Սեղմել Esc փակելու համար:
ՀՀ-ՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻՈՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐՄԱՆ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ՀՀ-ՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻՈՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻՆ ՀԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՏԱԼՈՒ ՄԱՍԻՆ (2-Ր ...

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆԻՍՏԻ
ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՔԱՂՎԱԾՔ

 

30 ապրիլի 2015 թվականի N 19

 

9. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻՈՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻՆ ՀԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՏԱԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

(2-րդ մաս)

 

3. ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԸ

 

Նախատեսվում է, որ Պրոբացիայի ծառայությունը կունենա կենտրոնական մարմին և տարածքային ստորաբաժանումներ (Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանմանը համապատասխան), որոնց մեջ, ելնելով աշխատանքային ծավալից, առանձնահատուկ տեղ կունենա Երևան քաղաքը: Ծառայության, այդ թվում` կենտրոնական մարմնի կառուցվածքը կբխի իրականացվելիք խնդիրներից (ծառայության կառուցվածքը բերված է աղյուսակ 1-ում):

Պրոբացիայի ծառայության տարածքային ստորաբաժանումները պետք է ստեղծվեն յուրաքանչյուր մարզում և Երևան քաղաքում, մարզերում մարզային ստորաբաժանումը կարող է ունենալ նստավայրեր տարբեր համայնքներում (նպատակահարմար է նստավայրերը լինեն շուրջ 40 համայնքներում): Յուրաքանչյուր տարածքային ստորաբաժանման գործունեությունը պետք է կառավարվի և վերահսկվի Պրոբացիայի կենտրոնական մարմնի կողմից: Յուրաքանչյուր տարածքային ստորաբաժանում (մասնավորապես տարածքային ստորաբաժանման ղեկավարը) պետք է պատասխանատու լինի ստորաբաժանման տարբեր գործառույթների ղեկավարումն իրականացնելու համար: Պրոբացիայի ծառայությունը պետք է պատասխանատու լինի պրոբացիայի ծառայության համընդհանուր կառավարման համար:

Աշխատակազմի առումով համապատասխան ծառայություններն ունենալու են եռաստիճան համակարգ` ղեկավարություն, պրոբացիոն աշխատակիցներ և վարչակազմ: Պրոբացիոն ծառայությանը վերապահված վերահսկողական գործառույթների իրականացման համար կարող են ներգրավել նաև հատուկ պարտականություններ ունեցող պրոբացիոն աշխատակիցներ: Էլեկտրոնային վերահսկողության բաժինը պետք է կազմակերպվի պրոբացիայի ծառայության կենտրոնական մարմնում` ամբողջ հանրապետության համար (մեկ պահախմբով, երկու ծառայողով և 4 հերթափոխով)` իրականացնելով իրեն վերապահված համապատասխան աշխատանքների համակարգումը, իսկ վերջիններիս տարածքային ստորաբաժանումների գործառույթները էլեկտրոնային վերահսկողության մասով կսահմանվեն հետագա իրավական ակտերով:

Պրոբացիայի ծառայության գործունեության արդյունավետությունը ուղղակիորեն կախված է նաև անձնակազմի ճիշտ թվաքանակից, որի հաշվարկման համար ճիշտ ուղեցույց կարող է հանդիսանալ ծառայության կենտրոնական մարմնի խնդիրների և տարածքային մարմիններում ծառայության կողմից իրականացվող գործառույթների համար կադրային ռեսուրսների ճիշտ հաշվարկը: Այս տեսանկյունից պրոբացիոն բնույթի աշխատանքների համար գործերի օպտիմալ քանակը մեկ աշխատակցի համար որոշելը չափազանց կարևոր հարց է, որի ժամանակ պետք է հաշվի առնել, որ հանցագործություն կատարած անձանց նկատմամբ միատեսակ և միևնույն ժամկետներում վերահսկողություն չի իրականացվում` կապված հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանի հետ: Միջազգային փորձի համաձայն` մեկ աշխատակցի վերահսկողության ներքո եղած պրոբացիոն գործերի քանակը (մեկ աշխատակցի հաշվով թվաքանակի սահմանումը) տատանվում է 40-ից մինչև 70-ը: Այդ իսկ պատճառով կարևոր է սահմանել պրոբացիայի ենթակա հանցագործություն կատարած անձանց համար հստակ դասակարգում և գործերի կառավարման համակարգ: Մոդելային համակարգը ներառում է դասակարգում, որտեղ կա նաև «աշխատանքի ծավալը» որոշելու մոդել: «Աշխատանքի ծավալը» որոշելու մոդելը հիմնված է գործերի տարբերակման վրա:

Ելնելով ծառայության ընդհանուր խնդիրների և մեկ աշխատակցի կողմից իրականացվող գործառույթների համար միջինում 50 գործ չափանիշից` Հայաստանի Հանրապետության պրոբացիայի ծառայության ընդհանուր անձնակազմը կկազմի մոտ 200 անձ: Այլ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ պրոբացիայի ծառայության աշխատակիցները հիմնականում պետական (քաղաքացիական) ծառայողներ են, ովքեր պետք է համապատասխանեն օրենքով սահմանված պահանջներին: Ինչ վերաբերում է կրթական չափանիշներին, ապա աշխատակիցները պետք է սոցիալական գիտությունների, մանկավարժության կամ իրավաբանության, հոգեբանության ոլորտում առնվազն բակալավրի որակավորում ունենան: Կան երկրներ (Իռլանդիա և Ֆրանսիա), որտեղ աշխատակիցները պետք է նաև աշխատանքային փորձ ունենան:

Պրոբացիայի ծառայության ներդրման սկզբնական փուլում Հայաստանի Հանրապետության համար նպատակահարմար չէ սահմանել բուն պրոբացիայի ծառայության ոլորտում աշխատանքային փորձի պահանջ: Վերը նշվածը, իհարկե, չի բացառում մասնագիտական աշխատանքային փորձին վերաբերող պարտադիր պահանջների նախատեսումը օրենսդրությամբ:

Շատ հաճախ աշխատանքի անցնելուց հետո աշխատակիցները նախապատրաստական դասընթացների են մասնակցում, որպեսզի պատրաստ լինեն աշխատանքներին, որոնց պետք է մասնակցեն: Արդարադատության նախարարության կողմից հաճախ կազմակերպվում են ուսումնական հատուկ դասընթացներ կոնկրետ աշխատանքներ կատարելու համար: Այդպիսիք են, օրինակ` թմրանյութերի կամ ալկոհոլի օգտագործման դեմ տարվող աշխատանքները, աշխատակիցների իրավական գիտելիքների և հաղորդակցվելու հմտություններին վերաբերող աշխատանքները և այլն:

Պրոբացիայի ծառայության ստեղծման առաջին փուլում նպատակահարմար է հատուկ դասընթացներ (վերապատրաստումներ) անցկացնել պրոբացիայի ծառայության աշխատակիցների համար: Նախատեսվում է 2015 թվականի առաջին կիսամյակում Եվրոպայի Խորհրդի «Աջակցություն Հայաստանում պրոբացիոն ծառայության ստեղծմանը» ծրագրի շրջանակներում կազմակերպել վերապատրաստողների վերապատրաստումներ, իրականացնել պիլոտային գործընթացներ:

Պրոբացիայի ծառայությունում պետք է աշխատեն անչափահասների գործերով վերապատրաստումներ անցած առանձին մասնագետներ, որոնք պետք է զբաղվեն անչափահասների առնչությամբ պրոբացիայի ծառայության լիազորությունների իրականացմամբ: Անչափահասների գործերով պետք է ներգրավվեն նաև հատուկ մասնագիտացում ունեցող մասնագետներ` պրոբացիոն բնույթի ծրագրերում անչափահաս իրավախախտների սոցիալական, հոգեբանական, իրավական և մտավոր ծրագրային առանձնահատկություններից ելնելով: Պրոբացիոն գործառույթների իրականացման արդյունավետ մոնիթորինգի եղանակ է նաև ազգային տեղեկատվական համակարգի կազմակերպումը ու ցանցի հիմնադրումը: Նախատեսվում է, որ պրոբացիոն ծառայողի կողմից կատարվելու են հարցումներ շարժական գույքի, անշարժ գույքի գրանցամատյանները վարող մարմիններին, ինչպես նաև առևտրային բանկերին և այլ իրավասու մարմիններին անձի վերաբերյալ տեղեկատվություն ստանալու համար: Միաժամանակ, տեղեկատվական համակարգում և ցանցում առկա տեղեկատվությունը ձևավորվելու է նաև էլեկտրոնային մոնիթորինգի արդյունքում ձևավորված տեղեկատվությունից: Նման տեղեկատվական համակարգի միջոցով կառավարումը կարող է հիմնվել շահառուների վերաբերյալ տեղեկատվությունը հավաքագրելու և վերլուծելու համակարգչային եղանակի վրա այնպես, որ յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակահատվածի վերջում Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության տվյալների բազան թարմացված լինի, ինչն էլ հիմք կհանդիսանա պրոբացիայի քաղաքականության վերաբերյալ որոշումներ ընդունելու և պրոբացիայի ծառայությունը կառավարելու համար:

Համապատասխան տվյալների համակարգը կարող է կարևոր հենասյուն ծառայել ծառայության վարչարարության համար, այդ իսկ պատճառով մուտքեր կատարելու և յուրաքանչյուր մուտքի համար տվյալի կամ աղբյուրի, հանցագործություն կատարած անձի գրանցված տվյալների մեջ ներառվելիք տեղեկության տեսակի տարբերակման պարտականության իրագործումը պետք է լավ մշակվի և ենթարկվի խիստ կանոնակարգման: Նախատեսվում է տվյալ «աշխատանքային գործիքի» ներդրմամբ սահմանել և իրագործել քաղաքականություն ու ընթացակարգ, որոնք կապահովեն հստակեցված, թարմացված տեղեկությունների առկայություն, որոնց պահպանումը կկատարվի անձնական տվյալների պաշտպանության մասին օրենսդրությամբ սահմանված կանոններին համապատասխան:

Համակարգը պետք է հագեցած լինի տեխնիկական միջոցներով, որոնք կապահովեն տեղեկատվության հասանելիությունն ու դրա սահմանափակումը: Պետք է սահմանվի այն պետական հաստատությունների ցանկը, որոնց հասանելի կլինի այս համակարգում առկա տեղեկատվությունը: Տեղեկատվության պահպանման տևողությունը և դրա ոչնչացման մեթոդները պետք է հստակ կերպով սահմանվեն, ինչպես նաև պետք է նշանակվի այդ գործողությունների համար պատասխանատու անձը: Սա նշանակում է, որ դատարանի կողմից պրոբացիայի ծառայության ուղղորդված յուրաքանչյուր անձի տվյալները պետք է գրանցվեն «գրանցամատյանի» առանձին բաժնում: Հավաքագրված և վերլուծության ենթարկված տվյալներն ու վիճակագրությունը հիմք կծառայեն ռացիոնալ քաղաքականության վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու և առանձին դեպքերում առանց ազատազրկման միջոցառումների արդյունավետ իրականացման համար:

Միաժամանակ համակարգը պետք է ունենա համագործակցային տեխնիկական հնարավորություններ քրեակատարողական հիմնարկներում օգտագործվող համակարգչային համապատասխան «աշխատանքային գործիքի» հետ (նկատի ունենալով նույն նախարարության համակարգում լինելը` սպասարկման և երաշխիքային տեսանկյունից նպատակահարմար է համակարգչային բազան լինի նույն հենքով):

Ծառայության թափանցիկության և հասարակական մոնիթորինգի հնարավորության նպատակով կստեղծվի նաև հասարակական կազմակերպություններից ձևավորված հասարակական վերահսկողության խումբ կամ համապատասխան լիազորությունները կիրականացվի Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարի կողմից հաստատված և այսօր քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում գործող նույնանման խմբի կողմից:

 

4. ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

Պրոբացիայի ծառայության գործառույթների իրականացումն ու նպատակների իրագործումը տեսականորեն և գործնականում անհնարին կլինի, եթե պրոբացիայի ծառայությունները չունենան դրանց համար նախատեսված ֆինանսական միջոցներ:

Այլ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ մի շարք երկրներում պրոբացիայի ծառայությունները ֆինանսավորում ստանում են արդարադատության նախարարության կողմից: Սա, ըստ էության, գործում է այն երկրներում, որտեղ պրոբացիայի ծառայությունները գործադիր իշխանության համակարգի մաս են կազմում (օրինակ` Ավստրիայում պրոբացիայի ծառայության ֆինանսավորման 87%-ը ստացվում է Արդարադատության նախարարությունից, իսկ մնացած մասը տեղական ինքնակառավարման մարմիններից և հանրային ծառայություններից): Շոտլանդիայում պրոբացիայի ծառայության ֆինանսավորումն ապահովում է գործադիր իշխանությունը, իսկ ահա Շվեյցարիայում գոյություն ունեն տարատեսակ կազմակերպություններ, որոնք կատարում են ծառայությունների ֆինանսավորումը: Հատկանշական է, որ բազմաթիվ եվրոպական պետություններում (ինչպիսիք են` Ավստրիան, Բուլղարիան, Չեխիան, Ռումինիան, Անգլիան, Հունգարիան և այլն) օգտագործում են Եվրամիության տրամադրած ֆինանսական միջոցները: Պրոբացիայի ծառայությունները կարող են ֆինանսավորում ստանալ նաև դատական իշխանությունից կամ պետական մարմիններից բացի այլ աղբյուրներից: Սրա լավագույն օրինակը Հոլանդիան է, որտեղ պրոբացիայի ծառայությունը կարող է ֆինանսավորում ստանալ առևտրային կազմակերպություններից: Մյուս հատկանշական օրինակը վերաբերում է Բուլղարիային և Ռումինիային, որտեղ պրոբացիայի ծառայության բյուջեն առանձնացված է դատական և բանտային համակարգի բյուջեներից, սակայն ինքնուրույն բնույթ չի կրում (13):

_____________________

13) European Probation Service Systems, a comparative overview by Anton van Kalmthout and loan Durnescu

 

Պրոբացիոն ծառայության` պետության կողմից հիմնադրվելու հանգամանքը ենթադրում է պետության կողմից ֆինանսավորում: Սակայն այն չի սահմանափակի նաև արտաբյուջետային միջոցներ ունենալու հնարավորությունը: Նմանօրինակ լուծման պարագայում կլուծվի նաև օրենքով չարգելված կարգով ֆինանսավորում ստանալու և բյուջետային ծախսերը թեթևացնելու խնդիրները:

Ստորև ներկայացվող աղյուսակ 1-ում բերված են ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանումում առկա և պրոբացիայի ապագա ծառայությանն անհրաժեշտ նյութատեխնիկական կամ այլ հիմնական ռեսուրսների համեմատականը (հաշվարկը` բյուջետային նույն հոդվածային չափանիշներից ելնելով):

 

Աղյուսակ 1

 

._____________________________________________________________________.

|Հ/հ|Նյութատեխնիկական կամ |Ներկայիս Հայաստանի   |Ապագա պրոբացիայի     |

|   |այլ ռեսուրսը         |Հանրապետության ԱՆ    |ծառայություն         |

|   |                     |քրեակատարողական      |                     |

|   |                     |վարչության           |                     |

|   |                     |այլընտրանքային       |                     |

|   |                     |պատիժների կատարման   |                     |

|   |                     |ստորաբաժանում        |                     |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|1  |Հաստիքային միավորները|78 (8-ը կենտրոնական  |200 (55-ը կենտրոնական|

|   |                     |մարմնում, 21-ը       |մարմնում, 35-ը       |

|   |                     |Երևանում,  իսկ 49-ը  |Երևանում,  իսկ 110-ը |

|   |                     |մարզերում)           |մարզերում)           |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|2  |Տարածքային           |17 (10-ը` մարզերում, |13 (10-ը մարզերում,  |

|   |ստորաբաժանումները    |7-ը` Երևանում)       |3-ը` Երևանում)       |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|3  |Նստավայրերը          |38-ը` մարզերում և    |40` մարզերում, 1-ը`  |

|   |                     |2-ը` Երևանում        |Երևանում`            |

|   |                     |(փաստացի միայն       |կենտրոնական մարմնի և |

|   |                     |երկուսն են Հայաստանի |Երևանի  տարածքայինի  |

|   |                     |Հանրապետության ԱՆ    |համար                |

|   |                     |հաշվեկշռում)         |                     |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|4  |Տրանսպորտային        |11 մարդատար, որից 9-ը|26 մարդատար, 1       |

|   |միջոցները            |ենթակա է դուրսգրման  |ավտոբուս, 1          |

|   |                     |                     |միկրոավտոբուս        |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|5  |Համակարգչային        |25 համակարգիչ, 2     |170 համակարգիչ, 15   |

|   |ապահովումը           |պատճենահանող սարք,   |պատճենահանող սարք,   |

|   |                     |1 սկաներ (բոլորը     |15 սկաներ, 1 սերվեր  |

|   |                     |դուրսգրման ենթակա)   |                     |

|___|_____________________|_____________________|_____________________|

|6  |Հիմնական ծախսերի     |Ընդհանուր` մոտ       |Ընդհանուր` մոտ       |

|   |բյուջետային          |200 000.0 հազ. դրամ  |600 000.0 հազ. դրամ  |

|   |ապահովումը           |                     |                     |

._____________________________________________________________________.

 

Արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանման հաստիքային միավորների թվաքանակը (78 հաստիքային միավոր) այսօրվա խնդիրների հետ համեմատ բավարար չէ, իսկ պրոբացիայի ծառայության ստեղծման` խնդիրների ավելացման կապակցությամբ այն կլինի խիստ անբավարար: Նախատեսվում է, որ ծառայության հաստիքային միավորների ողջամիտ թվաքանակը կկազմի մոտ 200: Որպես ելակետային ցուցանիշ հիմք է ընդունվել մինչդատական վարույթում, դատական քննության ընթացքում և հետդատական շրջանում կալանավորված և դատապարտված անձանց ընդհանուր թիվը, որը 2013թ. դրությամբ կազմել է 3571 մարդ (այդ թվում` զեկույցների առումով), ինչպես նաև այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանման վարույթում նույն օրվա դրությամբ առկա ընդհանուր դատապարտյալների թիվը` 1000 գործ (որոնցից պատիժներ` 662, վերահսկողություն` 384, որոնք կարող են նույն դատապարտյալի առումով մեկտեղվել` 46 դեպքով): Աշխատողների թվաքանակի հաշվարկը կատարված է պրոբացիոն աշխատողների թիվը հարաբերակցած 5000 դատապարտյալի կամ մինչդատական վարույթում և դատական քննության ընթացքում գտնվող անձանց հաշվով, ինչպես նաև պրոբացիայի` այլընտրանքային պատժի դատապարտված և վերահսկողության տակ գտնվող անձանց ենթադրյալ` 4000 (ներկայիս այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանումների կողմից համաներմանը ոչ հաջորդիվ ժամանակահատվածում վարույթ է ընդունվել ավելի քան 2600 գործ, և դրան ավելացվել է քրեակատարողական հիմնարկներից դեպի պրոբացիայի ծառայություն «հոսող» գործերի քանակը` մոտ 1500) թվին` ելնելով այն հանգամանքից, որ պրոբացիոն մեկ աշխատող նման գործառութային ծանրաբեռնվածությամբ կարող է արդյունավետ աշխատել առավելագույնը 40 դեպքով:

Պետության կողմից մեկ ծառայողի (սոցիալական աշխատող կամ հոգեբան կամ պրոբացիոն բնույթի աշխատող) ծախսը կկազմի տարեկան մոտ 2520.0 հազ. դրամ (210.0 հազ. դրամ միջին ամսական աշխատավարձի դեպքում), իսկ ամբողջ անձնակազմի համար այն տարեկան կկազմի 504000.0 հազ. դրամ` ներառյալ հարկային պարտավորությունները և պարտադիր այլ վճարները: Հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2014-2016 թթ. միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հիման վրա նախատեսվում է պետական ծառայողների աշխատավարձի աճ տաս տոկոսի չափով, համաձայն որի պրոբացիոն ծառայողների միջին ամսեկան աշխատավարձը հաշվարկվել է 210000 ՀՀ դրամ:

Գրասենյակային ապահովման (այդ թվում նաև` տարածքային գրասենյակների) հարցն ամբողջությամբ խնդրահարույց է, քանի որ այսօրվա դրությամբ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանման համար նախատեսված շենք-շինություններ չկան (բացի Իջևանի գրասենյակից): Գա իր հերթին ենթադրում է, որ պրոբացիայի ծառայության տարածքային գրասենյակները պետք է ստեղծվեն կամ տրամադրվեն կառավարության կողմից կամ վարձակալվեն: Նախատեսվում է, որ մարզային ստորաբաժանումների մոտ 40 գրասենյակները վարձակալելու դեպքում ֆինանսական ծախսը կկազմի մոտ` 25.0 հազ. դրամ * 12 * 40 գրասենյակ = 12000.0 հազ. դրամ:

Ծառայության կենտրոնական մարմնում կամ յուրաքանչյուր պրոբացիոն աշխատող կամ հոգեբան իր աշխատանքային պարտականությունների կատարման համար պետք է ունենա համակարգիչ (հաշվարկված չեն էլեկտրոնային վերահսկողության իրականացման համար անհրաժեշտ էլեկտրոնային տեխնիկայի ձեռքբերման և սպասարկման ծախսերը` նկատի ունենալով այն, որ դրանք կիրականացվեն հետագա արտաբյուջետային կամ դոնորների միջոցների հաշվին), իսկ տարածքային յուրաքանչյուր ստորաբաժանում` ավտոմեքենա (մեղադրյալի հիմնարկ կամ տուժողի և/կամ դատապարտյալի տուն, աշխատանքի/ուսման վայր մեկնելու, նրա կենցաղային, ընտանեկան, աշխատանքային պայմաններին ծանոթանալու ու վերլուծելու նպատակով): Հետևաբար համակարգիչ ձեռք բերելու արժեքը կկազմի 220.0 հազ դրամ * 170 հատ = 39600.0 հազ. դրամ, համակարգիչների հետ առնչվող այլ սարքավորումների և գրենական պիտույքների ձեռքբերման և սպասարկման ծախսերը` տարեկան մինչև 10.0 մլն. դրամ: Ավտոմեքենաների ձեռքբերման ծախսերը կկազմեն նվազագույնը 6000.0 հազ. դրամ * 27 հատ = 162000.0 հազ. դրամ, ինչպես նաև մեկական ավտոբուսն ու միկրոավտոբուսը` համապատասխանաբար մոտ 14 և 10 մլն դրամ, իսկ մեքենաների տարեկան սպասարկման ծախսը կկազմի առնվազն 20.0 մլն. դրամ:

Այսպիսով, ելնելով վերոգրյալից, չանդրադառնալով ծախսերի մյուս տեսակների բովանդակային մեկնաբանմանը, ինչպես նաև հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թ. սեպտեմբերի 23-ի թիվ 1536-Ն, 2004 թ. դեկտեմբերի 12-ի թիվ 1956-Ն, 2005 թ. փետրվարի 17-ի թիվ 194-Ն, 2005 թ. ապրիլի 28-ի թիվ 629-Ն և 2005 թ. դեկտեմբերի 29-ի թիվ 2335-Ն որոշումները, պրոբացիայի ծառայության պահպանման տարեկան ընդհանուր ծախսը կկազմի մոտ 841 270.0 հազ. դրամ, այդ թվում`

ա. աշխատավարձ և դրան հավասարեցված վճարումներ` 334 620.0 հազ. դրամ,

բ. գրասենյակների վարձակալություն` 39 600.0 հազ. դրամ,

գ. վարչական սարքավորումների (համակարգչային տեխնիկա) ձեռքբերում` 40 700.0 հազ. դրամ,

դ. տրանսպորտային միջոցների ձեռքբերում` 180 000.0 հազ. դրամ,

ե. գործուղումներ` 4 600.0 հազ. դրամ,

զ. կապի ծառայություն` 15000.0 հազ. դրամ,

է. էներգետիկ, ջեռուցման, կոմունալ ծառայություններ` 17500.0

ը. մեքենաների և այլ սարքավորումների ընթացիկ նորոգում և պահպանում` 20000.0 հազ. դրամ,

թ. էլեկտրոնային վերահսկողության համար անհրաժեշտ սարքավորումներ` 131 250

ժ. Համակարգիչների սպասարկում և գրենական պիտույքների ձեռքբերում 4000.0 հազ. դրամ,

ժա. ապահովագրական ծախսեր` 2000.0 հազ. դրամ,

ժբ. կահույք և օդորակիչներ` համապատասխանաբար 28000.0 հազ. և 12000.0 հազ. դրամ,

ժգ. չհաշվարկված և չնախատեսված այլ ծախսեր` 12 200.0 հազ. դրամ:

Այս այն դեպքում, երբ մոտ 351950.0 հազ. դրամը լինելու է մեկանգամյա ծախս` նկատի է առնվում ավտոմեքենաների, համակարգչային տեխնիկայի և էլեկտրոնային վերահսկողության սարքավորումների ձեռք բերման համար նախատեսված ծախսերը: Այսինքն` պրոբացիայի ծառայության գործունեությունն ընդհանրապես ապահովելու համար անհրաժեշտ է լինելու մոտ 489320.0 հազ. դրամ (այսինքն` պրոբացիայի տակ գտնվող անձի վրա կատարվելիք ծախսը ենթադրյալ 4000 անձի դեպքում կազմելու է տարեկան 122.3 հազ. դրամ կամ օրական մոտ 335 դրամ):

Արդյունքում` պրոբացիայի ծառայության գործունեության ծախսը մոտ երեք անգամ թանկ է, քան այսօրվա` այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանումների ծախսը: Սակայն դրա փոխարեն պրոբացիայի ծառայությունն ունենում է մոտ երեք անգամ ավելի գործառույթներ, միաժամանակ գործունեության անհամեմատ լավ որակ` լիարժեք հագեցված կառույցի ու մոտ փոքր-ինչ ավելի վարձատրություն ստացող աշխատողների առկայությամբ: Իսկ ամենակարևոր ձեռքբերումը ֆինանսական միջոցների բավականաչափ տնտեսումն է, որը գոյանում է ազատությունից զրկելու ձևով պատժի դատապարտված անձանց թվաքանակի շեշտակի կրճատմամբ (նման հաջողություն վերջին երկու տարում գրանցել է նույնիսկ Ռուսաստանի Դաշնությունը, որը երկրորդն է աշխարհում ազատազրկվածների թվաքանակով):

 

ԳԼՈՒԽ 2. ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

 

1. ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

 

Միջազգային փորձի ուսումնասիրության արդյունքները վկայում են, որ պրոբացիայի ծառայություններն օժտված են ավելի քան երկու տասնյակ տարաբնույթ գործառույթներով` սկսած հանցավորության նվազեցման նեղ մասնագիտական ծրագրերից, տուժողների վերականգնումն ապահովող ծրագրերից մինչև ազատված նախկին դատապարտյալներին տարբեր ծառայությունների մատուցումը:

Պրոբացիայի գործունեության հիմնական շրջանակն ընդհանրապես ներառում է նվազագույնը հետևյալը.

ա. վարույթն իրականացնող և հանցանք կատարած անձի առնչությամբ որոշում կայացնելու իրավասություն ունեցող մարմիններին համապարփակ տեղեկատվության տրամադրում (զեկույցի տեսքով), այդ թվում` սոցիալական հարցումների կամ նախքան դատավճռի հրապարակումը զեկույցների ներկայացում,

բ. պրոբացիոն բնույթի «պատիժների» կամ «պայմանների» կատարման նկատմամբ վերահսկողություն,

գ. պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու, դատավճռի կատարման հետաձգման կամ պատժից ազատման, ինչպես նաև պայմանական վաղաժամկետ ազատման ժամանակ, ինչպես նաև այլ հիմքերով պատժից ազատված անձի նկատմամբ վերահսկողություն (եթե օրենքով նախատեսված է պատժի կրման հնարավորությունը),

դ. ալկոհոլամոլությունից կամ թմրամոլությունից բուժման կարիք ունեցող անձանց համար ոչ հարկադիր բուժման ծրագրերի կամ այլ տեսակի հանցագործություն կատարած անձանց համար նախատեսվող վերականգնողական ծրագրերի, հատուկ միջոցառումների իրականացում (կրթական, մշակութային, սոցիալ-հոգեբանական),

ե. հանցանք կատարած անձանց ուղղորդում, վերահսկողություն և աջակցություն քրեական վարույթի ողջ ընթացքում,

զ. հանրային աշխատանքների նկատմամբ վերահսկողություն և դրանց կազմակերպում,

է. մեղադրյալի և տուժողի հաշտեցում (մեդիացիա),

ը. ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժների և խափանման միջոցների կիրառման ապահովումը, սոցիալական, կրթական, մշակութային, հոգեբանական ծրագրերի իրականացում` հանցանք կատարած անձի վերասոցիալականացումն ապահովելու նպատակով վարույթի ողջ ընթացքում, ինչպես նաև ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժը կրելու ընթացքում,

թ. դատապարտյալների գնահատում պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատման կամ պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինելու ներկայացնելիս,

ժ. Դատապարտյալների անհատական պլանների մշակման համար մասնագիտական խորհրդատվության տրամադրում քրեակատարողական ծառայությանը,

ժա. ներման հարցերով խորհրդատվական զեկույցների ներկայացում,

ժբ. էլեկտրոնային մոնիթորինգ,

ժգ. պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատված անձանց օժանդակության տրամադրում:

Չնայած լիազորությունների այդ տարբեր շրջանակներին, ներկայումս գրեթե բոլոր երկրներում պրոբացիայի ծառայության գործառույթները իրականացվում են ոչ ուժային կառույցների կողմից և հիմնականում պրոբացիայի հետևյալ չորս փուլերով.

ա. մինչդատական,

բ. դատական,

գ. պենիտենցիար,

դ. հետպենիտենցիար:

Հայաստանի Հանրապետությունում պրոբացիայի ծառայության լիազորությունների և գործառույթների շրջանակը պետք է ընդգրկի`

ա. մինչդատական փուլում` խափանման միջոցի ընտրության նպատակով մինչդատական զեկույցի պատրաստում և այլընտրանքային խափանման միջոցներից տնային կալանքի և վարչական հսկողության իրականացում, օրենսդրությամբ նախատեսված լինելու դեպքում` մեդիացիա,

բ. դատական փուլում` մինչև պատժի նշանակելը խափանման միջոցի ընտրության կամ պատժի ընտրության վերաբերյալ զեկույցի տրամադրում և օրենսդրությամբ նախատեսված լինելու դեպքում` մեդիացիա,

գ. պենիտենցիար փուլում` այլընտրանքային պատիժների կատարում, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջանի կազմակերպում և իրականացում, վերականգնողական աշխատանքներ, պատժից ազատված անձի վարքի վերահսկողություն, պատիժը հետաձգված անձանց նկատմամբ վերահսկողություն, ազատազրկման տեսքով պատժի կրման ընթացքում պատժի անհատական պլանավորմանն աջակցություն, դատապարտյալի վարքի պարբերական գնահատում, պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատման կամ պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինման նպատակով զեկույցների տրամադրում, ներման խնդրագրերով զեկույցների տրամադրում, ինչպես նաև անկախ հանձնաժողովներին անհրաժեշտ սոցիալ-հոգեբանական եզրակացության ներկայացում.

դ. հետպենիտենցիար փուլում` դատվածությունը հանելու առնչությամբ դատարանին զեկույցի ներկայացում, իրավական օժանդակություն, անձի վերասոցիալականացում:

 

2. ՄԻՆՉԴԱՏԱԿԱՆ ՓՈՒԼՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

 

Մինչդատական պրոբացիան իրենից ենթադրում է քրեական գործի մինչդատական քննության ընթացքում պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող գործառույթները: Այս փուլում այլ երկրների պրոբացիայի ծառայությունների կողմից հիմնականում իրականացվում է`

ա. մեղադրյալի վերաբերյալ զեկույցի պատրաստում,

բ. այլընտրանքային խափանման միջոցների իրականացում,

գ. ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն,

դ. օժանդակություն և աջակցություն, ինչպես նաև սոցիալական ծրագրերի իրականացում` մեղադրյալի վերասոցիալականացումն ապահովելու նպատակով:

Նախատեսվում է, որ Հայաստանում պրոբացիայի ծառայությունը մինչդատական փուլում կարող է պատրաստել մեղադրյալի վերաբերյալ զեկույցներ և իրականացնել այլընտրանքային խափանման միջոցները:

Պրոբացիայի ծառայությունների դերակատարության մեջ կենտրոնական դեր են զբաղեցնում դատարանի կամ մինչդատական վարույթն իրականացնող մարմնի համար պրոբացիայի ծառայության աշխատակիցների կողմից պատրաստված զեկույցները, որոնք այդ մարմինների կողմից հաշվի են առնվում որոշումներ կայացնելիս: Այս զեկույցները խորհրդատվական բնույթի են: Զեկույցը յուրաքանչյուր դեպքում պետք է լինի օբյեկտիվ, իրական ու անկողմնակալ, պետք է բխի մեղադրյալի և տուժողի շահերից ու ներառի մեղադրյալի վարքագծի պոտենցիալ փոփոխության և սոցիալական վերաինտեգրման մասին տեղեկատվություն (14): Զեկույցներ ներկայացնելու պարտականությունը նախատեսված է նաև Տոկիոյի Կանոններով (15): Կանոնների համաձայն` հաշվետվությունը դատական մարմիններին ներկայացնում են դրա համար իրավասու մարմիններն ու պաշտոնյաները: Այն պետք է սոցիալական տեղեկություն ու խորհրդատվություն պարունակի ինչպես դատապարտյալի, այնպես էլ դատավարության վերաբերյալ:

____________________________

14) Handbook on Probation Services, Guidelines for Probation Practitioners and Managers, Jon Klaus

15) UN Standard Minimum Rules for Non-Custodial Measures

 

Մինչդատական փուլում դատախազը կամ դատավորը կարող են գրավոր դիմել պրոբացիայի ծառայությանը` մեղադրյալի վերաբերյալ մինչդատական զեկույց տրամադրելու համար: Դատախազի կամ դատավորի գրավոր դիմումը պետք է ներկայացվի պրոբացիայի ծառայության պետին, որն էլ, ըստ սահմանված կարգի, պետք է հանձնարարի համապատասխան ստորաբաժանմանը (կամ աշխատակցին) պատրաստել մինչդատական զեկույց, որը պետք է կցվի քրեական գործին (միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր մոտեցումներով հանդերձ` յուրաքանչյուր երկիր ունի իր լուծումները և հատկանիշները, տվյալ գործառույթի նկարագրությունը հիմնված է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի երկրների (Հունգարիա, Էստոնիա, Լատվիա, Դանիա, Անգլիա, ՈՒելս, Շոտլանդիա, Նիդեռլանդներ, Կատալոնիա և այլն) փորձից վերցված առանձին տարրերի վրա): Մոլդովայի օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն` պրոբացիոն ծառայությունը ներկայացնում է զեկույց մեղադրյալի սոցիալ-հոգեբանական բնութագրի վերաբերյալ: Լատվիայի «Պրոբացիայի պետական ծառայության մասին» օրենքի 17-րդ հոդվածի համաձայն` պրոբացիոն ծառայությունը ներկայացնում է մինչդատական զեկույց մեղադրյալի սոցիալ-հոգեբանական բնութագրի` դատարանի կամ դատախազի միջնորդության առկայության դեպքում: Դանիայի դատական օրենսգրքի 808-րդ հոդվածի համաձայն` պրոբացիոն ծառայությունը ներկայացնում է մինչդատական զեկույց դատարանի միջնորդության առկայության դեպքում (16):

____________________________

16) http://www.cepprobation.org/uploaded files/Denmark.pdf

 

Լեհաստանի քրեական դատավարության օրենսգրքի 214-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատարանը կամ դատախազը մինչդատական փուլում իրավունք ունի դիմելու պրոբացիոն ծառայությանը` զեկույց ներկայացնել մեղադրյալի սոցիալ-հոգեբանական բնութագրի վերաբերյալ: Լեհաստանում սույն զեկույցը ներկայացնելը համարվում է պարտադիր միայն երկու դեպքում`

1) ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործությունների դեպքում,

2) հանցագործությունը կատարելու պահին դեռևս չի լրացել հանցագործություն կատարած անձի 21 տարին:

Մինչդատական զեկույցը պետք է տրամադրվի այն քրեական գործերով, որոնց դեպքում վարույթն իրականացնող մարմինը պատրաստվում է դիմել դատարան` կալանավորումը որպես խափանման միջոց նշանակելու միջնորդությամբ: Մինչդատական զեկույցը տրվում է դատարանի պահանջով, որի նպատակը դատավորի կողմից որոշում կայացնելուց առաջ հանցագործություն կատարած անձի մասին տեղեկություն ունենալն է, ինչն էլ հաշվի է առնվում որոշում կայացնելիս: Զեկույցում պարունակվող տեղեկատվությունը ստացվում է ինչպես անմիջականորեն մեղադրյալի հետ` հարցազրույցների միջոցով, այնպես էլ նրա ընտանիքից, համայնքից, ոստիկանության աշխատակիցներից կամ սոցիալական ծառայություններից: Տեղեկությունը վերաբերում է մեղադրյալի անձին, աշխատունակությանը և աշխատանքային պատմությանը, կրթությանը, սոցիալական, գույքային և ընտանեկան դրությանը, առողջությանը, որոշակի հակումներին, հնարավոր կախվածություններին, նախասիրություններին և այլն: Զեկույցը պատրաստելիս պրոբացիայի ծառայության ծառայողը առաջնորդվում է սահմանված չափորոշիչներով` զեկույցում ներկայացնելով անձի վերաբերյալ անհրաժեշտ փաստական հանգամանքների մասին տվյալներ: Անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար, պրոբացիայի ծառայության ծառայողը հնարավորության դեպքում կարող է հանդիպել և զրուցել ինչպես մեղադրյալի, այնպես էլ նրա հարազատների, բարեկամների և ընկերների, ինչպես նաև մեղադրյալի հետ կապ ունեցող այլ անձանց հետ: Անձի վերաբերյալ օբյեկտիվ պատկերացում կազմելու համար, պրոբացիայի ծառայության ծառայողը կարող է դիմել այն հաստատություններին, որտեղ սովորել և աշխատել է անձը, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, ինչպես նաև այլ մարմինների, որոնք կարող են բնութագրական տեղեկություններ տրամադրել նրա վերաբերյալ:

Զեկույցի արժանահավատությունը երաշխավորելու նպատակով պրոբացիայի ծառայության ծառայողը պետք է հիմնավորի զեկույցում ներկայացված տեղեկատվությունը և փաստերը:

Հաշվի առնելով այն, որ մինչդատական զեկույցը ներկայացվում է դիմող մարմնին և այն ներառվում է քրեական գործի նյութերում` քննիչի կամ դատախազի կողմից մինչդատական զեկույցը կարող է օգտագործվել մեղադրյալի անձի վերաբերյալ օբյեկտիվ պատկերացում կազմելու, համապատասխան խափանման միջոց ընտրելու և մեղադրական եզրակացությունը կազմելու կամ հաստատելու համար:

Դատարանը կարող է դիմել պրոբացիայի ծառայությանը, ներկայացնել նոր մինչդատական զեկույց կամ լրացնել քրեական գործի նյութերում արդեն իսկ առկա զեկույցը: Դատարանի կողմից մինչդատական զեկույցն օգտագործվում է խափանման միջոց նշանակելիս` անձի վերաբերյալ համակողմանի և օբյեկտիվ պատկերացում ունենալու, ինչպես նաև անձի վտանգավորության աստիճանի և ռեցիդիվի ռիսկի վերաբերյալ գնահատական ունենալու համար:

Հաշվի առնելով զեկույցում ներկայացված անձի բնութագիրը` դատարանը կարող է նաև սահմանել պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող լրացուցիչ միջոցներ, որոնք կնպաստեն անձի ուղղմանը, վերասոցիալականացմանը և վերադարձմանը հասարակություն:

Ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված կալանավորմանն այլընտրանքային խափանման միջոց միայն գրավն է: Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծով ամրագրված է կալանավորման` որպես խափանման միջոցի կիրառման սահմանափակմանն ուղղված մի շարք դրույթներ: Նախագծի հիմնական բնութագրական գծերից մեկը խափանման միջոցների շրջանակի ընդլայնումն է: Կալանավորման և այլընտրանքային խափանման միջոցների հստակ նշումը, նոր այլընտրանքային խափանման միջոցների (տնային կալանքի, վարչական հսկողության) սահմանումը, ինչպես նաև գրավը որպես ինքնուրույն խափանման միջոց նախատեսելը պետք է նպաստեն իրավակիրառ պրակտիկայում անհիմն կամ հարկադրված կալանավորումների թվի կրճատմանը:

Կալանավորումը մեղադրյալի նկատմամբ կարող է ընտրվել միայն այն դեպքում, երբ խափանման մյուս միջոցները չեն կարող ապահովել կամ երաշխավորել մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը և հանրային շահերի համաչափ պաշտպանությունը:

Քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագիծը որպես այլընտրանքային խափանման միջոցներ նախատեսում է տնային կալանքը, վարչական հսկողությունը (ոստիկանությունում պարբերաբար գրանցվելը) և գրավը: Այս մոտեցումը վերանայման կարիք ունի. Հայաստանի Հանրապետությունում պրոբացիայի ծառայության ստեղծման և երկրում իրականացվող քրեադատավարական բարեփոխումների, ինչպես նոր` վերականգնողական արդարադատության համատեքստում` ոստիկանության հսկողության հանձնելը` այլընտրանքային խափանման միջոցի կիրառումը նախատեսվում է իրականացնել պրոբացիայի ծառայության կողմից: Միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ մի շարք երկրներում հենց պրոբացիայի ծառայությունն է իրականացնում նման խափանման միջոցը (այդ երկրներից են օրինակ` Ֆրանսիան, Լեհաստանը) (17):

_____________________

17) European Probation Service systems, Comparative overview, by Anton M. van Kalmthout and loan Durnescu, p.22

 

Նոր քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագծով սահմանվող կալանավորում խափանման միջոցին այլընտրանքային խափանման միջոց կիրառելու դեպքում հասարակությունում տվյալ մեղադրյալի վարքի նկատմամբ պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող վերահսկողությունը կլուծի մի շարք խնդիրներ: Մասնավորապես, նվազագույնի կհասցվի անձի շփումը իրավապահ մարմինների հետ` դրանով իսկ կրելով ավելի սոցիալական ուղղվածություն, վերահսկողության ընթացքում հանցագործության մեջ մեղադրվող անձը կստանա հոգեբանական օժանդակություն և աջակցություն` դրանով իսկ նվազեցնելով վարույթի բացասական ազդեցությունը անձի բարոյահոգեբանական վիճակի վրա, պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող սոցիալական աշխատանքների շնորհիվ կապահովվի անձի առավել սահուն վերականգնումը և վերասոցիալականացումը: Մյուս կողմից, կլուծվի նաև կալանավորված անձանց պահելու վայրերի գերբնակեցման խնդիրը, ինչպես նաև կնվազի հանցագործությունների կատարման մեջ մեղադրվող տարբեր անձանց շփումը և հանցավոր փորձառության փոխանցումը:

Որպես կանոն բոլոր այն երկրներում (Ալբանիա, Ավստրիա, Բուլղարիա, Բելգիա, Գերմանիա, Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա. Անգլիա, Նիդեռլանդներ, Դանիա, ՈՒելս և այլն), որտեղ գործում է պրոբացիայի ծառայությունը այլընտրանքային խափանման միջոցները կիրառումը ապահովում է պրոբացիայի ծառայությունը:

Պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող այլընտրանքային խափանման միջոցներից տնային կալանքը այնպիսի խափանման միջոց է, որի դեպքում անձը պարտավոր է չլքել դատարանի որոշման մեջ նշված բնակության վայրը: Դատարանի որոշմամբ կարող են սահմանվել նաև լրացուցիչ այլ սահմանափակումներ: Տնային կալանք կիրառելու մասին դատարանի որոշման մեջ նշվում են այն կոնկրետ սահմանափակումները, որոնք տարածվում են մեղադրյալի նկատմամբ: Իսկ վարչական հսկողությունը մեղադրյալի տեղաշարժման և գործողությունների ազատության սահմանափակումն է, որի պայմաններում նա պարտավոր է ոչ հաճախ, քան շաբաթը երեք անգամ գրանցվել դատարանի որոշման մեջ նշված պրոբացիայի ծառայությունում: Դատարանի որոշմամբ մեղադրյալին կարող է արգելվել նաև առանց քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի թույլտվության փոխելու մշտական կամ ժամանակավոր բնակության վայրը, այցելելու որոշման մեջ նշված որոշակի վայրեր, տեսակցելու որոշակի անձանց, օրվա որոշակի ժամերին լքելու իր բնակության վայրը: Այս արգելքները սահմանելիս հաշվի են առնվում մեղադրյալի աշխատանքի կամ ուսման պայմանները կամ առողջական վիճակը:

Մեղադրյալի նկատմամբ վարչական հսկողություն կիրառելու մասին որոշման պատճենը կատարման նպատակով պետք է ուղարկվի պրոբացիայի ծառայությանը: Ծառայությունը անհապաղ պետք է գրանցի մեղադրյալին և նրան հսկողության վերցնելու մասին տեղյակ պահի քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին:

Մեղադրյալի վարքագծի նկատմամբ հսկողությունը կարող է իրականացվել նաև հատուկ էլեկտրոնային միջոցներով: Մեղադրյալը պարտավոր է իր վրա մշտապես կրել նշված էլեկտրոնային հսկողության միջոցները, դրանք պահել սարքին վիճակում, ինչպես նաև արձագանքել պրոբացիայի ծառայության հսկողության ազդանշաններին: Մեղադրյալի կողմից տնային կալանքի պայմանները խախտելու դեպքում պրոբացիայի ծառայությունը միջնորդություն է ներկայացնում վարույթն իրականացնող մարմնին` դատարան ներկայացնելու և կալանավորմամբ փոխարինելու համար:

 

3. ԴԱՏԱԿԱՆ ՓՈՒԼՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

 

Դատական պրոբացիան ենթադրում է քրեական գործի դատական քննության ընթացքում պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող գործառույթները: Այս փուլում պրոբացիայի ծառայության կողմից հիմնականում իրականացվում է`

ա. դատարանում մեղադրյալի վերաբերյալ զեկույցի պատրաստում և ներկայացում դատարանին,

բ. ազատության մեջ գտնվող ամբաստանյալի վարքագծի նկատմամբ հսկողություն կամ նրա հետ տարվող աշխատանքների նկատմամբ վերահսկողություն,

գ. օժանդակություն,

դ. սոցիալական ծրագրերի իրականացում,

ե. դատարանում մեղադրյալի և տուժողի հաշտեցում (18):

______________________

18) European Probation Service systems, Comparative overview, by Anton M. van Kalmthout and loan Durnescu, p.45

 

Որպես կանոն վերը նշված գործառույթները իրականացնում են պրոբացիայի ծառայությունը եվրոպական մի շարք երկրներում:

Նախատեսվում է, որ Հայաստանում պրոբացիան դատական փուլում պետք է ներառի ներքոհիշյալը:

Հայաստանի Հանրապետության ապագա քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագիծը նախատեսում է դատավճռի կայացման երկփուլ համակարգ: Առաջին փուլում կողմերի և դատարանի համար քննարկման առարկա է դառնում դատարանում մեղադրյալի մեղավորության կամ անմեղության հարցը, որի լուծումից կախված երկրորդ փուլում որոշվում են դատավճռի կոնկրետ տեսակից բխող մյուս հարցերը: Երկրորդ փուլում` լրացուցիչ հրավիրված դատական նիստում, դատարանում քննարկման առարկա դարձած` մեղադրյալի նկատմամբ պատիժ նշանակելու կամ չնշանակելու, նրա պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները ուսումնասիրելու, կոնկրետ պատժատեսակը կամ պատժաչափն ընտրելու հետ կապված հարցերը լուծելու համար հստակ կողմնորոշիչներ ունենալու նպատակով դատարանը կարող է հանձնարարել պրոբացիայի ծառայությանը կազմել հատուկ զեկույց, որը կրում է խորհրդատվական բնույթ: Այս զեկույցը բավական նման է մինչդատական փուլում տրամադրվող զեկույցին և ներառում է անձի սոցիալ-հոգեբանական բնութագիրը: Սակայն տարբերակիչ հատկանիշներից է այն, որ այս զեկույցի պատրաստման ժամանակ պրոբացիայի ծառայության ծառայողն ավելի երկար ժամանակ կունենա անձի հետ շփվելու, ինչպես նաև արդեն իսկ առկա կլինի որոշակի նախապատմություն, ինչը թույլ կտա ավելի խորքային վերլուծություն կատարել: Զեկույցը պետք է ներառի անձի վերաբերյալ մանրամասն տեղեկատվություն` նվազագույնը պարունակելով հետևյալ տեղեկությունները` սոցիալական, ընտանեկան դրությունը, առողջական վիճակը, հնարավոր կախվածությունները, կրթությունը, աշխատանքային պատմությունը, գույքային դրությունը և այլն: Այն պատրաստելիս պրոբացիայի ծառայության ծառայողը պետք է առաջնորդվի սահմանված չափանիշներով: Անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար նա պարբերաբար կարող է հանդիպել և զրուցել նախ` դատարանում մեղադրյալի, հետո` նաև նրա հարազատների, բարեկամների և ընկերների, նրա հետ կապ ունեցող այլ անձանց հետ: Դատարանում մեղադրյալի հետ զրույցներին վերջինիս ցանկությամբ, կարող է ներկա լինել նաև նրա պաշտպանը:

Անձի անձնական կյանքին վերաբերող տվյալները հավաքագրելիս և մշակելիս, պրոբացիայի ծառայության ծառայողը պետք է առաջնորդվի անձնական կյանքի անձեռնմխելիության և անձնական կյանքի գաղտնիության ապահովման սկզբունքներով:

Հավաքագրված տեղեկատվության, ինչպես նաև դատարանում մեղադրյալի հետ անձամբ ունեցած զրույցների արդյունքում պրոբացիայի ծառայության ծառայողը պետք է տա անձի օբյեկտիվ սոցիալ-հոգեբանական նկարագիրը: Զեկույցի արժանահավատությունը երաշխավորելու նպատակով պրոբացիայի ծառայության ծառայողը պետք է հիմնավորի զեկույցում ներկայացված տեղեկատվությունը և փաստերը:

Նման եզրակացության ներկայացումը դատարան կնպաստի առավել իրազեկ ու անաչառ որոշման կայացման` հաշվի առնելով պատժի համաչափությունն անձի կողմից կատարված արարքին: Նման պրակտիկան կնպաստի նաև պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու ինստիտուտի և այլընտրանքային պատիժների կիրառման ընդլայնմանը:

Անհրաժեշտ է օրենսդրությամբ սահմանել պրոբացիայի ծառայության աշխատակիցների` զեկույցում տեղեկությունները ճշմարտացի ներկայացնելու պարտականությունը, և նախատեսել պատասխանատվություն` տվյալ պահանջը խախտելու համար: Միաժամանակ դատավարության կողմերին իրավունք վերապահել ներկայացնել առարկություններ և ապացույցներ պրոբացիայի ծառայության կողմից ներկայացված զեկույցում տեղ գտած տեղեկությունների առնչությամբ:

Հայաստանի Հանրապետության նոր քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագիծը նախատեսում է մասնավոր մեղադրանքի վարույթը: Այս վարույթի գործերով տուժողի բողոքն անմիջականորեն հասցեագրվում է դատարանին, որն էլ կողմերի ներկայացված և հետագայում դատարանի կողմից ձեռք բերված նյութերի հիման վրա ամբողջ ծավալով քննում և լուծում է գործը: Մասնավոր մեղադրանքի ինստիտուտը նախատեսվում է միայն ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների համար և նպատակ է հետապնդում գործի քննության ծանրությունը տեղափոխել դատարան: Ի տարբերություն Հայաստանի Հանրապետության գործող քրեական դատավարության օրենսգրքի` ըստ որի` մասնավոր մեղադրանքի գործերով քննությունը կարող էր ավարտվել մինչդատական փուլում` տուժողի և մեղադրյալի հաշտության դեպքում (Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 36-րդ հոդված), ներկայիս նախագծով մասնավոր մեղադրանքի վարույթն անմիջապես տեղափոխվում է դատական փուլ: Այդ իսկ պատճառով մեդիացիան, որը մի շարք երկրներում նախատեսված է որպես մինչդատական փուլում իրականացվող գործառույթ, մեր երկրում կարող է դիտվել որպես դատական փուլում իրականացվող գործառույթ (ինչպես, օրինակ` Մալթայում, Նորվեգիայում, Հյուսիսային Իռլանդիայում է): Գերմանիայում պրոբացիոն ծառայությունը իրավունքը մեդիացիա իրականացնել նաև մինչդատական, սակայն որոշումը ընդունումը դատախազը: Հյուսիսային Իռլանդիայում մեդիացիա կարող է իրականացվել միայն դատական փուլում: Նորվեգիայի քրեական դատավարության օրենսգրքի համաձայն` մեդիացիան թույլատրվում է իրականացնել միայն դատական փուլում:

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել Եվրոպայի Խորհրդի անդամ-պետություններին ուղղված «Քրեական գործերում մեդիացիայի վերաբերյալ» R(99)19 հանձնարարականը, որի համաձայն մեդիացիան հնարավոր է կիրառել բոլոր տեսակի հանցագործությունների դեպքում, մեդիացիայի գործընթացը կարող է իրականացվել միայն դատախազի կամ դատարանի որոշման հիման վրա: Ըստ հանձնարարականի` մեդիացիայի կիրառման համար անհրաժեշտ է հանցագործություն կատարած անձի և տուժողի համաձայնությունը, ինչպես նաև գործով չշահագրգռված երրորդ անձ, ով կիրականացնի մեդիացիան: Թեև հանձնարարականը նախատեսում է, որ մեդիացիան կարող է կիրառվել ցանկացած տեսակի հանցագործության դեպքում, այնուամենայնիվ սույն հայեցակարգով նախատեսվում է, որ մեդիացիան կիրառվելու է միայն մասնավոր մեղադրանքի գործերում: Մեդիացիայի ընդգծված առավելություններից է այն, որ այս ինստիտուտը հնարավորություն է տալիս արագ փոխհատուցել տուժողի վնասները, հանդիսանում է ավելի սոցիալական, քան դատական միջամտությունը, և նախատեսում է հանցագործության մեջ մեղադրվողի և տուժողի առավել ակտիվ ներգրավում գործընթացում: (19) Որպես արտադատական լուծում, հիմնավորվում է նաև այն հանգամանքով, որ հնարավորություն է տալիս (առավել ևս անչափահասների դեպքում) զերծ պահել անձին դատական քննության ընթացքում հատուկ լարվածությունից և լրացուցիչ սթրեսային ապրումներից: Այս առումով ենթադրվում է, որ անձի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` կալանավորումը, չի եղել, և անձը զերծ է մնում նաև քրեակատարողական հիմնարկի ենթամշակույթին բախվելուց:

_________________________

19) European Probation Service systems, Comparative overview, by Anton M. van Kalmthout and loan Durnescu, p.30

 

Այս վարույթի շրջանակներում դատարանի որոշմամբ և կողմերի համաձայնությամբ, գործի քննությունը կարող է փոխանցվել պրոբացիայի ծառայությանը: Դատարանը կկասեցնի կամ կհետաձգի գործի դատական քննությունը և մեդիացիա անցկացնելու վերաբերյալ որոշումը կուղարկի պրոբացիայի ծառայության պետին, որն էլ, ըստ սահմանված կարգի, կհանձնարարի պրոբացիայի ծառայության համապատասխան ստորաբաժանմանը (կամ աշխատակցին) սահմանված ժամկետում իրականացնել տվյալ գործով հաշտեցումը:

Մեդիացիայի գործընթացը սկսվում է մեղադրյալի կողմից իր մեղքի խոստովանությամբ և իր կողմից պատճառված վնասներն ամբողջությամբ հատուցելու պատրաստակամության և հնարավորության արտահայտմամբ: Մեդիացիայի գործընթացը մինչև վերջ շարունակելու համար դրա ողջ ընթացքում պետք է առկա լինի և մեղավոր, և տուժող կողմերի` գործը արտադատական կարգով լուծելու կամավորությունը և ցանկությունը:

Այս գործընթացն ավարտվում է կողմերի միջև կնքված համաձայնությամբ, որը ներկայացվում է դատարան: Վերջինս էլ, ստուգելով համաձայնության կամավորությունը և իրավաչափությունը, դրա հիման վրա կարճում է քրեական գործը:

Մեդիացիայի նպատակը կողմերի միջև հանցագործությամբ պատճառված վնասի հատուցման ձևի և չափի վերաբերյալ համաձայնություն ձեռք բերելն է: Մեդիացիան իր մեջ պարունակում է «վերականգնողական արդարադատության» տարրեր և նպատակն է երկխոսության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը, որի արդյունքում տեղի է ունենում կոնֆլիկտի մասնակիցների ներանձնային ստատուսի և հարաբերությունների վերականգնում, իսկ վնասի հարթումը միայն դրան հասնելու միջոց է, սակայն ոչ նպատակ: ՈՒստի, պրոբացիայի ծառայողի (մեդիատորի) հիմնական խնդիրը ոչ միայն կողմերին հաշտեցնելն է, այլ նրանց երկխոսության համար այնպիսի պայմանների ստեղծումը, որը հնարավորություն կընձեռի կողմերին ինքնուրույն հասնելու սոցիալական հաշտեցման և համաձայնության կայացման:

Պրոբացիայի ծառայողն այս գործընթացում պետք է հանդես գա որպես համակարգող: Պրոբացիայի ծառայողը մեդիացիայի գործընթացը կազմակերպելու հմտություններ և կարողություններ ունեցող երրորդ անձ է: Գործընթացի ամբողջ ընթացքում նա պետք է պահպանի անկողմնակալությունը և չպետք է գործում անձնական շահագրգռվածություն ունենա: Պրոբացիայի ծառայողն ակտիվորեն մասնակցում է մեդիացիայի գործընթացին, կազմակերպում և անցկացնում է կողմերի միջև բանակցություններ և հետևում կողմերի պարտավորությունների կատարմանը: Պրոբացիայի ծառայողը պետք է հետևի մեղադրյալի կողմից համաձայնությամբ սահմանված վնասի հատուցման պատշաճ կատարմանը (սահմանված չափով և ձևով): Պրոբացիայի ծառայողի գործառույթներն ավարտվում են համաձայնությամբ սահմանված պարտավորությունների պատշաճ կատարմամբ:

Արդյունքում տուժողը ստանում է իրեն պատճառված վնասի հատուցում, իսկ մեղադրյալը ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից` ազատվելով նաև դրանով պայմանավորված բոլոր բացասական հետևանքներից:

 

4. ՊԵՆԻՏԵՆՑԻԱՐ ՓՈՒԼՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

 

Պենիտենցիար պրոբացիան ենթադրում է դատարանի դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող գործառույթները: Տվյալ փուլում պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվում են`

ա. դատարանի կողմից նշանակված` ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժների կատարում,

բ. ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատժի դատապարտված անձի սոցիալական, հոգեբանական և իրավական օժանդակություն ու աջակցություն,

գ. դատարանի կողմից պատժից ազատված անձանց վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն,

դ. պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում անձի վարքագծի և դատարանի դատավճռով վերջինիս վրա դրված պարտականությունների կատարման նկատմամբ վերահսկողություն,

ե. դատարանի կողմից կիրառված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կատարման նկատմամբ վերահսկողության իրականացում,

զ. ազատազրկման ձևով պատիժ կրող դատապարտյալներին պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատման կամ պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինման վերաբերյալ զեկույցների տրամադրում,

է. ներման վերաբերյալ խորհրդատվական զեկույցների տրամադրում,

ը. քրեակատարողական ծառայողներին անհրաժեշտության դեպքում մասնագիտական խորհրդատվության, աջակցության տրամադրում,

թ. պատժի կրումից պայմանական վաղաժամկետ ազատված անձանց վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն, վերջիններիս օժանդակություն ու աջակցություն:

Պրոբացիայի ծառայությունը կատարելու է նաև ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժները`

ա. տուգանքը,

բ. որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկում,

գ. հանրային աշխատանքները:

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է պատժից ազատելու հիմքեր, ինչպիսիք են` պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելը, ազատազրկում կրող անձի պատժի չկրած մասի փոխարինում ավելի մեղմ պատժատեսակով, ազատազրկման դատապարտված հղի կանանց կամ մինչև երեք տարեկան երեխա ունեցող անձանց պատժի կրման հետաձգում կամ ազատում, պատժից ազատում ծանր հիվանդությունների հետևանքով, արտակարգ հանգամանքների հետևանքով, մեղադրական դատավճռի վաղեմության ժամկետն անցնելու կապակցությամբ: Այս փուլում պրոբացիայի ծառայությունը պետք է պատժից ազատված անձանց նկատմամբ իրականացնի վերահսկողություն (այդ թվում` էլեկտրոնային վերահսկողություն, վերահսկողություն` այցելությունների միջոցով):

Նշված վերահսկողությունն իրականացնելիս պրոբացիայի ծառայությանը տեղեկատվություն է տրամադրվում վերահսկվող անձի իրավունքների ու պարտականությունների մասին, վերահսկվողի ցանկալի վարքագծի վերաբերյալ, վերահսկողության նպատակների, իրականացման մեթոդների և պայմանների մասին, ինչպես նաև նախատեսված պարտականությունների մասին:

Վերահսկողություն իրականացնելիս պրոբացիայի ծառայությունը, կախված ընտրված միջոցից, կարող է իրականացնել տարբեր գործառույթներ: Օրինակ` բնակության վայրը չփոխելու պարտականության դեպքում իրականացնել պարբերական ստուգիչ այցելություններ, որոշակի վայրեր հաճախելու արգելքի դեպքում կապեր հաստատել տեղական մարմինների, այլ կազմակերպությունների և ընտանիքի անդամների հետ, ովքեր տեղեկություն կտրամադրեն անձի կողմից նշանակված պայմաններին հետևելու կամ դրանք խախտելու մասին, պատճառված վնասը հատուցելու և տուժողին նյութական օժանդակություն ցուցաբերելու պարտականության դեպքում պարբերաբար ստուգել անձի եկամուտները և հսկել, որ դատարանի կողմից սահմանված ժամկետում անձը կատարի իր պարտականությունը և այլն:

Վերահսկողության ընթացքում պրոբացիայի ծառայության կարևոր գործառույթներից պետք է լինի վերասոցիալականացման ծրագրերի իրականացումը, պատժից ազատված անձանց սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աջակցության տրամադրումը, կրթամշակութային, հոգևոր, մարզական, աշխատանքային և այլ զբաղվածության ապահովման աջակցությունը:

Նշված ծրագրերի միջոցով պրոբացիայի ծառայությունը նպաստում է սոցիալական վերականգնման աշխատանքների իրականացմանը, կարճաժամկետ և երկարաժամկետ ծրագրերի հիմնմանը, ուսումնական ծրագրերի կազմակերպմանը, թմրանյութերի և ալկոհոլի օգտագործման դեմ պայքարի հատուկ ծրագրերի իրականացմանը, թմրանյութերից կախվածություն ունեցողների նկատմամբ հսկողության ապահովմանը:

Այս փուլում պրոբացիայի ծառայությունը պետք է աջակցություն ցուցաբերի քրեակատարողական հիմնարկների սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աշխատանքների ստորաբաժանումներին` դատապարտյալների վարքի գնահատման և նրանց ուղղման անհատական ծրագրերի կազմման աշխատանքներում:

Պրոբացիայի ծառայության կարևոր գործառույթը պետք է լինի դատապարտյալին պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելու կամ պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինելու ներկայացման հարցը քննելու դեպքում այդ անձի վերաբերյալ զեկույցների, սոցիալ-հոգեբանական բնութագրերի ներկայացումը, որը պետք է ներառի նվազագույնը` այդ դատապարտյալի և նրա վարքի եզրակացությունը, գնահատի կրկնահանցագործության ռիսկը, կատարվող սոցիալական, հոգեբանական, իրավական աշխատանքների արդյունավետությունը, անհրաժեշտ վերահսկողական միջոցները, ալկոհոլային կամ թմրանյութերից կախվածության առումով որոշակի կուրսեր անցնելու հնարավորությունը:

Եթե քրեակատարողական հիմնարկի աշխատակիցների գործառույթը սահմանափակվում է դատապարտյալի վարքը գնահատելով` ելնելով պատժի կրման ընթացքում ցուցաբերած կարգապահությունից, ապա պրոբացիոն աշխատակցի խնդիրը անձի պատրաստվածության գնահատումն է` ապրել ազատության պայմաններում: Ռիսկերը գնահատվում են, թե

որքանով է անձի ներկա վիճակը անհրաժեշտ ու բավարար հասարակությունում     ինտեգրվե

գործընթացն ավարտելու համար:

Այս փուլում պրոբացիայի ծառայությունը կարող է նաև ներկայացնել զեկույցներ` վերահսկողության պայմանների փոփոխության անհրաժեշտության մասին, ինչպես պայմանների խախտումների դեպքում` պատժի կրման հարցերի վերաբերյալ:

Տոկիոյի կանոնները դատավճռի կայացումից հետո նույնպես նախատեսում են զեկույցի պատրաստում: Մասնավորապես, Կանոնների համաձայն` իրավասու մարմինը վճիռը կայացնելուց հետո դատապարտյալի սոցիալական վերաինտեգրումը խթանելու համար պետք է իր տրամադրության տակ այլընտրանքներ ունենա:

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դատապարտյալի ներման խնդրագրերի քննման և դատապարտյալի ներման հարցը Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի սահմանադրական իրավունքն է, և չկան համապատասխան չափորոշիչներ, ուստի` այս փուլում դատապարտյալի պատժից լիովին կամ մասնակի ազատման դեպքում, պրոբացիայի ծառայության լիազորությունները կարող են ներառել զուտ խորհրդատվական զեկույցների տրամադրումը:

 

5. ՀԵՏՊԵՆԻՏԵՆՑԻԱՐ ՓՈՒԼՈՒՄ ՊՐՈԲԱՑԻԱՅԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

 

Հետպենիտենցիար պրոբացիան ենթադրում է պատժի կրումից հետո մինչև դատվածության մարումը կամ օրենքով սահմանված կարգով դրա հանումը պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվող գործառույթները: Տվյալ փուլում պրոբացիայի ծառայության կողմից իրականացվում է զեկույցի պատրաստում և ներկայացում դատվածությունը հանելու առնչությամբ որոշում կայացնելու իրավասություն ունեցող մարմնին:

Պրոբացիայի ծառայությունն իր մեջ կարող է ընդգրկել նաև այլ գործառույթներ այս փուլում, ինչպես, օրինակ` մասնավոր մեղադրանքի գործերով մեդիացիայի անցկացումը և տուժողի ու հանցագործություն կատարած անձի միջև միջնորդությունը:

Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության պրոբացիայի ապագա ծառայության կողմից հետպենիտենցիար պրոբացիայի փուլում պետք է իրականացվի պատժից պայմանականորեն ազատված, պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատված, պատիժը կրած անձանց նկատմամբ վերահսկողություն, նրանց օժանդակության և աջակցության տրամադրում, սոցիալական աշխատանքների իրականացում` վերասոցիալականացումն ապահովելու նպատակով, ինչպես նաև զեկույցի պատրաստում և ներկայացում դատվածությունը հանելու առնչությամբ որոշում կայացնելու իրավասություն ունեցող մարմնին: Պատժից ազատ արձակված անձանց համար այս փուլում պրոբացիայի ծառայությունը պետք է ստեղծի և կիրառության մեջ դնի տարբեր կրթական, սոցիալ-հոգեբանական և վարքաբանական ծրագրեր:

 

6. ԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ՊՐՈԲԱՑԻՈՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

Հայաստանի Հանրապետության պրոբացիայի ծառայությունում պետք է գործեն անչափահասների գործերով հատուկ մասնագիտացում ունեցող մասնագետներ` պրոբացիոն բնույթի ծրագրերում անչափահաս իրավախախտների սոցիալական, իրավական, հոգեբանական և մտավոր առանձնահատկությունները հաշվի առնելու նպատակից ելնելով: Նկատի ունենալով անչափահասների հետ աշխատանքների առանձնահատկությունները` պրոբացիայի ծառայությունը պետք է սերտ համագործակցի խնամակալության և հոգաբարձության մարմինների, սոցիալական և անչափահասների հետ աշխատանքներում ներգրավված այլ պետական և մասնավոր կազմակերպությունների հետ` հատկապես տարբեր վերականգնողական, սոցիալական ծրագրեր իրականացնելու առումով:

Անչափահասների նկատմամբ կիրառվող պրոբացիոն գործառույթների իրականացման առումով կիրառվում են որոշակի առանձնահատկություններ, որոնցից են` զեկույցների տրամադրումը բոլոր փուլերում և Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով սահմանված դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառումը:

Զեկույցները պատրաստելու առանձնահատկություններից են`

ա. պրոբացիայի ծառայության ծառայողը հարցազրույց է ունենում ոչ միայն անչափահասի, այլ նաև նրա օրինական ներկայացուցչի հետ, որի ներկայությունը պարտադիր է անչափահասի հետ հարցազրույցի իրականացման ընթացքում

բ. պրոբացիայի ծառայության ծառայողը դիմում է համապատասխան խնամակալության և հոգաբարձության մարմնին` անչափահասի վերաբերյալ տեղեկատվություն և տվյալներ ստանալու, ինչպես նաև նման մարմինների հետ անչափահասի առնչությունը պարզելու համար,

գ. զեկույցում անչափահասի անձի բնութագիրը, ընտանեկան դրությունը, առողջական վիճակը և այլ մանրամասներ ներկայացնելուց բացի` պետք է ներկայացվեն տվյալներ կրթական հաստատություններում անչափահասի առաջադիմության և վարքի վերաբերյալ, նրա հակումները, նախասիրությունները,

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 91-րդ հոդվածի համաձայն` առաջին անգամ ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարած անչափահասի` դատարանի կողմից քրեական պատասխանատվությունից ազատվելու դեպքում անչափահասի նկատմամբ դատարանի կողմից նշանակված դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցներից հսկողության իրականացումը և ժամանցի ազատության սահմանափակման և վարքագծի նկատմամբ հատուկ պահանջների պահպանման վերահսկողությունը պետք է վերապահվեն պրոբացիայի ծառայությանը` հաշվի առնելով այս ծառայության բնույթն ու նշանակությունը:

Անչափահասի նկատմամբ հսկողության իրականացումը, ժամանցի ազատության սահմանափակման և վարքագծի նկատմամբ հատուկ պահանջների պահպանման վերահսկողությունը պետք է զուգորդվեն անչափահասի` տարբեր ուսումնադաստիարակչական, սոցիալ-հոգեբանական, վերականգնողական ծրագրերում ակտիվ ներգրավմամբ: Պրոբացիայի ծառայությունը պետք է նաև այլ կառույցների հետ համագործակցության միջոցով անչափահասի զբաղվածությանը կամ հետագա կրթությանը վերաբերող հարցեր լուծելիս ակտիվորեն աջակցի անչափահասին:

Պրոբացիայի ծառայության կողմից ներկայացված զեկույցի հիման վրա դատարանն անչափահասի նկատմամբ կարող է նշանակել դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի այլ միջոցներ:

Եթե անչափահասը դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցից պարբերաբար խուսափում է, ապա պրոբացիայի ծառայության միջնորդությամբ նյութերն ուղարկվում են վարույթն իրականացնող մարմնին` դատարան դիմելու համար` նշանակված միջոցը վերացնելու և անչափահասին համապատասխան պատասխանատվության ենթարկելու հարցը լուծելու համար:

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 93-րդ հոդվածի համաձայն` դատարանը պրոբացիոն ծառայության կողմից ներկայացված զեկույցի հիման վրա կարող է պատժից ազատել անչափահասին, եթե դատարանը գտնի, որ պատժի նպատակներին կարելի է հասնել նրան անչափահասների հատուկ հանրակրթական դպրոցում տեղավորելու միջոցով:

 

----------------------------------------------------------

ԻՐՏԵԿ - շարունակությունը հաջորդ մասում

 

 

pin
ՀՀ կառավարություն
30.04.2015
N 19
Արձանագրային որոշում