և հաջողությունը: Հարկ է նշել, որ ներկայումս հաճարկուտներում, մասնավորապես, հասուն և գերհասուն ծառուտներում, հուսալի մատղաշի միջին քանակությունը հեկտարի հաշվով 2000 հատ է, 10-15 տարեկան, 1.5-2 մ բարձրությամբ, հիմնականում բոխու գերակշռությամբ: Նույն անմխիթար վիճակն է կաղնուտներում (պետք է նշել, որ կաղնու բնական վերաճը անբավարար է): Դիլիջանի և Շամախյանի տեղամասերում, որտեղ մեծ է մարդածին գործոնի ազդեցությունը, մատղաշի տեսակային կազմը անցանկալի է (գերակշռում են երկրորդական ծառատեսակները) և քանակությունը անբավարար: Ազգային պարկի հողային հաշվեկշռում առկա 608.3 հա մարդածին նոսրուտներում պետք է նախատեսվեն անտառվերականգնման միջոցառումներ ցանքսի միջոցով, մասնավորապես` 130,6 հա կաղնուտներում և 362,8 հա հաճարկուտներում: Ցածր լրիվության ծառուտներում, որոնք զբաղեցնում են 7026.1 հեկտար տարածք, պետք է իրականացնել բնական վերաճին օժանդակող միջոցառումներ: 526 հա ծառուտներ պետք է վերականգնվեն (կաղնի, հաճար, հացենի) ցանքսի և տնկման միջոցով: Պետք է հաշվի առնել, որ կաղնու, հաճարի սերմերի և հացենու տնկանյութի պահանջները կապահովվի ազգային պարկում առկա համապատասխան ծառուտներում սերմնահավաքի և հացենու տնկանյութի դուրս բերման հաշվին:
«Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների հատվածային գույքագրման ընթացքում ուսումնասիրվել և գրանցվել է անտառի սանիտարական վիճակը, որի արդյունքում հիվանդությունների և վնասատուների զանգվածային զարգացման օջախներ չեն գրանցվել, սակայն առկա է որոշակի քանակության բնափայտային վնասատուների և հիվանդությունների հետևանքով վնասված ծառեր` հիմնականում հասուն և գերհասուն ծառուտներում: ՈՒսումնասիրությունները կատարվել են հիմնականում հասունացող, հասուն և գերհասուն անտառներում` 613.4 հա տարածքի վրա (ընդհանուր պաշարը 134610 մ3), հայտնաբերվել է հիվանդություններով և վնասատուներով վարակված ծառեր: Ընդ որում` առաջարկվող սանիտարական հատումների տարածքները չեն ընդգրկում «Դիլիջան» ազգային պարկի արգելոցային գոտիները: ՈՒսումնասիրված անտառային տարածքների գնահատման միջին ցուցանիշներն են.
* միջին լրիվությունը - 0.61.
* միջին բոնիտետը - lll - 28.
* միջին տարիքը - 127 տարեկան:
2007-2011 թթ. ընթացքում նախատեսված սանիտարական հատումների ծավալները, ըստ տեղամասերի, քառակուսիների և հատվածների, բերված են աղյուսակ 23-ում: Ընդ որում` տարեկան կտրվածքով սանիտարական հատումները պլանավորելու համար անհրաժեշտ է սույն աղյուսակում նշված իրացվող պահարը հավասարաչափ բաշխել ըստ տարիների: Նախատեսված սանիտարական հատումների ընդհանուր ծավալում 2923 մ3 բաժին է ընկնում Գոշի տեղամասին (45,1%), Հաղարծնի տեղամասում` 2253 մ3 (34,8%), Դիլիջանի տեղամասում` 753 մ3 (11,6%) և Շամախյանի տեղամասում` 553 մ3 (8,5%):
Աղյուսակ 23. Սանիտարական հատման հաշվարկային ծավալները ըստ տեղամասերի
._________________________________________________________________________
|Քառակու|հատվա|մակերե|դիրքադրու-|անտառի|բոնի|լրի- |ծառուտի |մատղաշի |
|սու N |ծի N |սը հա |թյուն, |տիպը |տետը|վութ-|կազմը |բարձրությու|
| | | |լանջի | | |յունը| |նը, տարիքը,|
| | | |թեքություն| | | | |քանակությու|
| | | | | | | | |նը |
|________________________________________________________________________|
|Դիլիջանի տեղամաս |
|________________________________________________________________________|
|2 |13 |9.9 |հս 20 |տրխ |3 |6 |7հ2բ1կ |2.5/10/1.5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|14 |5 |10,3 |հս 20 |պտր |3 |6 |5հ3բ2թ |1.5/10/1.5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|14 |9 |8,8 |հս 25 |շուղ |2 |6 |6բ2թ12կ |1.5/10/1.5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|40 |6 |10,4 |արմ 25 |տրխ |4 |6 |5բ2կ2հ1թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
| | |39.4 | | | | | | |
|________________________________________________________________________|
|Շամախյանի տեղամաս |
|________________________________________________________________________|
|10 |6 |10 |հս-արմ 15 |տրխ |4 |6 |6բ2կ2հ |1,5/10/3 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|16 |5 |11 |հս-արլ 25 |գտա |3 |6 |5հ3բ2լ+թ |2/10/3 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|47 |11 |5,7 |արմ 25 |շուղ |3 |6 |5բ3հ2թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
| | |26,7 | | | | | | |
|________________________________________________________________________|
|Հաղարծնի տեղամաս |
|________________________________________________________________________|
|20 |2 |31,7 |հս 25 |տրխ |3 |6 |6հ2բ2թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|21 |2 |21,9 |հս 25 |գտա |2 |6 |6հ3բ1թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|22 |3 |9,5 |հս 25 |գտա |3 |6 |4հ2կ2բ2թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|40 |11 |8 |հս-արմ 25 |գտա |4 |7 |6բ2կ2հ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|45 |14 |5,4 |հս-արլ 15 |տրխ |3 |6 |8հ2բ+թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|47 |4 |12,3 |հս-արլ 25 |տրխ |3 |6 |6հ3բ1կ+թ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
| | |88,8 | | | | | | |
|________________________________________________________________________|
|Գոշի տեղամաս |
|________________________________________________________________________|
|29 |16 |5,2 |հս-արլ 25 |շուղ |3 |6 |8հ2բ |1,5/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|37 |1 |12,5 |հս-արմ 25 |շուղ |3 |6 |7բ3հ+լ |1/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|62 |1 |6,5 |հս 25 |պտր |4 |6 |5հ3բ2կ |1,5/10/2 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|62 |3 |8,5 |հս 25 |շուղ |4 |6 |9բ1հ+կ.թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|62 |5 |27,6 |հս-արմ 25 |տրխ |3 |6 |6բ3կ1հ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|62 |6 |13,6 |հս-արմ 25 |տրխ |3 |6 |7բ2կ1հ |01.10.2003 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|62 |7 |22,4 |հս-արմ 20 |շուղ |4 |6 |5բ4կ1հ |01.10.2003 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|69 |2 |26 |հս-արմ 25 |տրխ |3 |6 |4բ4հ2լ+թ, |01.10.2002 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|69 |4 |9,2 |հս-արլ 25 |շուղ |3 |6 |5բ2հ2լ1թ |01.10.2002 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|70 |3 |8,7 |հս 25 |շուղ |3 |6 |4բ3հ2կ1լ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|70 |5 |4 |հս-արմ 20 |շուղ |3 |6 |4բ3հ2կ1լ |01.10.2002 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|76 |7 |4,2 |հս-արմ 25 |շուղ |3 |6 |6հ3կ2բ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|78 |1 |8,8 |հս-արմ 20 |գտա |3 |6 |4բ3հ3կ+թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|78 |2 |12,6 |հս-արմ 25 |պտր |3 |7 |5հ3բ1կ1թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|79 |8 |4 |հս-արլ 25 |շուղ |3 |6 |8բ2հ+թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|80 |1 |4 |հս-արմ 25 |շուղ |4 |6 |5բ3հ2կ+թ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|80 |6 |12.8 |հվ-արլ 25 |շուղ |4 |6 |8բ2կ+հ |1/10/2,5 |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|81 |10 |4 |հս 25 |շուղ |4 |7 |10բ եզ.կ.հ| |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
| | |194,6 | | | | | | |
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
|_______|_____|______|__________|______|____|_____|__________|___________|
| | |349,5 | | | | | | |
._________________________________________________________________________
_______________________________________________________.
|հասակային |պաշարը, |Հատման համար|իրացվող պաշար |
|դասը, տարիքը|հատվածում|նախատեսվող |__________________|
| |խմ |պաշարը, խմ | |որից |
| | | | |_____________|
| | | | |շինա-|վառելա-|
| | | | |փայտ |փայտ |
|______________________________________________________|
|Դիլիջանի տեղամաս |
|______________________________________________________|
|9-170 |1725 |175 |138 |14 |124 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |2575 |258 |206 |21 |185 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |1848 |185 |148 |15 |133 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |1352 |135 |108 |11 |97 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
| |7500 |753 |600 |61 |539 |
|______________________________________________________|
|Շամախյանի տեղամաս |
|______________________________________________________|
|6-110 |1700 |170 |136 |14 |122 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |2750 |275 |220 |22 |198 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |1083 |108 |87 |9 |78 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
| |5533 |553 |443 |45 |398 |
|______________________________________________________|
|Հաղարծնի տեղամաս |
|______________________________________________________|
|8-150 |7608 |761 |609 |61 |548 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |6351 |635 |508 |51 |457 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |2375 |238 |190 |19 |171 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |1840 |184 |147 |15 |132 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |1404 |140 |112 |11 |101 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |2952 |295 |236 |24 |212 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
| |22530 |2253 |1802|181 |1621 |
|______________________________________________________|
|Գոշի տեղամաս |
|______________________________________________________|
|160 |1352 |135 |108 |11 |97 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|5-100 |2500 |109 |87 |9 |78 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |1365 |136 |109 |11 |98 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |1445 |110 |88 |9 |79 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |5796 |580 |464 |46 |418 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |2584 |111 |89 |9 |80 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |3808 |380 |304 |30 |274 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |5200 |112 |90 |9 |81 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|90 |1196 |120 |96 |10 |86 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|90 |1566 |113 |90 |9 |81 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|90 |720 |72 |58 |6 |52 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|160 |1092 |110 |88 |9 |79 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |1760 |116 |93 |9 |84 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|8-150 |3654 |360 |288 |29 |259 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|90 |720 |117 |94 |9 |85 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-120 |680 |68 |54 |5 |49 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|6-110 |2176 |118 |94 |9 |85 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|90 |560 |56 |45 |5 |41 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
| |38174 |2923 |2340|234 |2106 |
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
|____________|_________|____________|____|_____|_______|
| |73737 |6482 |5185|521 |4664 |
_______________________________________________________.
«Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքները հրդեհավտանգության տեսակետից բաժանվել են 4 դասերի.
1-ին դասի անտառներում դասվել են սոճենու, կենու ծառուտների և գիհուտների երիտասարդ տարիքային խմբի անտառները,
2-րդ դասին` գիհուտների lll և բարձր դասերի ծառուտները, կարծրատերևավոր տեսակների l և ll հասակային դասերի ծառուտները ամբողջությամբ և միջին ու բարձր տարիքային խմբերի չոր անտառային տիպերի անտառները, l-lV-րդ հասակային դասերի ղաժուտները, մարդածին նոսրուտները, այգիները, տնկարանները, հատատեղերը,
3-րդ դասում ընդգրկվում են կարծրատերևավոր տեսակների թարմ անտառային տիպերի ծառուտները, կենսաբանական նոսրուտները,
4-րդ դասում` կարծրատերևավոր տեսակների հասունացող, հասուն և գերհասուն տարիքային խմբերի ծառուտները, այլ տեսակները, թփերը, բնակատեղերը և այլ հողատեսքերը:
Ազգային պարկի անտառների 60%-ը հրդեհավտանգության lll դասին են պատկանում, տարածքի մոտ 25%-ը հրդեհավտանգության ll դասի տարածքներ են:
Հրդեհավտանգ ժամանակահատվածը ազգային պարկի տարածքում սկսվում է մայիսի վերջին և ավարտվում հոկտեմբերի վերջին: Նախատեսվում են հետևյալ հակահրդեհային միջոցառումները (աղյուսակ 24):
Աղյուսակ 24. Հակահրդեհային միջոցառումներ
.________________________________________________________________________.
| |Միջոցառումներ |չափի միավորը|նախագծված է|
|__|____________________________________________|____________|___________|
| |Նախազգուշական միջոցառումներ | | |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|1.|Խորհրդակցություններ համայնքներում |հանդիպում |7 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|2.|Մշտական ցուցատախտակներ |հատ |60 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|3.|Հանգստի և ծխելու տեղերի առանձնացում |հատ |20 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|4.|Լուսաբանում զանգվածային լրատվական միջոցներով|զեկուցում |2 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
| |Հակահրդեհային կառուցումներ | | |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|1.|Հակահրդեհային ճեղքվածքների, հանքայնացված |կմ |20 |
| |շերտերի հիմնում | | |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|2.|Հանքայնացված շերտերի խնամք |կմ |20 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|3.|Ջրավազանների կառուցում |հատ |5 |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|4.|Հակահրդեհային նշանակության ճանապարհների |կմ |16 |
| |կառուցում | | |
|__|____________________________________________|____________|___________|
|5.|Հակահրդեհային նշանակության ճանապարհների |կմ |25 |
| |վերանորոգում | | |
.________________________________________________________________________.
ԲԱԺԻՆ 8. «Դիլիջան» ազգային պարկում տուրիզմի և ռեկրեացիայի առանձնահատկությունները և դրանց կարգավորման ուղիներն ու գործողությունների պլանը
8.1. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու բնական ու
մշակութային առանձնահատկությունները
8.1.1. Առողջարարական պաշարներ
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքները կարելի է բնութագրել որպես լեռնակլիմայական բալնեոլոգիական առողջարան: Բուժիչ միջոցներն են` անտառային թարմ օդը, տաք արևը և ածխաթթվային հիդրոկարբոնատային նատրիումային սառը ջուրը: Այստեղ կան բազմաթիվ հանքային աղբյուրներ, որոնցից հայտնի են «Դիլիջան» և «Դիլիջան Ֆրոլովա» հանքային ջրերը` Բլդան գետի ձախ ափին:
8.1.2. Բնական և մշակութային ժառանգություն
Բնական ժառանգության, որպես տուրիզմի և ռեկրեացիայի ռեսուրս, անկրկնելի օբյեկտներ են հանդիսանում Աղավնավանքի կենու պուրակը, Հաղարծնի հաճարկուտները, Խաչարձանի կաղնուտները, Պարզ և Գոշ լճերը:
«Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում, ըստ ՀՀ կառավարության 2004 թ. դեկտեմբերի 30-ի թիվ 1929-Ն որոշմամբ հաստատված պատմամշակութային հուշարձանների պետական ցուցակի, հաշվառված է 473 հուշարձան: Սույն կառավարման պլանի մշակման ընթացքում ցուցաբերվել է ընդհանրացված մոտեցում, որի դեպքում առանձին հուշարձաններ միավորվել են խմբերի մեջ: Այսպես, օրինակ Դիլիջան քաղաքի վարչական տարածքում, ըստ վերը նշված ցուցակի, առկա 72 ազգագրական բնակելի տուն, իսկ կառավարման պլանում դրանք խմբավորված են մեկ թաղամասում: Նույն մոտեցման արդյունքում 473 հաշվառված հուշարձանների փոխարեն ստացվել է 257, որը հուշարձանների պահպանության և շահագործման տեսակետից առավել կառավարելի է: Համաձայն այս մոտեցման «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում առկա պատմության և մշակույթի հուշարձանները, այդ թվում` բնական հուշարձանները, դասակարգվում են` 2 բնական հուշարձան, 3 քարեդարյան հնավայր, 9 քարայր կացարան, 8 քաղաքատեղի, 51 գյուղատեղի, 2 ազգագրական տների թաղամաս, 13 ամրոց, 4 կամուրջ, 1 մետաղագործական համալիր, 4 եկեղեցի, 4 վանական համալիր, 17 մատուռ, 23 խաչքարերի խումբ, 26 առանձին խաչքար, 4 աղբյուր հուշարձան, 2 երկրորդ համաշխարհայինի հերոսների հիշատակի հուշարձան, 2 դամբարանադաշտ, 48 գերեզմանոց (Քարտեզ 13): Հուշարձանների ժամանակային բազմազանությունն ընդգրկում է մ.թ.ա. 60-50 հազարամյակից մինչև մ.թ. 20-րդ դարը ընկած ժամանակահատվածը, այսինքն` քարե դարի վաղ ժամանակներից մինչև մեր դարաշրջանը: Դրանք հավասարապես սփռված են ազգային պարկի ողջ տարածքով, իսկ ամենախիտ խմբավորումը գտնվում է Աղստև գետի ափերին և դրա վտակների միջին հոսանքում: Անշարժ հուշարձանների 99%-ը գտնվում է ազգային պարկի բուն տարածքում և միայն 1%-ը` դրա պահպանական գոտում: Ներկայացված հնագիտական և պատմամշակութային հուշարձանների զգալի մասը կարևոր դեր է խաղացել հայ ժողովրդի զարգացման պատմական ընթացքում, հատկապես 12-13-րդ դարերում: Դրանց առկայությունը հնարավորություն է տալիս այստեղ կազմակերպել պատմամշակութային, ուսումնական ու գիտաճանաչողական (հնագիտական, երկրաբանական), էկոլոգիական, էթնոգրաֆիկ և տուրիզմի այլ ձևեր: Բնական և մշակութային հուշարձանների ցանկը, որոնք գույքագրվել են և առաջարկվել տուրիզմի զարգացման համար, բերված է Հավելված 2-ում: Հարկ է նշել, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հաշվառված բնական և մշակութային ժառանգության բոլոր օբյեկտների տեղադրությունն ու նկարագրությունները առանձին հաշվետվությամբ տրամադրվել են ՀՀ բնապահպանության նախարարությանը և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին:
8.2. «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործունեությունը տուրիզմի և
ռեկրեացիայի կազմակերպման բնագավառում
Չնայած «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կանոնադրությամբ ամրագրված են տուրիզմին և ռեկրեացիային վերաբերող համապատասխան գործառույթներ, սակայն կառավարման տեսակետից դրանք դեռևս գործնական բնույթ չունեն` անհրաժեշտ կիրառման մեխանիզմների բացակայության պատճառով: Տուրիստական և ռեկրեացիոն աշխատանքների մեջ ներգրավված չլինելու պատճառով` ազգային պարկի անձնակազմը ընդհանուր առմամբ չունի մասնագիտական գիտելիքներ, հմտություններ և փորձ: Սակայն որոշ աշխատակիցներ լավ գիտեն ազգային պարկի տարածքը, ինչը անհրաժեշտ է տուրիզմով զբաղվող աշխատակազմի համար` հատկապես ուղեկցորդների պարագայում:
8.3. Տուրիզմի և ռեկրեացիոն գործունեության գնահատականը «Դիլիջան»
ազգային պարկի տարածքում
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում տուրիզմի և ռեկրեացիոն գործունեության ուսումնասիրությունները կատարվել են 2005 թ. հունիս-հոկտեմբեր ամիսներին` սույն գործունեությամբ զբաղվող շուրջ 25 տնտեսավարող սուբյեկտների շրջանակներում (մանրամասն հաշվետվությունը տրամադրվել է ՀՀ բնապահպանության նախարարությանը և «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին):
ՈՒսումնասիրությունների արդյունքում պարզվեց, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում գործող համապատասխան կազմակերպությունների մեծ մասը չունեն հարկային օրենսդրությանն առնչվող գիտելիքներ, և հստակ չեն պատկերացնում հողօգտագործման/վարձակալման ու բնապահպանական տուրքերի մուծման մեխանիզմները: Արդյունքում` դրանց զգալի մասը «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի հետ համաձայնեցված գործողություններ չեն իրականացնում: Ըստ այդ կազմակերպությունների պատասխանատու անձանց` տուրիզմին խանգարող հիմնական գործոններն են բնակչության սոցիալական վատ վիճակը, ծառայությունների ցածր որակը, ծառայությունների չհիմնավորված բարձր արժեքը, կլիման, տուրիզմի սեզոնայնությունը, ինչպես նաև անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների անբավարար մակարդակը: ՈՒսումնասիրությունների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այստեղ մարքետինգային մեթոդները թերի են զարգացած և հիմնականում կրում են բանավոր խոսքի բնույթ: Որոշ հյուրանոցներ տեղադրել են իրենց գովազդը տարբեր վեբկայքերում (օրինակ` Հայաստան տեղեկատվություն - «Armenia information» կայքում), սակայն ոչ իրենց սեփական նախաձեռնությամբ: Այս բացը որոշակի կերպով փակում է «Դիլնետ» հասարակական կազմակերպությունը` 2005 թ. «Դիլիջանի գործարարական բյուլետենի» տպագրությամբ:
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում այցելուների առավել մեծ ծանրաբեռնվածություն նկատվում է օգոստոս ամսին, ընդ որում` 1 մարդ/օրվա համար սպասարկման միջին գինը մատչելի է միջին խավի համար` սկսած 4000 դրամից մինչև 15000` ներառյալ սնունդը: Այցելուների շուրջ 90%-ը Հայաստանի բնակիչներ են, իսկ մնացածը` արտասահմանցիներ: Մինչև 1-օրյա այցելուները կազմում են ընդհանուրի շուրջ 20%-ը, 1 և ավելի օրերի այցելուների քանակը պայմանավորված է հյուրանոցից, տեղանքից և տարվա եղանակից: Ընդհանրապես ինֆրակառուցվածքների ակտիվությունը հիմնականում կրում է սեզոնային բնույթ և քիչ թվով կառույցներ են գործում ամբողջ տարվա ընթացքում, որոնցից հիշատակման են արժանի «Դիլիջան» և «Լեռնային Հայաստան» պանսիոնատները, Կոմպոզիտորների տունը և «Գետափ» մոթելը: Տուրիստական կացարանները և սննդի օբյեկտները մշտական ու ժամանակավոր կառույցներ են, կրպակներ և այլ նմանատիպ հարմարություններ: Ինֆրակառուցվածքի սեզոնային բնույթ կրելու պատճառով կազմակերպությունների մեծամասնությունը խոշոր մասշտաբների ներդրումներ չեն կատարում:
Բացի հյուրանոցներից և պանսիոնատներից, հիշատակման է արժանի Դիլիջան քաղաքի պանդոկ/հյուրատների (B&B) ցանցը, որը գովազդվել է անգլերեն լեզվով լույս տեսած տեղեկատու/ բուկլետում: Հյուրատների սեփականատերերը ընդգրկված են եղել ԱՄՆ-ի Միջազգային զարգացման գործակալության օժանդակությամբ կազմակերպված հյուրատների վարման դասընթացներում, ինչի արդյունքում կարող են մատուցել որակյալ տուրիստական ծառայություններ: Պանդոկների կողմից առաջարկվող ծառայությունները տարբեր են` կախված հյուրատների մեծությունից, սենյակների քանակից, եղած կոմունալ հարմարություններից, որոշ դեպքերում տունը հանձնվում է ամբողջությամբ:
Չնայած այն փաստին, որ վերջին տարիներին բավական մեծ ներդրումներ են կատարվել այս տարածքի զարգացման գործում, սակայն տուրիստական օբյեկտների կառուցման կամ վերանորոգման ընթացքը, դրանք ժամանակակից նորմերին և պահանջներին համապատասխանեցնելու առումով, դեռ բավարար չէ: Բացակայում է նաև կենցաղային աղբի հավաքման/կուտակման և տեղափոխման համակարգը, կեղտաջրերի մաքրման համակարգը ոչ բարվոք վիճակում է: Այս երկու ասպեկտները համարվում են իրական բնապահպանական սպառնալիք ազգային պարկի բնակավայրերի, հատկապես Դիլիջան քաղաքին հարող տարածքի համար: Տուրիստական և ռեկրեացիոն տարածքներում հիմնականում բացակայում են ավտոմեքենաների կայանատեղեր: Դրանք կանգնեցվում են անտառին որքան հնարավոր է մոտ` տրորելով հողն ու բուսականությունը` առաջացնելով հողի զանգվածային էրոզիա: Ընդհանրապես չկարգավորված տուրիզմի և ռեկրեացիայի բացասական ազդեցության հետքերը կարելի է տեսնել ազգային պարկի ամբողջ տարածքում, գրեթե բոլոր պատմամշակութային հուշարձանների վայրերում` հիմնականում աղտոտման տեսքով: Շրջակա միջավայրի նկատմամբ տուրիստների, ինչպես նաև բնակիչների ունեցած անբարյացակամ վերաբերմունքի պատճառով գոյացած աղբը հիմնականում նետվում է անմիջապես ազգային պարկի ջրային օբյեկտներ, մասնավորապես` այն գետերի մեջ, որոնք հոսում են կառուցապատված և ռեկրեացիոն տարածքների միջով կամ հարևանությամբ:
8.4. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում
տուրիզմի զարգացման ձևերը և երթուղիները
8.4.1. Տուրիզմի զարգացման ձևերը
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում տուրիզմի զարգացման ձևերը կարելի է բաժանել 2 հիմնական տիպերի` նեղ մասնագիտացված և ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող: Նեղ մասնագիտացված ձևերը կարող են լինել ինչպես դասական տուրիստական ուղևորությունների, այնպես էլ հետազոտական արշավախմբերի տեսքով: Դրանց շարքին են դասվում`
* վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի դիտարկման (wildlife watching), օրինակ` թռչնադիտական (birdwatching), բուսաբանական.
* գեոէկոլոգիական, հնագիտական, ճարտարապետական, ազգագրական և այլ տուրերը:
Ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող տուրիզմի ձևը հիմնվում է ազգային պարկի հիմնական բնական և պատմամշակութային ռեկրեացիոն ձևերի վրա: Դրանք ներկայումս կազմում են այցելությունների մեծամասնությունը, իսկ այցելությունները հիմնականում կատարվում են Հաղարծին կիրճի տարածք, Պարզ լճի և Գոշալճի շրջակայք և Դիլիջան համայնքի տարբեր հանգստյան տներ ու պանսիոնատներ: Բացի այդ, հարկ է նշել, որ ազգային պարկին հարակից համայնքներում առկա է ագրոտուրիզմի զարգացման զգալի ներուժ: Ընդ որում` ագրոտուրիզմը կարելի է համատեղել տուրիզմի այլ ձևերի հետ, ինչպիսիք են` հետիոտն, հեծյալ (ձիերով և ավանակներով), ավտոմեքենաներով տուրերը, պատմամշակութային տուրերը, սիրողական ձկնորսությունը և այլն:
8.4.2. Էկոտուրիզմ
Էկոտուրիզմը բնությանն ուղղված տուրիզմի ձև է, որը չունի բացասական ազդեցություն բնական միջավայրի կամ լանդշաֆտի վրա և օժանդակում է բնության պահպանությանն ու տեղացի բնակիչների սոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելավմանը:
«Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում էկոտուրիզմը ներկայումս իր նախնական զարգացման փուլում է` առաջարկվում են միայն էկոտուրեր, թեմատիկ տուրեր, որոշ դեպքերում վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի դիտարկում և լանդշաֆտների լուսանկարչություն: Հաշվի առնելով այն փաստը, որ ազգային պարկի լանդշաֆտները, կենսաբազմազանությունը և ջրային ռեսուրսները սերտ փոխկապակցված են` տնտեսական, գեղագիտական և ռեկրեացիոն տեսանկյունից հնարավոր է կազմակերպել էկոտուրիզմի հետևյալ տեսակները.
* թեմատիկ էկոլոգիական երթուղիներ` կենտրոնացած վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի դիտարկմանը.
* բնական և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ գիտելիքների հարստացման ուսուցողական տուրեր.
* հետիոտն, հեծանվով կամ հեծյալ տուրեր` բնական լանդշաֆտների հազվագյուտ և էնդեմիկ կենսաբազմազանությամբ տարածքները դիտարկելու համար.
* գիտաճանաչողական տուրեր արգելոցային գոտիների տարածքներում.
* արկածային տուրեր լեռների ջրբաժաններով.
* լանդշաֆտի ֆոտոտուրեր:
8.4.3. Տուրիստական երթուղիներ
Հետազոտությունների արդյունքում և GPS համակարգի օգնությամբ ստորև բերված տուրիստական երթուղիների համար հավաքագրվել են ճշգրիտ տվյալներ, որոնք մուտքագրվել են երկրատեղեկատվական համակարգ - GIS (Քարտեզ 14): Առաջարկվող երթուղիներն են`
1. Դիլիջան - Ջուխտակ վանք - Մաթոսավանք.
2. Ազգային պարկի Դիլիջանի տեղամասից (Թաղթա թաղամասից վերև) դեպի «Թթու ջուր».
3. Գոշ գյուղ - Գոշի լիճ.
4. Աղավնավանք և Կենու պուրակ.
5. Խաչարձան գյուղ - Սպիտակ Վանք (Ախքիլիսա).
6. Ազգային պարկի Շամախյան տեղամասից - Կարմիր քար - Հաղարծնի վանք.
7. Հաղարծնի վանքից դեպի Հաղարծին գետի վտակի ակունքը.
8. Ազգային պարկի Դիլիջանի տեղամասից - դեպի Արևահովիտ.
9. Դիլիջան - Պարզ լիճ - Գոշ գյուղ:
Տուրերը պետք է լինեն տարբեր երկարության, տևողության և դժվարության, օրինակ` 1-2 ժամանոց, կամ մինչև 1 օր և ավելի երկար տևողությամբ:
Ազգային պարկում տուրիզմի զարգացմանը զգալիորեն կնպաստի Տավուշի մարզի մնացած վայրերի և հետաքրքիր տեղամասերի երթուղիների ընդգրկումը, որոնցից հիշատակման են արժանի հետևյալները.
1. Մակարավանք - Կիրանց գյուղ - Կիրանց վանք - Աթան գյուղ - Հաղարծին վանք - Դիլիջան.
2. Իջևան - Մթին լեռնաշղթա - Լաստիվեր - Դեղձնուտ վանք - Կիրանց վանք - Նջարա բնակատեղի - Թալա գյուղ.
3. Իջևան - Լաստիվեր - Բերձենի բնակատեղի - Հաղարծին վանք.
4. Մակարավանք - Դեղձնուտի վանք - Կիրանց վանք - Առաքելոց վանք - Ահնիձոր - Դսեղ - Քոբայր.
5. Կողբ գյուղ - Մշկավանք - Խլագոմ - Շնոխ գյուղ - Դեբեդի կիրճում գտնվող այլ վայրեր.
6. Իջևան (Գանձաքար գյուղ) - Իծաքար (Բերդ).
7. Բերդ - Գոշ - Ճամբարակ (Սևանա լիճ) եռանկյունի:
Այս հատվածում նկարագրված երթուղիների հետ համատեղ կարելի է կազմակերպել վրանային ճամբարներ, որոնց տեղանքները պետք է լինեն փոքր, պարզ և ընդունված էկոստանդարտներին համապատասխան ու չխախտեն բնական միջավայրի և լանդշաֆտի բնութագիրը:
8.5. Տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներին սպառնացող
վտանգները
«Դիլիջան» ազգային պարկի տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներին սպառնացող վտանգները կարելի է բաժանել հետևյալ խմբերի.
1. շրջակա միջավայրի աղտոտում - գրեթե ամենուրեք ջրային և ցամաքային տարածքներն աղտոտվում են կենցաղային աղբով, կեղտաջրերով: Աղբի հավաքման, տեղադրման և վնասազերծման համակարգը գործում է պարզունակ մեթոդով (հավաքված աղբը ծածկվում է հողով), որը չի կարող կանխարգելել շրջակա տարածքների աղտոտումը և համաճարակային հիվանդությունների բռնկումը:
2. Չպլանավորված կառուցապատում - տուրիստական և ռեկրեացիոն ենթակառուցվածքների շինարարության ժամանակ նախապատվությունը տրվում է ազգային պարկի գեղագիտական տեսանկյունից գրավիչ տարածքներին, և քչերն են ներդաշնակորեն համաձուլվում շրջակա լանդշաֆտին: Այդ կառույցների հարևանությամբ կան նաև կիսակառույց և լքված շինություններ, որոնք վնասում են ազգային պարկի լանդշաֆտների գեղագիտական որակները:
3. Հողասահքեր - ազգային պարկի տարածքում ներկայումս գրանցված են 242 փոքր և միջին հողասահքեր և փլվածքներ, որոնք զբաղեցնում են 2850.7 հա տարածք: Դրանք հիմնականում տարածված են ազգային պարկի կենտրոնական մասերում և տարածվում են հարավ-արևմուտքից դեպի հյուսիս- արևելք: Այժմ այդ քանակից ակտիվ են միայն 142-ը (58.6%)` 571.7 հա ընդհանուր մակերեսով, 72-ը (29.8%) համարվում են ոչ ակտիվ և զբաղեցնում են 1 640.5 հա տարածք, իսկ 28-ը (11.6%) ժամանակավորապես հսկվում են և զբաղեցնում են 638.4 հա: Հիմնական ակտիվ հողասահքերի գոտիները գտնվում են Դիլիջան քաղաքի, Թեղուտ, Հաղարծին, Գոշ և Խաչարձան գյուղերի տարածքներում: Ազգային պարկի նման վտանգավոր տարածքներում գրանցված են 40 հուշարձան (15.6%): Հողասահքերը հանգեցնում են մշակութային հուշարձանների, ճանապարհների և անտառային արահետների քայքայմանը: Դրանց նպաստող գործոններից են ապօրինի ծառահատումները, արածեցումը և անասունների չկարգավորված տեղափոխումը ամառային արոտավայրեր:
8.6. «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում
տուրիզմի և ռեկրեացիոն գործունեության կանոնակարգման գործողություններ
Տուրիզմի և ռեկրեացիայի բնագավառում «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կարողությունները հզորացնելու համար անհրաժեշտ է դրա կառուցվածքում ստեղծել տուրիզմի և ռեկրեացիայի պլանավորման բաժին, բաղկացած 3 աշխատակցից, որոնցից մեկը պետք է տիրապետի անգլերեն լեզվին և ունենա համակարգչով աշխատելու հմտություններ (տես նաև` սույն կառավարման պլանի Բաժին 5-ը): Տուրիզմով և ռեկրեացիայով զբաղվող անձնակազմը պետք է ունենա գործողությունների լայն շրջանակ` տիրապետելով հետևյալ կարողություններին` հասկանա այցելուների կարիքներն ու ցանկությունները, մատուցի բարձրակարգ ծառայություններ` բացատրելու, մեկնաբանելու և ինտերպրետացիայի առումով, ունենա մարկետինգի և գովազդի ունակություններ, օժտված լինի տուրիզմի և ռեկրեացիայի կառավարման ու էկոնոմիկայի գիտելիքներով: Ազգային պարկի կառուցվածքում կարևոր տեղ պետք է հատկացվի Այցելուների կենտրոնին (տես նաև` սույն կառավարման պլանի Բաժին 5-ը): Այս նպատակով «Դիլիջան» ազգային պարկի կենտրոնական գրասենյակի շենքի հարևանությամբ Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում կառուցվել է համապատասխան շենք: Այցելուների կենտրոնը պետք է համատեղի տեղեկատվական և ինտերպրետիվ գործառնություններ: Դրա համար կենտրոնը պետք է համալրվի համապատասխան նյութատեխնիկական բազայով: Պետք է ստեղծել սպասարկման ծառայություններին վերաբերող տվյալների բազա:
«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից տուրիզմի և ռեկրեացիայի շրջակա միջավայրի վրա և սոցիալական ազդեցության գնահատման համար անհրաժեշտ է մշակել մոնիտորինգային ծրագիր (Հավելված 1): Պահպանվող տարածքներում գոյություն ունեն տուրիզմի և ռեկրեացիայի մոնիտորինգի երկու հիմնական ասպեկտներ.
* այցելուների ազդեցության մոնիտորինգ,
* սպասարկման որակի մոնիտորինգ:
Հարկ է նշել, որ այցելուների և նրանց տեղաբաշխման գրանցումը ազգային պարկի տարածքում կարևոր ցուցանիշներ են շրջակա միջավայրի վրա այցելուների բացասական ազդեցությունը նվազագույնի հասցնելու համար:
Կարևոր է ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղված միջոցառումների իրականացումը, ինչպիսիք են`
* դեպի տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներ տանող ճանապարհների բարեկարգումը.
* տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներում ավտոկայանատեղերի կազմակերպումը.
* լքված և ավերված կառույցների ապամոնտաժումը և հեռացումը.
* տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներում կենցաղային աղբի հավաքման կետերի տեղադրումը, աղբահանության կազմակերպումը.
* տուրիստական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքներ տանող ճանապարհներին բազմալեզու ցուցանակների և ուղեցույցների, ինչպես նաև այդ տարածքներում այցելուների վարքագիծը բացատրող բազմալեզու ցուցանակների տեղադրումը և այլն:
Տուրիզմի և ռեկրեացիայի զարգացման տեսանկյունից «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը պետք է կազմակերպի ազգային պարկի կենսաբազմազանության, լանդշաֆտի և բնության ու մշակութային ժառանգության բացահայտմանն ու ըմբռնմանը նվիրված ուսուցողական/դիտողական տուրեր: Որպեսզի «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ը կարողանա այցելուներ ընդունել, առաջարկվում է դրա նախապատրաստման համար կիրառել հաղորդակցության ինտերպրետացիոն միջոցը (ՀԻՄ): Դրա կիրառումը հնարավորություն է տալիս այցելուներին ստանդարտիզացված տեղեկատվական համակարգի միջոցով անմիջապես տեղում ծանոթանալ ազգային պարկի բնական և մշակութային ժառանգությանը` նշագրված կամ ազատ երթուղիների, բուկլետների, նկարների կամ պատկերների միջոցով: Հարմարավետ տեղադրված ցուցանակների և պիկտոգրամների օգնությամբ կարելի է այցելուներին տեղեկացնել ազգային պարկում վարքագծի կանոններին, նախազգուշացնել վտանգի մասին և այլն:
Տուրիզմի և ռեկրեացիայի զարգացմանը նպաստող կարևոր գործոններից է «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կողմից գովազդային և մարկետինգային գործունեության իրականացումը: Այս բնագավառում շահավետ է սերտ համագործակցել մասնավոր տուրիստական սեկտորի հետ: Մարկետինգային ռազմավարությունը պետք է ընդգրկի հետևյալ բաղադրիչները`
* այցելուների նպատակային խմբերի բացահայտում.
* գովազդային նյութերի ստեղծում և տարածում, այդ թվում` ինտերնետի միջոցով (Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի համար ստեղծվել է վեբկայք).
* մասնակցություն տուրիստական միջոցառումներին.
* հարցումների և դիմումների սպասարկում:
Տուրիզմի և ռեկրեացիայի զարգացմանը նպաստող կարևոր խնդիրներից է նաև տեղեկատվական նյութերի պատրաստումը և տպագրությունը (Հավելված 1): Ընդ որում` դրանք պետք է լայնորեն լուսաբանեն «Դիլիջան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքների բնական և մշակութային ժառանգությունը, «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի գործառույթները, պարկի արգելոցային ու ռեկրեացիոն գոտիները, հազվագյուտ և Կարմիր գրքում գրանցված բուսական ու կենդանական տեսակները: Տեղեկատվական նյութերը պետք է լինեն գունավոր տպագրությամբ և բազմալեզու:
ԲԱԺԻՆ 9. «Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրման և իրականացման գործողությունների պլանը
«Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրման հիմնական նպատակն է կանխատեսել բնական ու մարդածին ազդեցությունների հետևանքով առաջ եկած գործընթացների զարգացումը և կառավարման անհրաժեշտ միջամտությունների միջոցով նպաստել լանդշաֆտների, բնական միջավայրերի և տեսակների պահպանության բարելավմանը: Ընդ որում` էկոհամակարգերի վիճակի փոփոխման կանխատեսման հիմնական մեթոդը պետք է լինի դրանց վիճակի մշտական և պարբերական դիտարկումների տվյալների մշակումը: Տեղավայրի կտրուկ փոփոխման դեպքում (անտառահատում, հողային և շինարարական աշխատանքների անցկացում, հողերի վարում և այլն) կանխատեսումը բարդանում է հնարավոր հետևանքների բազմատարբերակությամբ, սակայն միանգամայն պարզ է, որ նման գործողությունների հիմնական արդյունքը կլինի բնական էկոհամակարգերի դեգրադացիան: Հիմնավոր կանխատեսում կազմելու համար անհրաժեշտ է տվյալներ ստանալ մշտական փորձնական հրապարակներից և տրանսսեկտներից: Մարդածին գործոնի ընդհանուր ազդեցության գնահատման համար փորձնական հրապարակները (դրանց չափսերը որոշվում են ստանդարտ մեթոդիկայի համաձայն` անտառային էկոհամակարգերում 400 մ2 ոչ պակաս, տափաստանային և մարգագետնային էկոհամակարգերում` 100 մ2) պետք է վերցվեն էտալոնային տարածքներում և առավել խոցելի հատվածներում: Ընդ որում` ցանկալի է ընդգրկել միկրոէկոլոգիական պայմանների հնարավորին չափով մեծ բազմազանություն: Տրանսսեկտները պետք է դրվեն բարենպաստ պայմաններում (հաշվի առնելով այս մեթոդի մեծ աշխատատարությունը` այն կարելի է կիրառել ազգային պարկի հնարավորություններից ելնելով) հիմնականում կլիմայի փոփոխությունների բնական էկոհամակարգերի վրա ազդեցության գնահատման համար: Ռեկրեացիոն տրորման ազդեցության, ինչպես նաև արածեցման և ինվազիվ ու էքսպանսիվ խոտաբույսերի պոպուլյացիաների խտության փոփոխման գնահատման համար փորձնական հրապարակները կարող են ունենալ 1 մ2 չափս: Ինվազիվ և էքսպանսիվ ծառատեսակների դեպքում փորձնական հրապարակների տարածքը պետք է լինի 100 մ2-ից ոչ պակաս: Միայն բազմամյա պարբերական դիտարկումների արդյունքում կարելի է ճշգրտության և հավանականության բարձր աստիճանով կանխատեսումներ անել էկոհամակարգերի փոփոխման վերաբերյալ:
«Դիլիջան» ազգային պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի խնդիրներն են.
* բացահայտել կենսաբանական բազմազանության տեսակային կազմի, տարածվածության, քանակական ցուցանիշների, բնակության վայրերի, կենդանիների միգրացիոն ուղիների առկա վիճակը.
* բացահայտել յուրաքանչյուր էկոհամակարգի և դրա բաղադրիչների վրա մարդածին գործոնների ազդեցությունը.
* գնահատել և կանխատեսել էկոհամակարգերի բաղադրիչների քանակական և որակական փոփոխությունների ընթացքը.
* ապահովել ազգային պարկի ղեկավարությանը անհրաժեշտ տեղեկատվությամբ` կառավարչական որոշումների կայացման համար.
* նպաստել կենսապաշարների օգտագործման նորմավորման հիմնավորմանը` ըստ ծավալների և ժամկետների.
* նպաստել պարկի վերաբերյալ տեղեկատվական բազային ստեղծմանը և տեղեկատվական համակարգի անխափան աշխատանքին:
Պարկում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի օբյեկտներն են.
1. բուսական ու կենդանական տեսակները (այդ թվում` էնդեմիկներ, ռելիկտներ, Կարմիր գրքում ընդգրկված, հազվագյուտ և անհետացող, ինչպես նաև տնտեսապես արժեքավոր տեսակներ և այլն) և դրանց պոպուլյացիաներն ու համակեցությունները, ինչպես նաև համակեցությունների գերիշխող (դոմինանտ) տեսակները.
2. բուսական և կենդանական տեսակների աճելավայրերը, բնադրավայրերը, միգրացիոն ուղիները, տեսակների գոյության համար առանձնահատուկ դեր խաղացող էկոհամակարգերը:
Հաշվի առնելով, որ բնական միջավայրի մոնիտորինգի արդյունքների օգտագործումը թույլ է տալիս ընդունել անմիջական կառավարչական որոշումներ, կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրումը ազգային պարկում կնպաստի պարկի կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը, կենսաբազմազանության վիճակի բարելավմանը, ինչպես նաև Հայաստանի բնության մասին գիտելիքների տարածմանը: «Դիլիջան» ազգային պարկում որպես մոնիտորինգի ինդիկատորներ ընտրվել են հետևյալ էկոհամակարգերը և բույսերի ու կենդանիների առանձին տեսակները (էնդեմիկ, հազվագյուտ, ինվազիվ և էքսպանսիվ):
1. Էկոհամակարգեր.
* հաճարենու անտառներ (Հաղարծին գետի ավազանում).
* կաղնու անտառներ (Խաչարձան).
* կենու պուրակ (Աղավնավանք).
* խառը անտառներ.
* սոճու անտառ (Արեգունու և Փամբակի լեռնաշղթաների լանջերին).
* մերձալպյան մարգագետիններ և բարձրախոտեր.
* ջրաճահճային և լճային մերձափնյա էկոհամակարգեր (Գոշալիճ, Պարզլիճ):
2. Բուսական օբյեկտներ
* էնդեմիկ տեսակներ` եզնակող Կոզո-Պոլյանսկու (Bupleurum koso-poljanskyi), կտավախոտ զանգեզուրի (Linaria zangezura) և ձնծաղիկ Միրզոևայի (Merendera mirzoevae).
* հազվագյուտ և Կարմիր գրքում գրանցված տեսակներ` մահամորմ (Atropa belladonna), արքայածաղիկ բլրակային (Fritillaria collina), վարդակակաչ գորտնուկանման (Anemone ranunculoides), կծկծուկ պարսկական (Epipactis persica), գետնամուշկ (Lycopodium selago), ջրահավաք օլիմպիական (Aquilegia olympica).
* քսպանսիվ տեսակներ` սպիտակածաղիկ սովորական (Leucanthemum vulgare), կեղծ ղանձլամեր սպիտակ (Veratrum album), իշակաթնուկ Սեգիերի (Euphorbia seguieriana), մատիտեղ լեռնային (Polygonum alpinum).
* ինվազիվ տեսակներ` տատասկ ալեհեր (Cirsium incanum), տատասկ դաշտային (Cirsium arvense), դառնուկ իտալական (Xanthium italicum), կոտեմ վայրի (Cardaria draba):
3. Կենդանական օբյեկտներ.
* փռոցաշերտի և հողի մակերեսին ապրող անողնաշարավորներ (միջատներ, բազմոտանիներ).
* ցերեկային թիթեռներ.
* ճպուռներ (Գոշալիճ, Պարզ լիճ).
* երկկենցաղներ (ծառագորտ, լճագորտ).
* սողուններ (ժայռային մողեսներ).
* խոշոր և միջին չափսի կաթնասուններ (այծյամ, վարազ, գայլ, լուսան, արջ).
* թռչուններ:
Մոնիտորինգի համակարգը պետք է ընդգրկի ազգային պարկի բոլոր գոտիները` արգելոցային, ռեկրեացիոն, տնտեսական, ինչպես նաև պահպանական գոտին: Մեթոդոլոգիական սկզբունքները ազգային պարկի տարբեր գոտիների համար տարբեր են:
«Սևան» և «Դիլիջան» ազգային պարկերում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրում» Ծրագրում ներկայացված են մոնիտորինգի իրականացման հիմնական սկզբունքները և մեթոդական ցուցումները, որոնց կիրառումն ապահովելու, ինչպես նաև կենսաբազմազանության մոնիտորինգի իրականացման և ելակետային տվյալների ստացման ու նախնական վերլուծության նպատակով պետք է իրականացվեն հետևյալ գործողությունները (տես նաև` Հավելված 1).
1. ազգային պարկի կառուցվածքում անհրաժեշտ է ստեղծել կենսաբազմազանության մոնիտորինգի իրականացման բաժին, որն անհրաժեշտ է համալրել հետևյալ մասնագետներով. բուսաբաններ (2 հաստիք), կենդանաբաններ (2 հաստիք), հիդրոկենսաբան (1 հաստիք), տվյալների բազաների ստեղծման և վարման ունակություններ ունեցող մեկ մասնագետ: Հեռանկարային պետք է համարել նույն հաստիքային միավորների առկայությունը «Դիլիջան» ազգային պարկի տեղամասերում.
2. համապատասխան կադրերի պատրաստում և վերապատրաստում, որը հնարավորություն կստեղծի տիրապետելու բուսական, կենդանական աշխարհի և ջրային էկոհամակարգերի հետազոտությունների անցկացման մեթոդիկաներին, ճանաչելու պարկում տարածված և Կարմիր գրքերում գրանցված տեսակներին: Այս նպատակով գիտական բաժնի աշխատակիցների մասնակցությամբ դաշտային պայմաններում պետք է փորձարկվի կենսաբազմազանության մոնիտորինգի իրականացման կարճաժամկետ ծրագիրը (Հավելված 3), որը կնպաստի մոնիտորինգի մասին տեսական և գործնական գիտելիքների ամրապնդմանը, հատկապես փորձահրապարակների ընտրման, մոնիտորինգային արձանագրությունների և դաշտային ձևերի կիրառման ուղղությամբ.
3. կենսաբազմազանության մոնիտորինգի իրականացման ընթացքում ձեռք բերված տվյալների գրանցման, վերլուծության և համապատասխան տեղեկատվության ապահովման նպատակով անհրաժեշտ է ստեղծել համակարգչային ծրագրային համակարգ.
4. կենսաբազմազանության մոնիտորինգի ելակետային տվյալների ստացման համար շահագրգիռ կողմերի ներգրավում` հատկապես բարձր դասարանների աշակերտներին, ուսուցիչներին, ֆերմերներին, որսորդներին և այլն. ազգային պարկի և դրա էկոհամակարգերի վերաբերյալ հասարակայնության իրազեկության բարձրացում: «Դիլիջան» ազգային պարկին հարակից համայնքներում անհրաժեշտ է տարածել կենսաբազմազանության մոնիտորինգի նպատակների և իրականացման ընթացակարգերի, կենսաբազմազանության նշանակության մասին գիտահանրամատչելի տեղեկատվություն` բուկլետների, տեղեկատվական թերթիկների, տեսաֆիլմերի, ԶԼՄ-ների միջոցով:
Հարկ է նշել, որ մոնիտորինգային ուսումնասիրությունների և դիտարկումների կատարման համար համապատասխան նյութատեխնիկական բազան ստեղծված է: Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման (ԲՊԿՉՆ) Ծրագրի շրջանակներում «Դիլիջան» ազգային պարկին հատկացվել են համակարգիչներ, տպիչներ, սկաներ, պատճենահանող սարքեր, ֆոտո- և տեսախցիկներ, ձեռքի GPS-ներ, դաշտային և լաբորատոր սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ: Բացի այդ, մոնիտորինգի արդյունքների հիման վրա կենսաբազմազանության տվյալների բազայի ստեղծման և վարման, ելակետային և վերլուծված տեղեկատվության թվայնացման նպատակով` ԲՊԿՉՆ Ծրագրի շրջանակներում պարկի երկու աշխատակիցների համար իրականացվել է երկրատեղեկատվական համակարգի (GIS) ուսուցում` համապատասխան GIS-ծրագրային և սարքավորումների ապահովմամբ: Այս ամենը վկայում են, որ «Դիլիջան» ազգային պարկի նոր, կենսաբազմազանության մոնիտորինգի իրականացման բաժնի, կառուցվածքային միավորի ստեղծումը անհրաժեշտ է և իրատեսական:
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1.
«Դիլիջան» ազգային պարկի և «Դիլիջան» ազգային պարկ» պետական ոչ
առևտրային կազմակերպության կառավարման բարելավման գործողությունների
պլան
._________________________________________________________________________.
|Հ/կ|Գործողություն |Կատարման |Կատարող |Ֆինանսավորման |
| | |ժամկետ | |աղբյուր |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. | Իրավական ակտերի նախագծերի մշակում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Համայնքների վարչական |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |սահմաններում գտնվող պետական | | |դրամաշնորհային |
| |սեփականության անտառների | | |միջոցներ |
| |կառավարման բարելավման, ինչպես | | | |
| |նաև գյուղատնտեսական | | | |
| |կենդանիներին դեպի ամառային | | | |
| |արոտավայրեր ազգային պարկի | | | |
| |տարածքով տարանցիկ տեղափոխման | | | |
| |նպատակով «Դիլիջան» ազգային | | | |
| |պարկ» ՊՈԱԿ-ի և համայնքների | | | |
| |միջև համագործակցության | | | |
| |պայմանագրերի տեքստերի | | | |
| |նախագծերի մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007- |»Դիլիջան» |»Դիլիջան» |
| |և համայնքների միջև |2011 թթ. |ազգային |ազգային պարկ» |
| |համագործակցության պայմանագրերի| |պարկ» ՊՈԱԿ. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |ստորագրում և պայմանագրային | |Համայնքներ |միջոցներ. |
| |պարտավորությունների | | |Համայնքային |
| |իրականացում: | | |բյուջե |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |«Դիլիջան» ազգային պարկի |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |տարածքագործառնական գոտիների | | |դրամաշնորհային |
| |կանոնակարգերի նախագծերի | | |միջոցներ |
| |մշակում և արգելոցային | | | |
| |գոտիների մուտքավճարների | | | |
| |սահմանման վերաբերյալ | | | |
| |առաջարկությունների | | | |
| |ներկայացում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |«Դիլիջան» ազգային պարկի |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |տարածքագործառնական գոտիների |կիրառումը|թյան |«Դիլիջան» |
| |կանոնակարգերի նախագծերի |2008 թ.- |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |հաստատում և դրանց |ից |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |իրականացում, արգելոցային | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| |գոտիների մուտքավճարների | |ազգային | |
| |սահմանում և կիրառում: | |պարկ» ՊՈԱԿ. | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|5. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |հսկողական գործառույթներ | | |դրամաշնորհային |
| |իրականացնող անձնակազմի | | |միջոցներ |
| |թվաքանակի հաշվարկման | | | |
| |նորմաների, ամբողջ անձնակազմի | | | |
| |ծառայողական | | | |
| |պարտականությունների և | | | |
| |ներկայացվող պահանջների | | | |
| |սահմանման վերաբերյալ | | | |
| |առաջարկությունների | | | |
| |ներկայացում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|6. |Հսկողական գործառույթներ |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |իրականացնող անձնակազմի | |թյան |«Դիլիջան» |
| |թվաքանակի հաշվարկման | |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |նորմաների, ամբողջ անձնակազմի | |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |ծառայողական | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| |պարտականությունների և | |ազգային | |
| |ներկայացվող պահանջների | |պարկ» ՊՈԱԿ. | |
| |սահմանում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|7. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |հսկողական գործառույթներ | | |դրամաշնորհային |
| |իրականացնող անձնակազմի | | |միջոցներ |
| |աշխատավարձերի վերանայման, | | | |
| |խրախուսման համակարգի ստեղծման | | | |
| |և շուրջօրյա հսկողության | | | |
| |համակարգի ներդրման վերաբերյալ | | | |
| |միջնաժամկետ ծրագրի նախագծի | | | |
| |մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|8. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2008- |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |հսկողական գործառույթներ |2011 թթ. |թյան |«Դիլիջան» |
| |իրականացնող անձնակազմի | |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |աշխատավարձերի վերանայման, | |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |խրախուսման համակարգի ստեղծման | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| |և շուրջօրյա հսկողության | |ազգային | |
| |համակարգի ներդրման վերաբերյալ | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
| |միջնաժամկետ ծրագրի | | | |
| |իրականացում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|9. |Անտառային ճանապարհների, |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ Ծրագրի |
| |հակահրդեհային հանքայնացված | | |դրամաշնորհային |
| |շերտերի կառուցման, | | |միջոցներ |
| |վերանորոգման և խնամքի | | | |
| |աշխատանքների իրականացման | | | |
| |միավոր գնային արժեքների | | | |
| |որոշման վերաբերյալ | | | |
| |առաջարկությունների մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|10.|Անտառային ճանապարհների, |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |հակահրդեհային հանքայնացված |կիրառումը|թյան |«Դիլիջան» |
| |շերտերի կառուցման, |2008 թ.- |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |վերանորոգման և խնամքի |ից |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |աշխատանքների իրականացման | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| |միավոր գնային արժեքների | |ազգային | |
| |հաստատում և կիրառում: | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|11.|«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |գիտահետազոտական աշխատանքների | | |դրամաշնորհային |
| |թեմատիկ պլանավորման, թեմաների | | |միջոցներ |
| |մշակման և դրանց հաստատման | | | |
| |կարգի նախագծի մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|12.|Գիտահետազոտական աշխատանքների |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե |
| |թեմատիկ պլանավորման, թեմաների |կիրառումը|թյան | |
| |մշակման և դրանց հաստատման |2008 թ.- |նախարարու- | |
| |կարգի սահմանում: |ից |թյուն | |
|___|_____________________________________________________________________|
|2. | «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի կառուցվածքային բարեփոխումներ |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |նոր կառուցվածքի, այդ թվում` | | |դրամաշնորհային |
| |կենսաբազմազանության | | |միջոցներ |
| |մոնիտորինգի իրականացման և | | | |
| |տուրիզմի ու ռեկրեացիայի | | | |
| |կառավարման բաժինների ստեղծման,| | | |
| |դրանից բխող աշխատողների նոր | | | |
| |թվաքանակի վերաբերյալ | | | |
| |առաջարկությունների մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի|2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե |
| |նոր կառուցվածքի և դրանից բխող|կիրառումը|թյան | |
| |աշխատողների թվաքանակի |2008 թ.- |նախարարու- | |
| |հաստատում: |ից |թյուն. | |
| | | |«Դիլիջան» | |
| | | |ազգային | |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ- |2007 թ. |»Դիլիջան» |»Դիլիջան» |
| |ում խորհրդատվական մարմնի | |ազգային |ազգային պարկ» |
| |ստեղծում: | |պարկ» ՊՈԱԿ |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ- |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |ում այցելուների կենտրոնի | | |դրամաշնորհային |
| |ստեղծման, դրա կանոնադրության | | |միջոցներ |
| |նախագծի և աշխատողների | | | |
| |թվաքանակի վերաբերյալ | | | |
| |առաջարկությունների մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|5. |Այցելուների կենտրոնի ստեղծում,|2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |կանոնադրության հաստատում և |կիրառումը|թյան |«Դիլիջան» |
| |աշխատողների թվաքանակի |2008 թ.- |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |սահմանում: |ից |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | |«Դիլիջան» |միջոցներ. |
| | | |ազգային | |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|6. |«Դիլիջան» ազգային պարկի Գոշ |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |տեղամասի կարգավիճակի | | |դրամաշնորհային |
| |վերանայում, Աղավնավանք և | | |միջոցներ |
| |Խաչարձան տեղամասերի ստեղծման, | | | |
| |ներառյալ դրանց տեղադրության և | | | |
| |աշխատողների թվաքանակի | | | |
| |վերաբերյալ առաջարկությունների | | | |
| |մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|7. |Աղավնավանք և Խաչարձան |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե. |
| |տեղամասերի ստեղծում և |կիրառումը|թյան |«Դիլիջան» |
| |աշխատողների թվաքանակի |2008 թ.- |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| |սահմանում: |ից |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| | | |ազգային | |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
|___|_____________________________________________________________________|
|3. | Քարտեզագրական աշխատանքներ |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Գեոդեզիական հանույթի միջոցով |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |«Դիլիջան» ազգային պարկին | | |դրամաշնորհային |
| |հարակից համայնքների վարչական | | |միջոցներ |
| |սահմաններում գտնվող պետական | | | |
| |սեփականության անտառային հողերի| | | |
| |սահմանների ճշգրտում, | | | |
| |քարտեզագրում և դրանց | | | |
| |կատեգորիայի փոփոխության | | | |
| |վերաբերյալ առաջարկության | | | |
| |ներկայացում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |«Դիլիջան» ազգային պարկին |2007- |ՀՀ |Պետ. բյուջե |
| |հարակից համայնքների վարչական |2008 թթ. |կառավարու- | |
| |սահմաններում գտնվող պետական | |թյուն | |
| |սեփականության անտառային հողերի| |Բնապահպանու-| |
| |սահմանների հաստատում և դրանց | |թյան | |
| |կատեգորիայի փոփոխության | |նախարարու- | |
| |իրականացում: | |թյուն | |
|___|_____________________________________________________________________|
|4. | Կադրերի մասնագիտական որակավորման բարձրացում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |GIS համակարգում տվյալների |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |բազաների շահագործման | | |դրամաշնորհային |
| |ուսուցում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |Կադրերի վերապատրաստման |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |կարճաժամկետ և երկարաժամկետ | | |դրամաշնորհային |
| |ծրագրերի նախագծերի մշակում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Կադրերի վերապատրաստման |2007 թ. |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե |
| |կարճաժամկետ և երկարաժամկետ |կիրառումը|թյան | |
| |ծրագրերի հաստատում և |2008 թ.- |նախարարու- | |
| |իրականացում: |ից |թյուն | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Կենսաբազմազանության |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |մոնիտորինգի իրականացման | | |դրամաշնորհային |
| |նպատակով կադրերի | | |միջոցներ |
| |վերապատրաստում (ըստ Հավելված | | | |
| |3-ում ներկայացված ծրագրի): | | | |
|___|_____________________________________________________________________|
|5. | «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային տարածքների կառավարման բարելավում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Ազգային պարկի տեղամասերի |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |անտառային տվյալների բանկի, | | |դրամաշնորհային |
| |անտառգնահատման հատվածային | | |միջոցներ |
| |նկարագրման թեմատիկ քարտեզների,| | | |
| |գրքերի պատրաստում, տպագրում և | | | |
| |տրամադրում «Դիլիջան» ազգային | | | |
| |պարկ» ՊՈԱԿ-ին: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |Անտառվերականգնման |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |միջոցառումների նախագծերի | | |դրամաշնորհային |
| |պատրաստում, շրջակա միջավայրի | | |միջոցներ |
| |վրա ազդեցության փորձաքննության| | | |
| |իրականացում և ՀՀ | | | |
| |բնապահպանության նախարարության | | | |
| |հաստատման ներկայացում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Անտառվերականգնման |2008- |«Դիլիջան» |Պետ. բյուջե. |
| |միջոցառումների իրականացում: |2011 թթ. |ազգային |«Դիլիջան» |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| | | | |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Համաձայն սույն կառավարման |2007- |«Դիլիջան» |Պետ. բյուջե. |
| |պլանի` անտառպահպանական |2011 թթ. |ազգային |«Դիլիջան» |
| |միջոցառումների իրականացում: | |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| | | | |ՊՈԱԿ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|5. |Շամախյան տեղամասի 33 |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |քառակուսու 20-րդ հատվածում | | |դրամաշնորհային |
| |1 հա տնկարանի հիմնում: | | |միջոցներ |
|___|_____________________________________________________________________|
|6. | Տուրիզմի և ռեկրեացիայի զարգացում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Ազգային պարկի և դրա |2007- |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |պահպանական գոտու տարածքներում |2008 թթ. | |դրամաշնորհային |
| |տուրիզմի և ռեկրեացիայի, այդ | | |միջոցներ |
| |թվում` տուրիստական և | | | |
| |ռեկրեացիոն ենթակառուցվածքների | | | |
| |զարգացման ծրագրի մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |Ազգային պարկի և դրա |2008- |«Դիլիջան» |»Դիլիջան» |
| |պահպանական գոտու տարածքներում |2011 թթ. |ազգային |ազգային պարկ» |
| |տուրիզմի և ռեկրեացիայի | |պարկ» ՊՈԱԿ. |ՊՈԱԿ-ի, հարակից|
| |զարգացման ծրագրի իրականացում: | |հարակից |համայնքների, |
| | | |համայնքներ. |համապատասխան |
| | | |համապատասխան|կազմակերպութ- |
| | | |կազմակերպութ|յունների |
| | | |յուններ |սեփական |
| | | |(համաձայնու-|միջոցներ |
| | | |թյամբ) | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Տուրիզմի և ռեկրեացիայի շրջակա|2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |միջավայրի վրա և սոցիալական | | |դրամաշնորհային |
| |ազդեցության գնահատման | | |միջոցներ |
| |մոնիտորինգային ծրագրի մշակում:| | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Տուրիզմի և ռեկրեացիայի շրջակա|2007 թ. |«Դիլիջան» |Պետ. բյուջե. |
| |միջավայրի վրա և սոցիալական |կիրառումը|ազգային |«Դիլիջան» |
| |ազդեցության գնահատման |2008 թ.- |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| |մոնիտորինգային ծրագրի |ից | |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |հաստատում և իրականացում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|5. |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ- |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |ում արբանյակային ինտերնետային | | |դրամաշնորհային |
| |կապի և համակարգչային ներքին | | |միջոցներ |
| |ցանցի տեղադրում: | | | |
|___|_____________________________________________________________________|
|7. | Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Կենսաբազմազանության |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |մոնիտորինգի համակարգչային | | |դրամաշնորհային |
| |ծրագրային համակարգի ստեղծում | | |միջոցներ |
| |և տեղադրում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |Մոնիտորինգի արդյունքների հիման|2008- |Բնապահպանու-|Պետ. բյուջե |
| |վրա կենսաբազմազանության |2011 թթ. |թյան |«Դիլիջան» |
| |տվյալների բազայի ստեղծում: | |նախարարու- |ազգային պարկ» |
| | | |թյուն. |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | |«Դիլիջան» |միջոցներ |
| | | |ազգային | |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Կենսաբազմազանության |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |մոնիտորինգի գործընթացին | | |դրամաշնորհային |
| |համայնքների ներկայացուցիչների | | |միջոցներ |
| |ներգրավման ծրագրի մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Կենսաբազմազանության |2008- |«Դիլիջան» |»Դիլիջան» |
| |մոնիտորինգի գործընթացին |2011 թթ. |ազգային |ազգային պարկ» |
| |համայնքների ներկայացուցիչների | |պարկ» ՊՈԱԿ |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |ներգրավման ծրագրի իրականացում:| | |միջոցներ |
|___|_____________________________________________________________________|
|8. | Ազգաբնակչության իրազեկության բարձրացում |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |«Դիլիջան» ազգային պարկի, այդ |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |թվում` կենսաբազմազանության | | |դրամաշնորհային |
| |մոնիտորինգի գործընթացի | | |միջոցներ |
| |վերաբերյալ ազգաբնակչության | | | |
| |իրազեկության բարձրացման, | | | |
| |կարճաժամկետ և երկարաժամկետ | | | |
| |ծրագրերի նախագծերի մշակում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |Ազգաբնակչության իրազեկության |2008- |«Դիլիջան» |Պետ. բյուջե |
| |բարձրացման կարճաժամկետ և |2011 թթ. |ազգային |«Դիլիջան» |
| |երկարաժամկետ ծրագրերի | |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| |իրականացում: | | |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Ազգային պարկի տարածքով |2007 թ. |«Դիլիջան» |»Դիլիջան» |
| |գյուղատնտեսական կենդանիներին | |ազգային |ազգային պարկ» |
| |դեպի ամառային արոտավայրեր | |պարկ» ՊՈԱԿ |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |տարանցիկ տեղափոխման | | |միջոցներ |
| |երթուղիների վերաբերյալ | | | |
| |բնակչության իրազեկում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Ազգային պարկում տուրիզմին և |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |ռեկրեացիային վերաբերող | | |դրամաշնորհային |
| |տեղեկատվական նյութերի մշակում,| | |միջոցներ |
| |հրատարակում և «Դիլիջան» | | | |
| |ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ին | | | |
| |տրամադրում: | | | |
|___|_____________________________________________________________________|
|9. | Շինարարական աշխատանքներ |
|___|_____________________________________________________________________|
|1. |Գոշ, Հաղարծին և Շամախյան |2007- |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |տեղամասերում արգելոցային |2008 թթ. | |դրամաշնորհային |
| |գոտիներում ցանկապատման | | |միջոցներ |
| |նախագծման և տեղադրման | | | |
| |աշխատանքներ: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|2. |«Դիլիջան» ԱՊ-ում |2007- |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |արգելափակոցների նախագծում և |2008 թթ. | |դրամաշնորհային |
| |տեղադրում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|3. |Գյուղատնտեսական կենդանիների |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |տարանցիկ տեղափոխման | | |դրամաշնորհային |
| |երթուղիների դժվարանցանելի | | |միջոցներ |
| |հատվածների մասնակի | | | |
| |վերանորոգման աշխատանքների | | | |
| |նախագծում: | | | |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|4. |Գյուղատնտեսական կենդանիների |2008 թ. |Համայնքներ. |Համայնքների |
| |տարանցիկ տեղափոխման | |«Դիլիջան» |բյուջե. |
| |երթուղիների դժվարանցանելի | |ազգային |«Դիլիջան» |
| |հատվածների մասնակի | |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| |վերանորոգման աշխատանքների | | |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| |իրականացում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|5. |Ամառային արոտավայրերում |2007 թ. |ԲՊԿՉՆ ԾԻԳ |ԲՊԿՉՆ ծրագրի |
| |ջրարբիացման կետերի կառուցման | | |դրամաշնորհային |
| |նախագծում: | | |միջոցներ |
|___|______________________________|_________|____________|_______________|
|6. |Ամառային արոտավայրերում |2008 թ. |Համայնքներ. |Համայնքների |
| |ջրարբիացման կետերի կառուցում | |«Դիլիջան» |բյուջե. |
| | | |ազգային |«Դիլիջան» |
| | | |պարկ» ՊՈԱԿ |ազգային պարկ» |
| | | | |ՊՈԱԿ-ի սեփական |
| | | | |միջոցներ |
._________________________________________________________________________.
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2.
Գույքագրում անցած բնական և մշակութային հուշարձանները, դրանց
կարգավիճակը և տուրիզմի զարգացման առաջարկությունները
._________________________________________________________________________.
|Հուշ- |Վայրը/ |Հուշարձանի |Պահպանման/|Հուշարձանի |
|արձանի |հասանելիությունը |կարգավիճակը |բարելավման|կարևորությունը |
|անվա- | |(1-Լավ/ |միջոցառում|տուրիզմի |
|նումը | | 2-Միջին/ |ներ |տեսանկյունից |
| | | 3-Վատ) | |(1-Բարձր/2-Միջին/ |
| | | | | 3-Ցածր) |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Պարզ |գտնվում է Դիլիջանից | 1 |դեպի լիճ | 1 |
|լիճ |9 կմ դեպի հյուսիս- |լիճը գտնվում|տանող |լիճը` հարմար դիրքի|
| |արևելք` 1340 մ ծովի |է լավ |ճանապարհը |շնորհիվ, կարող է |
| |մակարդակից բարձր, |վիճակում, |պահանջում |ընդգրկվել Հաղարծին|
| |Արեգունի լեռների |իսկ մերձակա |է |տանող տուրիստական |
| |հյուսիսային թեքության |տարածքները |հակասողան-|երթուղիներում |
| |վրա/հեշտ հասանելի |մաքուր են |քային | |
| | |աղբից |միջոցառում| |
| | | |ների | |
| | | |իրականա- | |
| | | |ցում | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Գոշալիճ|գտնվում է Գոշ գյուղից | 1 |դեպի լիճ | 1 |
| |1.5 կմ հեռավորության |լիճը գտնվում|տանող |լիճը` հարմար դիրքի|
| |վրա, դեպի հարավ- |է լավ |ճանապարհը |շնորհիվ, կարող է |
| |արևմուտք` 1190 մետր |վիճակում, |անհրաժեշտ |ընդգրկվել Գոշավանք|
| |բարձրության վրա/հեշտ |իսկ մերձակա |է |տանող տուրիստական |
| |հասանելի |տարածքները |վերանորո- |երթուղիներում |
| | |մաքուր են |գել | |
| | |աղբից | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Քարա- |գտնվում են Ներքին Գոշ | 1 |Չկա | 1 |
|բլիթներ|գյուղից 0.2 կմ դեպի |հուշարձանը | |բնական հուշարձանը`|
| |հարավ-արևմուտք` դեպի |գտնվում է | |հարմար դիրքի |
| |Գոշավանք տանող |լավ | |շնորհիվ, կարող է |
| |ճանապարհի աջ կողմում |վիճակում, | |ընդգրկվել Գոշավանք|
| |և անմիջապես երևում է|իսկ մերձակա | |տանող տուրիստական |
| |Ներքին Գոշ գյուղն |տարածքները | |երթուղիներում |
| |անցնելուց հետո |մաքուր են | | |
| |թեքվելով դեպի վանք/ |աղբից | | |
| |հեշտ հասանելի | | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Ակոսված|գտնվում է Հովք գյուղից| 2 |Չկա | 1 |
|քարեր |6 կմ դեպի հյուսիս- |ընդհանուր | |խորհուրդ է տրվում |
| |արևմուտք` Իջևանի |առմամբ | |ներառել այս |
| |լեռնաշղթայի Հովք լեռան|հուշարձանը | |հուշարձանը |
| |արևելյան մասում: Այն |բարվոք | |տուրիստական |
| |հասանելի է Հովք և |վիճակում է, | |երթուղիներում` |
| |Հաղարծին գյուղերից |իսկ տարածքը`| |տուրիստներին |
| |լեռնային |մաքուր | |ընձեռելով տարածքով|
| |ճանապարհներով, որոնք | | |քայլելու, |
| |անցանելի չեն | | |բնությամբ հիանալու|
| |մեքենաների համար/դժվար| | |և պատմական |
| |հասանելի է, քանի որ | | |հուշարձանների հետ |
| |գտնվում է մոտ 10 կմ | | |ծանոթանալու |
| |հեռավորության վրա | | |հնարավորություն |
| |Իջևանի | | | |
| |ավտոմայրուղուց: | | | |
| |Խորհուրդ է տրվում | | | |
| |այցելել տեղական | | | |
| |ուղեկցողի հետ | | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|ՀՈՎՔ-1 |գտնվում է Հովք և | 1 |Չկա | 1 |
|քարան- |Հաղարծին գյուղերից |ընդհանուր | |խորհուրդ է տրվում |
|ձավներ |6-8 կմ դեպի հյուսիս- |առմամբ | |ներառել այս |
| |արևմուտք` 2 050 մետր |հուշարձանը | |հուշարձանը |
| |ծովի մակարդակից բարձր:|բարվոք | |հնագիտական |
| |Կարելի է հասնել |վիճակում է, | |տուրիզմի |
| |լեռնային |իսկ տարածքը`| |բնագավառում |
| |ճանապարհներով` Հովք և |մաքուր | | |
| |Հաղարծին գյուղերից/ | | | |
| |դժվար հասանելի է, քանի| | | |
| |որ գտնվում է մոտ 10 կմ| | | |
| |հեռավորության վրա | | | |
| |Իջևանի | | | |
| |ավտոմայրուղուց: | | | |
| |Խորհուրդ է տրվում | | | |
| |այցելել տեղական | | | |
| |ուղեկցողի հետ | | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Հաղար- |գտնվում է սարի լանջին`| 3 |Չկա | 3 |
|ծնի Սբ.|Հաղարծին գյուղի |հուշարձանը | |մատուռը չի դասվում|
|Սարգիս |հյուսիսային հատվածի |գտնվում է | |կարևորագույն |
|եկեղեցի|վերևում: Հասանելի է |լավ | |պատմամշակութային |
| |Դիլիջան-Իջևան |վիճակում, | |հուշարձանների |
| |մայրուղուց գյուղական |իսկ տարածքը`| |շարքին, սակայն |
| |ճանապարհով 600 մ դեպի |մաքուր | |ներառված է |
| |ձախ մինչև սարի գագաթը| | |տուրիստական |
| |և թեքվելով հողային | | |երթուղիներում: |
| |ճանապարհով դեպի | | |Այստեղից բացվում է|
| |Իջևանի լեռնաշղթա/հեշտ| | |Աղստև գետի հովտի |
| |հասանելի | | |հիանալի պատկերը |
| | | | |Դիլիջանից մինչև |
| | | | |Իջևան |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Աղավնա-|գտնվում է Աղավնավանք | 2 |պահանջվում| 2 |
|վանքի |գյուղից 2.5 կմ դեպի |չնայած իր |է հիմնովին|շնորհիվ իր |
|Սբ. |հյուսիս-արևելք` կենու|հնությանը, |վերանորո- |ներդաշնակությանը |
|Աստվա- |պուրակում, Աղավնավանք |հուշարձանը |գում |բնության հետ` |
|ծածին |գետակի աջ ափին/ |կանգուն է և | |խորհուրդ է տրվում |
|Անապատ |հասանելի է հողային |համեմատաբար | |ներառել հուշարձանը|
|եկեղեցի|ճանապարհով, որը |լավ | |պատմամշակութային |
| |սկսվում է գյուղի |պահպանված: | |տուրիստական |
| |եզրից: Անձրևային |Վնասվել են | |երթուղիների |
| |եղանակներին ճանապարհը |միայն քիվի | |ցանկում |
| |տրանսպորտով անանցանելի|գեղազարդար- | | |
| |է |ված, վեղարի | | |
| | |և տանիքի | | |
| | |սրբատաշ | | |
| | |քարերը | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Ջուխտակ|գտնվում է Դիլիջանի | 2 |անհրաժեշտ | 2 |
|վանք |հյուսիս-արևմուտքում, |հուշարձանի |է |հուշարձանի դիրքը |
| |նախկին Շամախյան |տարածքը |ուսումնա- |հարմար է ներառելու|
| |գյուղից 2.1 կմ դեպի |մաքուր է, |սիրել |այն Հաղարծին և |
| |հյուսիս-արևմուտք, |սակայն |տարածքի |Գոշավանք տանող |
| |Բլդան գետի ձախ ափին, |եկեղեցին և |ինժեներա- |տուրիստական |
| |Խալ Խալլու սարի |ճանապարհը |երկրաբանա-|երթուղիներում |
| |հարավային լանջին/հեշտ |գտնվում են |կան | |
| |հասանելի է: Կարելի է |Դիլիջանի |վիճակը` | |
| |օգտագործել թե |ակտիվ |բացահայտե-| |
| |արևմտյան, թե |հողասահքերի |լու համար | |
| |արևելյան ճանապարհները|գոտում, որի |այն բնական| |
| |անտառի միջով, որոնք |շնորհիվ |և | |
| |շրջապատում են հիմնական|ճանապարհի |տեխնիկական| |
| |ճանապարհի դժվարին |որոշ |պայմաննե- | |
| |հատվածները |հատվածներ |րը, որոնք | |
| | |ոչնչացվել |նպաստում | |
| | |են: Առավել |են | |
| | |վտանգավոր է |հողասահքե-| |
| | |հարավային |րի | |
| | |ճանապարհը, |ակտիվացմա-| |
| | |որը կտրուկ |նը, ինչպես| |
| | |կտրվում է և |նաև | |
| | |հատում խորը |մշակել և | |
| | |անդունդին: |իրականաց- | |
| | |Խորհուրդ է |նել | |
| | |տրվում |պահպանման | |
| | |տեղակայել |գործողու- | |
| | |ցուցանակներ |թյուններ | |
| | |ճանապարհների| | |
| | |երկարությամբ| | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Մաթոսա-|գտնվում է Դիլիջանի | 2 |հուշարձանը| 2 |
|վանք |արևմուտքում` նախկին |տարածքը |պահանջում |հուշարձանի դիրքը |
| |Շամախյան գյուղից |մաքուր է, |է հիմնովին|հարմար է ներառելու|
| |2.5 կմ դեպի արևմուտք, |սակայն |վերանորո- |այն Հաղարծին և |
| |Բլդան գետի անտառածածկ |պարբերաբար |գում, |Գոշավանք տանող |
| |աջ ափին` Ջուխտակ վանքի|ենթարկվում է|ինչպես |տուրիստական |
| |դիմաց և Մաթոսի |ոսկեգողերի |նաև |երթուղիներում |
| |բնակավայրի տարածքում/ |հարձակումնե-|նախընտրելի| |
| |հեշտ հասանելի է |րին: |է | |
| |անցնելով գետի աջ ափը` |Ինտենսիվ |վերանորո- | |
| |հանքային ջրերի |անտառահատում|գել դեպի | |
| |գործարանի մոտով: |ները փչացրել|հուշարձան | |
| |Մուտքը մեքենաներով |են տարածքի |տանող | |
| |ցանկալի չէ` հատկապես |գեղատեսիլ |ճանապարհը | |
| |խոնավ եղանակին |պատկերը: | | |
| | |Հուշարձանը | | |
| | |գտնվում է | | |
| | |ակտիվ | | |
| | |հողասահքերի | | |
| | |գոտում, որը | | |
| | |դեռևս չի | | |
| | |սպառնում | | |
| | |շինություննե| | |
| | |րին, բայց | | |
| | |վտանգը կա | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Հաղար- |գտնվում է Թեղուտ | 1 |անհրաժեշտ | 1 |
|ծին |գյուղից 6 կմ դեպի |հուշարձանը |է վերա- |ընդհանուր առմամբ, |
|վանք |հյուսիս-արևմուտք` |լավ |նորոգել |Հաղարծնի |
| |Իջևանի լեռնաշղթայի |պահպանված է,|հողասահքե-|հուշարձանը |
| |հարավ-արևմտյան |տարածքը` |րից |ընդգրկված է |
| |մասերում, Հաղարծին |մաքուր: Սբ. |վնասված |Հայաստանի |
| |գետի գեղատեսիլ |Աստվածածին |ճանապարհի |կարևորագույն |
| |կիրճում, Հաղարծին և |եկեղեցին |հատվածնե- |մշակութային |
| |Մեծ Աղբյուր գետերի |գործող է: |րը: Պետք է|հուշարձանների |
| |հարթավայրի կենտրոնական|Դեպի վանք |վերացնել |ցանկում: Նոր |
| |մասում/հեշտ հասանելի է|տանող |Սեղանատան |Գետիկի կամ |
| |ասֆալտապատ ճանապարհով`|ճանապարհը |մետաղական |Գոշավանքի հետ |
| |Թեղուտ գյուղի և |անցնում է |ծածկը, որը|միասին այն կազմում|
| |անտառի միջով |Հաղարծին |չի |է «Դիլիջան» |
| | |գետի խորը |համապատաս-|ազգային պարկի |
| | |կիրճի ու |խանում |ամենատարածված |
| | |միջնադարյան |հուշարձանի|տուրիստական |
| | |բնակավայրի |պատմական |վայրերից մեկը |
| | |միջով, որի |տեսքին | |
| | |հետքերը | | |
| | |պահպանվել են| | |
| | |առ այսօր | | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Նոր |գտնվում է Ներքին Գոշ | 1 |գոյություն| 1 |
|Գետիկ |գյուղի հյուսիսային |1955-1968 և |ունեն |Հաղարծնի հետ |
|վանք |մասում` անտառածածկ |1978 |ավտոկանգառ|միասին Նոր Գետիկ |
|կամ |լանջերով շրջապատված |թվականներին |և |հուշարձանը կազմում|
|Գոշա- |փոքր հարթավայրի վրա, |հուշարձանը |զուգարան, |է ոչ միայն |
|վանք |Գոշ գետի ձախ լանջին, |վերանորոգվել|սակայն |«Դիլիջան» ազգային |
| |որը միանում է Գետիկ |է: 1971 |դրանք |պարկի, այլև |
| |գետին: Դեպի հուշարձան |թվականին |հեռու են |Հայաստանի |
| |տանող ճանապարհները |ստեղծվել է |միջազգային|ամենաայցելվող |
| |վերանորոգվել են և |փոքր |չափանիշնե-|վայրերից մեկը: Այն|
| |գտնվում են բարվոք |թանգարան: |րից: |ազգային պարկի |
| |վիճակում: Հուշարձանը |Ընդհանուր |Ցանկալի |հիմնական |
| |գտնվում է Դիլիջանից |առմամբ |կլիներ |տուրիստական |
| |մոտ 20 կմ |հուշարձանի |մաքրել |կենտրոններից մեկն |
| |հեռավորության վրա/հեշտ|տարածքը լավ |հուշարձանի|է |
| |հասանելի է |պահպանված է |տարածքը | |
| | | |անցանկալի | |
| | | |իրերից և | |
| | | |քարերից, | |
| | | |ինչպես | |
| | | |նաև | |
| | | |համալրել | |
| | | |գրադարանը | |
| | | |նոր | |
| | | |նմուշներով| |
| | | |և ավելի | |
| | | |բարեկարգել| |
| | | |այն | |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Աղավնա-|գտնվում է Աղավնավանք | 3 |անհրաժեշտ | 3 |
|վանքի |գյուղից 300-400 մ |ընդհանուր |է |հուշարձանը, |
|մետաղա-|հյուսիս, Գետիկի |առմամբ |պաշտպանել |հանդիսանալով մի |
|ձուլա- |վտակներից մեկի աջ ափին|համալիրը |տարածքը |ինքնատիպ ու |
|կան |և մատչելի է |գտնվում է |ժամանակա- |գիտաճանաչողական |
|համալիր|գյուղամիջյան |բարվոք |կից |կարևոր |
| |ճանապարհով/հեշտ |վիճակում, |մարդածին |նշանակություն |
| |հասանելի |սակայն |գործոնների|ունեցող նմուշ, |
| | |ենթարկվում է|ազդեցու- |Հյուսիսային |
| | |մարդածին |թյունից |Հայաստանի |
| | |գործոնների | |միջնադարյան |
| | |ազդեցությանը| |արտադրական |
| | | | |համալիրների |
| | | | |շարքում կարող է |
| | | | |ուսումնասիրվել և |
| | | | |պեղվել հնագիտական |
| | | | |տուրիզմ |
| | | | |կազմակերպելու |
| | | | |նպատակով |
|_______|______________________|____________|__________|__________________|
|Աղավնա-|գտնվում է Աղավնավանք | 3 |անհրաժեշտ | 2 |
|վանքի |գյուղի հարավային |գտնվում է ոչ|է |հուշարձանը կարելի |
|կամուրջ|եզրին, Գոշ-Ճամբարակ |այնքան լավ |հուշարձանի|է ընդգրկել Գետիկի |
| |ավտոխճուղուց անմիջապես|վիճակում, |լիարժեք |հովտի |
| |աջ` Գետիկ գետի վրա |քանի որ |վերականգ- |հուշարձաններին |
| |կառուցված նոր կամրջի |մասամբ |նում |ծանոթացնելու |
| |անմիջական |ավերված է | |նպատակով |
| |հարևանությամբ/հեշտ | | |նախատեսված |
| |հասանելի է | | |երթուղիներում` |
| | | | |պատմամշակութային |
| | | | |տուրիզմ |
| | | | |կազմակերպելիս, |
| | | | |որպես միջնադարյան |
| | | | |ինժեներա- |
| | | | |կոմունիկացիոն |
| | | | |մտածելակերպի մի |
| | | | |համեստ նմուշ |
._________________________________________________________________________.
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3.
Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգը և դրա ներդրումը
«Դիլիջան» ազգային պարկում
ՈՒսումնական ծրագիր
Դասընթացի նպատակը
Մասնակիցներին տալ տեսական և գործնական գիտելիքներ կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի, դրա անհրաժեշտության, կարևորության և ընթացքի վերաբերյալ, որպեսզի հնարավորություն ստեղծվի ներդնել և իրականացնել կենսաբազմազանության մոնիտորինգը ազգային պարկի տարածքում` կենսաբազմազանության կառավարման արդյունավետությունը, պահպանությունը և կայուն օգտագործումը բարելավելու համար:
Ակնկալվող արդյունքները
Մասնակիցները հնարավորություն կստանան.
* Հավաքագրել ելակետային տվյալներ ազգային պարկի կենսաբազմազանության վիճակի վերաբերյալ,
* մուտքագրել, մշակել և վերլուծել տվյալները ազգային պարկի կենսաբազմազանության մոնիտորինգի տեղեկատվական համակարգում,
* գնահատել և բացահայտել ֆլորայի ու ֆաունայի փոփոխությունները, դրանց վիճակի և զարգացման ընթացքի բարելավման նպատակով` համապատասխան կառավարչական որոշումներ ընդունելու և տեղեկատվությունը տարածելու համար:
Դասընթացի տևողությունը` 5 օր
Անցկացման վայրը
Դիլիջան ազգային պարկի կենտրոնական գրասենյակ (դասախոսություններ), Պարզ լիճ և շրջակայքի անտառային տարածք (դաշտային գործնական աշխատանք) և սոճու անտառ Դիլիջան - Վանաձոր մայրուղու 10-րդ կմ (դաշտային գործնական աշխատանք):
Մասնակիցներ
Ազգային պարկի գիտական բաժնի անձնակազմ:
ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԹԵՄԱՆԵՐԸ ԸՍՏ ՕՐԵՐԻ ԵՎ ԺԱՄԵՐԻ
._________________________________________________________________________.
|Օր, ժամ |Թեմա |
|___________|_____________________________________________________________|
|Օր l | |
|___________|_____________________________________________________________|
|10.00-13.00|Թեմա 1. Ծանոթացում էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգին |
| |* Մոնիտորինգը որպես դիտարկումների, գնահատման և կանխատեսման |
| |համակարգ, |
| |* Ծանոթացում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի հետ, |
| |* Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի պահանջները |
| |կենսաբազմազանության մոնիտորինգի վերաբերյալ, |
| |* Միջազգային փորձը կենսաբազմազանության մոնիտորինգի |
| |վերաբերյալ: |
|___________|_____________________________________________________________|
|13.00-14.00|Ընդմիջում |
|___________|_____________________________________________________________|
|14.00-17.30|Թեմա 2. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի հիմնադրման |
| |և իրականացման անհրաժեշտությունը |
| |* Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգը, |
| |* «Դիլիջան» ազգային պարկի կենսաբազմազանությանը սպառնացող |
| |բնական և մարդածին ազդեցությունները, |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի կարևորությունը «Դիլիջան» |
| |ազգային պարկի համար: |
|___________|_____________________________________________________________|
|Օր ll | |
|___________|_____________________________________________________________|
|10.00-13.00|Թեմա 3. «Դիլիջան» ազգային պարկի ֆլորայի և ֆաունայի առկա |
| |տվյալների վերլուծություն |
| |* Պարկի ֆունկցիոնալ գոտևորում, |
| |* Ազգային պարկի կենսաբանական բազմազանությունը, |
| |* Էնդեմիկ, ռելիկտային, հազվագյուտ և Կարմիր գրքում գրանցված |
| |տեսակներ, |
| |* Ազգային պարկի հիմնական էկոհամակարգերը: |
|___________|_____________________________________________________________|
|13.00-14.00|Ընդմիջում |
|___________|_____________________________________________________________|
|14.00-17.30|Թեմա 4. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի |
| |առանձնահատկությունները և ներդրման մեխանիզմները ազգային |
| |պարկում |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի առանձնահատկությունները, |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի ընդհանուր մեխանիզմները, |
| |* Օրենսդրական դաշտ և ինստիտուցիոնալ կառուցվածք: |
|___________|_____________________________________________________________|
|Օր lll | |
|___________|_____________________________________________________________|
|10.00-13.00|Թեմա 5. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ներդրման |
| |մեթոդաբանությունը |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի մեթոդաբանության ընդհանուր |
| |սկզբունքները, |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի օբյեկտները ազգային պարկում,|
| |* Ինդիկատորներ: |
|___________|_____________________________________________________________|
|13.00-14.00|Ընդմիջում |
|___________|_____________________________________________________________|
|ժամ |Թեմա 6. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի արձանագրություններ և |
|14.00-17.30|դաշտային ձևեր |
| |* Մոնիտորինգի արձանագրություններ, |
| |* Դաշտային ձևեր, |
| |* Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի մոդելի օրինակի փորձարկում: |
|___________|_____________________________________________________________|
|Օր IV | |
|___________|_____________________________________________________________|
|10.00-18.00|Թեմա 7. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի մոդելի փորձարկում |
| |դաշտում |
| |* Դաշտային գործնական աշխատանք. Պարզ լիճ և շրջակա անտառ, |
| |* Քննարկում: |
|___________|_____________________________________________________________|
|Օր V | |
|___________|_____________________________________________________________|
|10.00-13.00|Թեմա 7. Կենսաբազմազանության մոնիտորինգի մոդելի փորձարկում |
| |դաշտում |
| |* Դաշտային գործնական աշխատանք. սոճու անտառ Դիլիջանի |
| |շրջակայքում, |
| |* Քննարկում: |
|___________|_____________________________________________________________|
|13.00-14.00|Ընդմիջում |
|___________|_____________________________________________________________|
|ժամ |Դասընթացի ամփոփում |
|14.00-17.00| |
._________________________________________________________________________.
Քարտեզ 1. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Ռելիեֆ
Քարտեզ 2. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Ջրագրություն
Քարտեզ 3. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Կարմիր գրքում գրանցված առավել ուշադրության արժանի և էնդեմիկ բուսատեսակների բաշխվածությունը
Քարտեզ 4. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Դեղաբույսերի բաշխվածությունը
Քարտեզ 5. «Դիլիջան» ազգային պարկ. ՈՒտելի բույսերի բաշխվածությունը
Քարտեզ 6. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների տեսակների բաշխվածությունը
Քարտեզ 7. «Դիլիջան» ազգային պարկի և պահպանական գոտու սահմանները
Քարտեզ 8. «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքա-գործառնական գոտիները
Քարտեզ 9. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Դեպի ամառային արոտավայրեր գյուղատնտեսական կենդանիների տարանցիկ տեղափոխման երթուղիներ
Քարտեզ 10. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Անտառների բաշխվածությունն ըստ գերակշռող ծառատեսակների և հասակային փուլերի
Քարտեզ 11. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Անտառների բաշխվածությունն ըստ բոնիտետային դասերի
Քարտեզ 12. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Անտառների բաշխվածությունն ըստ լրիվության
Քարտեզ 13. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Բնական և մշակութային հուշարձանների բաշխվածությունը
Քարտեզ 14. «Դիլիջան» ազգային պարկ. Տուրիստական հիմնական երթուղիները
________________________________
ԻՐՏԵԿ - քարտեզները չեն բերվում