Սեղմել Esc փակելու համար:
«ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՄԱՍԻՆ» ՀՀ ՕՐԵ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

«ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՄԱՍԻՆ» ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ 6-ՐԴ, 8-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ, 32-ՐԴ, 33-ՐԴ ՀՈԴ ...

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ՎՃՌԱԲԵԿ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

 

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

 

    ՀՀ վերաքննիչ վարչական                 Վարչական գործ

    դատարանի որոշում                      թիվ ՎԴ/6067/05/16

    Վարչական գործ թիվ ՎԴ/6067/05/16       2019 թ.

Նախագահող դատավոր` Ա. Բաբայան

    Դատավորներ`        Ա. Առաքելյան

                       Ա. Թովմասյան

 

Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական և վարչական

պալատը (այսուհետ` Վճռաբեկ դատարան) հետևյալ կազմով`

 

նախագահող Ռ. Հակոբյան

զեկուցող  Ն. Տավարացյան

Ս. Անտոնյան

Վ. Ավանեսյան

Ա. Բարսեղյան

Մ. Դրմեյան

Ե. Խունդկարյան

Գ. Հակոբյան

Ս. Միքայելյան

Տ. Պետրոսյան

Է. Սեդրակյան

 

2019 թվականի դեկտեմբերի 25-ին

(2-րդ մաս)

 

Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 3.1-ին հոդվածի 3-րդ կետի «ա» ենթակետի համաձայն` նույն օրենքով այլ բան սահմանված չլինելու դեպքում նույն օրենքի 6-րդ հոդվածով սահմանված ԱԱՀ-ով հարկվող գործարքներ (գործառնություններ) իրականացնելու դեպքում ԱԱՀ-ի վճարման պարտավորություն կրում են անհատ ձեռնարկատեր կամ նոտար չհանդիսացող ֆիզիկական անձինք, եթե նրանց իրականացրած գործարքները, նույն օրենքի համաձայն, համարվում են ապրանքի մատակարարում:

Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի համաձայն` ԱԱՀ-ով հարկվող օբյեկտ է համարվում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ԱԱՀ վճարողների կողմից իրականացվող նույն օրենքի 6-րդ հոդվածով սահմանված բոլոր գործարքների (գործառնությունների) ամբողջ արժեքը (շրջանառությունը), եթե օրենքով այլ բան չի նախատեսված:

Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարքներ (գործառնություններ) են համարվում ապրանքների մատակարարումը` գործարք, որն իրականացվում է ապրանքների (այդ թվում` արտադրանքի և անշարժ գույքի) սեփականության իրավունքը որևէ ձևով կատարվող հատուցման դիմաց այլ անձի փոխանցելու միջոցով:

Նշված կետով սահմանվել են նաև այն դեպքերը, երբ անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքները ևս համարվում են ապրանքի մատակարարում:

Մասնավորապես` իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետով սահմանվել է, որ անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքները համարվում են ապրանքի մատակարարում ձեռնարկատիրական գործունեության առարկա հանդիսացող գույքի, արտադրական, այլ առևտրային և հասարակական նշանակության գույքի, ներառյալ` շենքերի, շինությունների (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության հողերի կամ գույքի սեփականությունում անձին պատկանող բաժնեմասի օտարման դեպքերում:

Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն` ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը (հարկման բազան) որոշվում է հետևյալ կարգով`

1) ապրանքների մատակարարման և ծառայությունների մատուցման դեպքերում (բացառությամբ նույն հոդվածով սահմանված դեպքերի) ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց արժեքը դրամական արտահայտությամբ (ներառյալ` այդ արժեքին օրենքով միացվող այլ վճարումները)` առանց ԱԱՀ-ի, որը գնորդը պետք է վճարի մատակարարին որպես հատուցում: (...)

6) ապրանքների անհատույց մատակարարման, ծառայությունների անհատույց մատուցման, ինչպես նաև այն դեպքում, երբ դրանց դիմաց տվյալ գործարքների (գործառնությունների) համար սովորականի համեմատ կիրառվում են գործարքի իրական արժեքից 20 և ավելի տոկոսով ցածր գներ (մասնակի հատուցում), հարկման օբյեկտ է համարվում այդպիսի կամ նույնանման գործարքների համար համեմատելի հանգամանքներում որպես հարկվող շրջանառություն ընդունվող` նույն օրենքին համապատասխան որոշվող մեծության (գործարքի արժեքի, վճարի վարձատրության, պարգևի կամ այլ դրամական հատուցման մեծության), իսկ դրա բացակայության դեպքում` համանման պայմաններում գործող այլ հարկ վճարողի կողմից համեմատելի հանգամանքներում նույնանման գործարքների համար սովորաբար որպես հարկման օբյեկտ ընդունվող մեծության (գործարքի իրական արժեքի) 80 տոկոսը կազմող մեծությունը: (...)

9) շենքերի, շինությունների (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), բնակելի կամ այլ տարածքների օտարման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը որոշվում է նույն հոդվածով սահմանված կարգով, բայց ոչ պակաս` գույքահարկով հարկման նպատակով` դրանց համար օրենքով սահմանված կարգով որոշվող արժեքից, բացառությամբ նույն կետով նախատեսված դեպքի: (...):

Վերը նշված իրավական նորմերի համակարգային վերլուծության արդյունքում ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ ավելացված արժեքի հարկն անուղղակի հարկ է, որի առանձնահատկություններից է այն, որ վերջինս կիրառվում է տնտեսական գործունեության բավականին լայն շրջանակում ընդգրկված գործարքների նկատմամբ, որոնք իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով համարվում են ապրանքի մատակարարում:

Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի վերլուծության արդյունքում ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր նախկին որոշումներից մեկում արձանագրել է, որ ավելացված արժեքի հարկով հարկվող օբյեկտ, որպես կանոն, ձեռնարկատիրական գործունեություն վարող իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց (անհատ ձեռնարկատերերի) իրականացրած գործարքներն են: Միևնույն ժամանակ, սակայն, բացի վերը նշված անձանց կողմից իրականացրած գործարքների, օրենսդիրն իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքով որդեգրել է այն մոտեցումը, որ ձեռնարկատիրական գործունեություն չիրականացնող ֆիզիկական անձանց կողմից իրականացվող մի շարք գործարքներ որոշակի պայմանների առկայության դեպքում ևս իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով դիտարկվում են որպես ապրանքի մատակարարում, հետևաբար նաև` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարքներ: Նշված գործարքներից են, մասնավորապես, իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերությամբ սահմանված գործարքները (տե՛ս, թիվ ՎԴ/0811/05/15 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 26.12.2016թ. որոշումը):

Վերոգրյալ իրավանորմերի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների հաշվառմամբ գտնում ենք, որ անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքը համարվում է ապրանքի մատակարարում, հետևաբար նաև` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք, եթե օտարվել է ձեռնարկատիրական գործունեության առարկա հանդիսացող գույք, արտադրական, այլ առևտրային և հասարակական նշանակության գույք, ներառյալ` շենքերի, շինությունների (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության հողերի կամ գույքի սեփականությունում անձին պատկանող բաժնեմաս: Ընդ որում, օրենսդիրը նշված գույքի կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասի օտարումն ապրանքի մատակարարում, հետևաբար նաև` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք համարելը չի պայմանավորել այդ գույքը կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասի օտարումը որևէ հատուցելի եղանակով օտարելու հետ: Այսինքն` անկախ այն հանգամանքից` անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձը նշված գույքը կամ դրանում իրեն պատկանող բաժնեմասն օտարել է որևէ հատուցելի եղանակով (օրինակ` վաճառք, փոխանակություն), թե` անհատույց (օրինակ` նվիրատվություն), միևնույն է այդ գործարքն իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետի իմաստով համարվում է ապրանքի մատակարարում, և ըստ այդմ` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք:

Գտնում ենք նաև, որ իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետով նախատեսված գործարքների դեպքում իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի կիրառման առումով ԱԱՀ-ի շեմ է համարվում ապրանքների մատակարարման իրացման շրջանառության 58,35 մլն դրամը: Նշված գործարքների մասով ԱԱՀ-ի պարտավորության մեծությունը որոշվում է գույքի մատակարարման գործարքի ընդհանուր հարկվող շրջանառությունից, եթե անձի իրականացրած ապրանքի մատակարարման գործարքների ընդհանուր շրջանառությունը նախորդ տարում գերազանցել է ԱԱՀ-ի շեմը` 58,35 մլն դրամը, սակայն, եթե անձի իրականացրած` ապրանքի մատակարարման գործարքների ընդհանուր շրջանառությունը նախորդ տարում չի գերազանցել ԱԱՀ-ի շեմը` 58,35 մլն դրամը, ապա ԱԱՀ-ի պարտավորության մեծությունը որոշվում է գույքի մատակարարման գործարքի ընդհանուր հարկվող շրջանառության և ընթացիկ տարվա սկզբից իրականացրած բոլոր գործարքների ընդհանուր հարկվող շրջանառության հանրագումարի ԱԱՀ-ի շեմը գերազանցող գումարից:

Հարկ ենք համարում ընդգծել, որ այն դեպքերում, երբ իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետում նշված գործարքը կատարվել է անհատույց, այսինքն` գույքը կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասն օտարվել է ոչ հատուցելի եղանակով, այդ գործարքի մասով ԱԱՀ-ի պարտավորության մեծությունը որոշվում է իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածով սահմանված կարգով, բայց ոչ պակաս` գույքահարկով հարկման նպատակով` գույքի կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասի համար օրենքով սահմանված կարգով որոշվող արժեքից: Այսինքն` իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետում նշված գույքի կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասի ցանկացած եղանակով (հատուցելի կամ անհատույց) օտարման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը որոշելիս որպես նվազագույն արժեք առնվազն պետք է ընդունվի տվյալ գույքի կամ դրանում անձին պատկանող բաժնեմասի կադաստրային արժեքը:

Միաժամանակ, անհրաժեշտ է նշել, որ օրենսդիրը որպես ընդհանուր կանոն ԱԱՀ-ով հարկվող գործարքներ է համարում այն դեպքերը, երբ ապրանքների մատակարարումն իրականացվում է սեփականության իրավունքը որևէ ձևով կատարվող հատուցման դիմաց այլ անձի փոխանցելու միջոցով (իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի առաջին պարբերության 1-ին կետ), սակայն այդ ընդհանուր կանոնից օրենսդիրն անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված որոշ գործարքների մասով նախատեսել է բացառություն` սահմանելով, որ անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքները համարվում են ապրանքի մատակարարում այն դեպքերում, երբ օտարվում է ձեռնարկատիրական գործունեության առարկա հանդիսացող գույք, արտադրական, այլ առևտրային և հասարակական նշանակության գույք, ներառյալ` շենքերի, շինությունների (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության հողերի կամ գույքի սեփականությունում անձին պատկանող բաժնեմասը` անկախ օտարման հատուցելի կամ անհատույց լինելու հանգամանքից (իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետ): Դրա մասին է վկայում նաև այն հանգամանքը, որ մեկ օրացուցային տարվա ընթացքում երկու և ավելի թվով անգամ անձի սեփականությունը կամ ընդհանուր սեփականությունը հանդիսացող նույն տեսակի հետևյալ գույքի` բնակարանի, առանձնատան (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), անձնական օգտագործման ավտոմեքենայի, գյուղատնտեսական նշանակության և բնակավայրերի հողերի, ավտոտնակի` օտարելն ապրանքի մատակարարում, հետևաբար նաև` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք համարելու դեպքերն օրենսդիրը հստակ պայմանավորել է օտարումը որևէ ձևով կատարվող հատուցման հետ` իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «բ» ենթակետը շարադրելով հետևյալ կերպ. «Անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքները համարվում են ապրանքի մատակարարում հետևյալ դեպքերում` (...) բ) մեկ օրացուցային տարվա ընթացքում երկու և ավելի թվով անգամ անձի սեփականությունը կամ ընդհանուր սեփականությունը հանդիսացող նույն տեսակի հետևյալ գույքի` բնակարանի, առանձնատան (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), անձնական օգտագործման ավտոմեքենայի, գյուղատնտեսական նշանակության և բնակավայրերի հողերի, ավտոտնակի` որևէ ձևով կատարվող հատուցման դիմաց օտարման դեպքերում ապրանքի մատակարարում է համարվում այդ ժամանակահատվածում երկրորդ և ավելի թվով նույն տեսակի գույքի օտարումը, եթե օտարումը կատարվում է տվյալ գույքի ձեռքբերմանը հաջորդող մեկ տարին չգերազանցող ժամանակահատվածում, (...)», իսկ նույն պարբերության «ա» ենթակետը շարադրելիս օրենսդիրը կիրառել է ոչ թե «որևէ ձևով կատարվող հատուցման դիմաց օտարման դեպքեր» ձևակերպումը, այլ` հետևյալ ձևակերպումը. «Անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձի կողմից իրականացված գործարքները համարվում են ապրանքի մատակարարում հետևյալ դեպքերում` ա. ձեռնարկատիրական գործունեության առարկա հանդիսացող գույքի, արտադրական, այլ առևտրային և հասարակական նշանակության գույքի, ներառյալ` շենքերի, շինությունների (այդ թվում` անավարտ (կիսակառույց)), արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության հողերի կամ գույքի սեփականությունում անձին պատկանող բաժնեմասի օտարումը, (...)»:

Հարկ ենք համարում արձանագրել, որ սույն գործը հարուցվել է Տիգրան Սահակյանի կողմից ներկայացված վիճարկման հայցի հիման վրա, որով վերջինս պահանջել է վերացնել Վարչության պետի 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշումը:

Դատարանը, մերժելով հայցը, իսկ Վերաքննիչ դատարանը, անփոփոխ թողնելով Դատարանի վճիռը, եզրահանգել են, որ Վարչության պետի թիվ 1617/02 որոշումն իրավաչափ է և կազմված է օրենսդրության պահանջների պահպանմամբ, քանի որ Տիգրան Սահակյանը, իրականացնելով իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետով սահմանված գործարք (ապրանքի մատակարարում), այն է` Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/5 հասցեում գտնվող շինության (առևտրի սրահի), Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/6 և թիվ 69/7 հասցեներում գտնվող հասարակական նշանակության շինությունների օտարում, որոնց հանրագումարային արժեքը (առաջինի մասով վաճառքի գինը, իսկ մյուսների մասով կադաստրային արժեքը) գերազանցել է օրենքով սահմանված ավելացված արժեքի հարկի շեմը, չի ներկայացրել ավելացված արժեքի հարկի հաշվարկ, ինչպես նաև չի վճարել այդ գործարքներից առաջացած ավելացված արժեքի հարկի գումարը, ինչը, սակայն, նա պարտավոր էր կատարել օրենքի ուժով:

Սույն հատուկ կարծիքում արտահայտած իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո դիտարկելով սույն գործի փաստերը և գնահատելով ստորադաս դատարանների դիրքորոշումները` հարկ ենք համարում արձանագրել հետևյալը.

Ամբողջությամբ հիմնավոր ենք համարում ստորադաս դատարանների եզրահանգումներն այն մասին, որ Կոմիտեի իրավաբանական վարչության պետի կողմից կայացված թիվ 1617/02 որոշումն իրավաչափ է և այն անվավեր ճանաչելու հիմքերը բացակայում են:

Այսպես. սույն գործի փաստերի համաձայն` Տիգրան Սահակյանը 13.05.2015 թվականին կնքված անշարժ գույքի վաճառքի պայմանագրով Օնիկ Այվազյանին է վաճառել Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/5 հասցեում գտնվող շինությունը (նպատակային նշանակությունը` առևտրի սրահ), որպիսի պայմանագրով նախատեսված անշարժ գույքի գինը կազմել է 57.000.000 ՀՀ դրամ: Այնուհետև Տիգրան Սահակյանը 31.07.2015 թվականին կնքված անշարժ գույքի նվիրատվության պայմանագրերով Վալերի Սահակյանին է նվիրել Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/6 և թիվ 69/7 հասցեներում գտնվող շինությունները (նպատակային նշանակությունները` հասարակական):

ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի աշխատակազմի իրավաբանական վարչության պետը, քննարկելով Տիգրան Սահակյանի վերաբերյալ վարչական վարույթի նյութերը, պարզել է, որ համաձայն ՀՀ կառավարության 30.12.2010 թվականի թիվ 1775-Ն որոշման, ըստ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կողմից ստացված անշարժ գույքի և դրա նկատմամբ գրանցված իրավունքների վերաբերյալ տեղեկությունների` Տիգրան Սահակյանի կողմից 13.05.2015 թվականին օտարվել է Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոց 69/5 հասցեում գտնվող հասարակական նշանակության անշարժ գույքը, որի պայմանագրի գումարը կազմել է 57.000.000 ՀՀ դրամ, իսկ կադաստրային արժեքը կազմել է 10.198.402 ՀՀ դրամ, 31.07.2015 թվականի անշարժ գույքի նվիրատվության պայմանագրերով Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոց 69/6 հասցեում գտնվող հասարակական նշանակության անշարժ գույքը (գույքի կադաստրային արժեքը կազմել է 19.598.935 ՀՀ դրամ) և Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոց 69/7 հասցեում գտնվող հասարակական նշանակության անշարժ գույքը (գույքի կադաստրային արժեքը կազմել է 13.441.573 ՀՀ դրամ) անհատույց հանձնվել է այլ անձի, որպիսի գործարքն իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետի իմաստով համարվում է ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք, սակայն Տիգրան Սահակյանի կողմից` իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի սահմանված կարգով չի հաշվարկվել ԱԱՀ-ի գումարը և ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Կենտրոնի հարկային տեսչություն չի ներկայացվել 2015 թվականի 3-րդ եռամսյակի ԱԱՀ-ի հաշվարկը: Միաժամանակ, պարզվել է, որ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի Կենտրոնի հարկային տեսչության կողմից կատարված ժամկետանց հարկային պարտավորությունների մասին հաշվարկի համաձայն` ԱԱՀ-ի գծով Տիգրան Սահակյանի չկատարված հարկային պարտավորությունը 01.08.2016 թվականի դրությամբ կազմել է 14.397.000 ՀՀ դրամ, որից ապառք` 6.338.102 ՀՀ դրամ, տույժ` 2.671.510 ՀՀ դրամ, տուգանք` 5.387.388 ՀՀ դրամ: Նշվածի հիման վրա ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի աշխատակազմի իրավաբանական վարչության պետը 18.08.2016 թվականին ընդունել է «Հարկ վճարողից ժամանակին չվճարված հարկային պարտավորությունների գծով վճարման ենթակա գումարը գանձելու մասին» թիվ 1617/02 որոշումը, որով որոշվել է Տիգրան Սահակյանից գանձել 14.397.000 ՀՀ դրամ:

Այսպիսով, վերոգրյալ իրավանորմերի և սույն գործի փաստական հանգամանքների համադրման արդյունքում գտնում ենք, որ հայցվոր Տիգրան Սահակյանի կողմից կատարվել է իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի երրորդ պարբերության «ա» ենթակետի իմաստով ապրանքի մատակարարում համարվող, հետևաբար նաև` ԱԱՀ-ով հարկվող գործարք: Մասնավորապես` հայցվոր Տիգրան Սահակյանի կողմից 13.05.2015 թվականին կնքված անշարժ գույքի վաճառքի պայմանագրով 57.000.000 ՀՀ դրամով օտարվել է Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/5 հասցեում գտնվող շինությունը (նպատակային նշանակությունը` առևտրի սրահ), իսկ 31.07.2015 թվականին կնքված անշարժ գույքի նվիրատվության պայմանագրերով անհատույց եղանակով (նվիրատվություն) օտարվել են Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 69/6 և թիվ 69/7 հասցեներում գտնվող շինությունները (նպատակային նշանակությունները` հասարակական), որոնց կադաստրային արժեքները կազմել են համապատասխանաբար 19.598.935 ՀՀ դրամ և 13.441.573 ՀՀ դրամ: Նշվածից հետևում է, որ հայցվոր Տիգրան Սահակյանի կողմից կատարվել է 90.040.508 ՀՀ դրամի (57.000.000 + 19.598.935 + 13.441.573) ապրանքի մատակարարում, որպիսի պարագայում ԱԱՀ-ի շեմը` 58,35 մլն դրամը, գերազանցող մասը` ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը, կազմում է 31.690.508 ՀՀ դրամ (90.040.508 - 58.350.000), իսկ ԱԱՀ-ի 20 տոկոսն էլ կազմում է 6.338.102 ՀՀ դրամ: Միաժամանակ, հաշվի առնելով, որ Տիգրան Սահակյանի կողմից իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետներում հարկային մարմին չի ներկայացվել ԱԱՀ-ի հաշվարկ և վճարում չի կատարվել, հարկային մարմնի կողմից իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքի (ուժը կորցրել է 01.01.2018 թվականին) 23-րդ և 24-րդ հոդվածներով սահմանված կարգով և չափերով իրավացիորեն հաշվարկվել են տույժեր` 2.671.510 ՀՀ դրամի չափով, ինչպես նաև տուգանք` 5.387.388 ՀՀ դրամի չափով:

Նման պայմաններում գտնում ենք, որ Դատարանը հայցը մերժելիս, իսկ Վերաքննիչ դատարանը Դատարանի վճիռն անփոփոխ թողնելիս իրավացիորեն են հաստատված համարել այն փաստական հանգամանքը, որ ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի կողմից կատարված` Տիգրան Սահակյանի` ԱԱՀ-ի գծով պարտավորության հաշվարկներն ամբողջությամբ կատարվել են իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի վերը վկայակոչված նորմերով սահմանված կարգով և դրանք բխում են վերջինիս կողմից կնքված գործարքների արժեքներից (պայմանագրից և կադաստրային արժեքներից), և եզրահանգել, որ Կոմիտեի աշխատակազմի իրավաբանական վարչության պետի 18.08.2016 թվականի «Հարկ վճարողից ժամանակին չվճարված հարկային պարտավորությունների գծով վճարման ենթակա գումարը գանձելու մասին» թիվ 1617/02 որոշմամբ Տիգրան Սահակյանին առաջադրված ԱԱՀ-ի պարտավորությունն իրավաչափ վարչական ակտ է, հետևաբար իրավահարաբերության ծագման պահին գործող «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ՀՀ օրենքի խախտմամբ ընդունված լինելու հիմքով սույն գործով վիճարկվող վարչական ակտն անվավեր ճանաչելու մասին Վճռաբեկ դատարանի եզրահանգումները մեր դիտարկմամբ չեն բխում վկայակոչված օրենքի կարգավորումներից:

2. Ինչ վերաբերում է վճռաբեկ բողոքի երկրորդ հիմքին, այն է` վարչական վարույթում Տիգրան Սահակյանի լսված լինելու իրավունքի խախտմանը, ապա գտնում ենք, որ այդ հիմքը չէր կարող քննարկման առարկա դառնալ Վճռաբեկ դատարանի կողմից և նաև հիմք հանդիսանալ վարչական ակտն անվավեր ճանաչելու համար հետևյալ պատճառաբանությամբ:

Այսպես. ՀՀ Սահմանադրության 61-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունք:

ՀՀ Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք:

«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք, երբ որոշվում է նրա քաղաքացիական իրավունքները և պարտականությունները կամ նրան ներկայացրած ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ ու անաչառ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում արդարացի և հրապարակային դատաքննության իրավունք:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի համաձայն` դատարանը պարտավոր է ապահովել, որ կողմերն ունենան հավասար հնարավորություններ գործի քննության ամբողջ ընթացքում, ներառյալ` յուրաքանչյուր կողմին ընձեռել քննվող գործի վերաբերյալ իր դիրքորոշումը ներկայացնելու լիարժեք հնարավորություն:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն (այսուհետ` ՄԻԵԴ) արտահայտել է այն դիրքորոշումը, որ այն դեպքերում, երբ դատաքննությունը ներառում է հակադիր մասնավոր շահեր, կողմերի հավասարության պահանջը, որն արդար դատաքննություն հասկացության հատկանիշներից մեկն է, ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր կողմին ողջամիտ հնարավորություն պետք է տրվի ներկայացնելու իր փաստարկները, ներառյալ` ապացույցներ այնպիսի պայմաններում, որոնք նրան չեն դնում էականորեն ավելի նվազ բարենպաստ պայմաններում համեմատած հակառակ կողմի հետ (տե՛ս, Նելսիդա Նիկողոսյանը և Գվիդոն Մելքոնյանն ընդդեմ Հայաստանի թիվ 11724/04 և 13350/04 գանգատներով ՄԻԵԴ 06.12.2007 թվականի վճիռը, պարբ. 37):

Վարչական դատավարությունում կողմերի մրցակցության և իրավահավասարության սկզբունքի մասնավոր դրսևորումներից մեկն այն է, որ վարչական դատարանը պարտավոր է նախ և առաջ ապահովել գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե («ex officio») պարզելու սկզբունքը, որը հանրային իրավահարաբերություններից ծագող վեճերից բխող գործերի քննության ընթացքում վարչական դատարանին օժտում է ակտիվ դերակատարությամբ, ինչը հնարավորություն է տալիս արդյունավետորեն ապահովելու իշխանական լիազորություններով օժտված սուբյեկտների ընդունած իրավական ակտերի, գործողությունների ու անգործությունների դեմ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց հանրային սուբյեկտիվ իրավունքների դատական պաշտպանության իրացումը:

Անդրադառնալով նշված սկզբունքի էությանը` ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր որոշումներից մեկում արձանագրել է, որ գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե պարզելու («ex officio») սկզբունքի համաձայն` դատարանի ակտիվ դերակատարությունն արտահայտվում է, մասնավորապես, որոշակի դատավարական գործողություններ կատարելիս դատավարության մասնակիցներին օժանդակելու` վարչական դատարանի պարտականությամբ: Այսպես, գործնականում հնարավոր են դեպքեր, երբ ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք` որպես վարչական դատավարության մասնակիցներ, ակնկալելով վարչական դատավարության կարգով վերականգնել իրենց խախտված իրավունքները, հայցադիմումը ներկայացնում են ձևական սխալներով, ճիշտ չեն ընտրում ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքով սահմանված համապատասխան հայցատեսակը կամ ճիշտ չեն ձևակերպում իրենց հայցային պահանջները կամ ճիշտ չեն տարբերակում հիմնական ու ածանցյալ պահանջները կամ ներկայացնում են ոչ բավարար փաստական տվյալներ: Նշված դեպքերում վարչական դատարանի` դատավարության մասնակիցներին օժանդակելու պարտականությունը ստանում է գործնական մեծ նշանակություն, քանի որ հայցադիմումներում առկա ձևական սխալները մատնանշելու, ինչպես նաև ոչ հստակ հայցային պահանջները ճշտելու, ոչ ճիշտ հայցատեսակները պատշաճ հայցատեսակներով փոխարինելու, հիմնական և ածանցյալ պահանջները տարբերակելու, ոչ բավարար փաստական տվյալները համալրելու վերաբերյալ դատավարության մասնակիցներին առաջարկ անելու վարչական դատարանի պարտականության պատշաճ կատարման պայմաններում ապահովվում է ոչ միայն արդյունավետ դատաքննությունը, այլ նաև անձի խախտված իրավունքների արդյունավետ դատական պաշտպանությունը (տե՛ս, Ալեքսանդր Կարալովն ընդդեմ Երևանի քաղաքապետարանի թիվ ՎԴ/4315/05/14 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 22.04.2016 թվականի որոշումը):

Վերոգրյալ իրավական դիրքորոշումների համատեքստում հարկ ենք համարում արձանագրել, որ դատավարական գործողություններ կատարելիս դատավարության մասնակիցներին օժանդակելու պարտականությունը դատարանը պետք է իրացնի այնպես, որպեսզի դրա արդյունքում, ի թիվս այլնի, ոչ բավարար փաստական տվյալները համալրվելու հետևանքով հայցվորը հնարավորություն ունենա ներկայացնելու իր պահանջները հիմնավորող լրացուցիչ փաստարկներ և ապացույցներ, իսկ պատասխանողը հավասարապես հնարավորություն ունենա առարկել այդ փաստարկների դեմ` ներկայացնելով իր առարկությունները հիմնավորող ապացույցներ:

Այդուհանդերձ հարկ ենք համարում ընդգծել, որ յուրաքանչյուր գործով մատնանշման պարտականության կատարումը պետք է կատարվի այն հաշվառմամբ, որ չխախտվի ՀՀ Սահմանադրությամբ և Կոնվենցիայով երաշխավորված դատական պաշտպանության իրավունքի իրացման հիմնական սկզբունքներից մեկը` տնօրինչականության (դիսպոզիտիվության) սկզբունքը, որն անձի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և օրենքով նրան տրված հնարավորությունն է սեփական հայեցողությամբ տնօրինելու իր նյութական և դատավարական իրավունքները և դրանց պաշտպանության եղանակները:

Անդրադառնալով նշված սկզբունքի էությանը` ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր նախկին որոշումներից մեկով արձանագրել է, որ տնօրինչականության (դիսպոզիտիվության) սկզբունքն անձանց հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն որոշել` դիմել, թե չդիմել դատարան իրենց իրավունքների, ազատությունների և օրինական շահերի պաշտպանության համար, այսինքն` իրականացնել, թե չիրականացնել իրենց դատական պաշտպանության հիմնական իրավունքը: Անձինք իրենց դատական պաշտպանության հիմնական իրավունքն իրացնելիս, ինչպես նաև դատարաններն արդարադատություն իրականացնելիս պետք է առաջնորդվեն վերը նշված սկզբունքով: Դատական պաշտպանության իրավունքի իրացումը տնօրինչականության (դիսպոզիտիվության) սկզբունքի հիման վրա անձի համար երաշխավորում է նաև հայցի առարկան և հիմքն ինքնուրույն որոշելու իրավական հնարավորություն: (...) Վարչական դատարանը պարտավոր է ինքնուրույն որոշել վեճի լուծման համար կիրառելի ենթակա իրավական նորմերը, ապա ձեռնարկել համարժեք միջոցներ` գործն ի պաշտոնե քննելու համար: Այսպես, օրինակ` վիճարկման հայցի հիման վրա հարուցված գործի շրջանակներում նախնական դատական նիստում պարզելով վիճելի իրավահարաբերության բնույթը և կիրառման ենթակա իրավական ակտերի շրջանակը, վարչական դատարանը մատնանշման իր լիազորությունն իրացնելիս պարտավոր է քննարկման առարկա դարձնել վարչական ակտի իրավաչափության վրա ազդեցություն ունեցող հնարավոր բոլոր հանգամանքները, այդ թվում` արդյո՞ք պահպանվել են այդ ակտի ընդունմանն ուղղված վարչական վարույթի ընթացակարգային բոլոր կանոնները, և արդյո՞ք ճիշտ են մեկնաբանվել ու կիրառվել վարչական ակտի հիմքում ընկած նյութական իրավունքի նորմերը: Այլ կերպ ասած` վիճարկման հայցի հիման վրա հարուցված գործի շրջանակներում վարչական դատարանը, անկախ հայցվորի կողմից վկայակոչված իրավական հիմքերից, պետք է մատնանշի նաև ողջամտորեն հնարավոր բոլոր այն իրավական նորմերը, որոնց խախտումը կարող է հիմք հանդիսանալ վարչական ակտի անվավերության համար և առաջարկի հայցվորին դրանք համալրել համապատասխան փաստական տվյալներով: Միաժամանակ հաշվի առնելով տնօրինչականության սկզբունքի բովանդակությունը և դրա կիրառելիությունը նաև վարչական դատավարությունում, ՀՀ վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ վարչական ակտի իրավաչափությունը գնահատելիս հետագա դատավարական գործողությունների իրականացման ժամանակ վարչական դատարանը կաշկանդված է շահագրգիռ անձի կամահայտնությամբ: Մասնավորապես` այն դեպքում, երբ հայցվորը դատարանի կողմից մատնանշման լիազորության իրականացումից հետո պնդում է, որ վարչական ակտի իրավաչափությունը գնահատվի միայն որոշակի իրավական նորմի և ըստ այդմ ներկայացված փաստական հանգամանքների շրջանակներում, վարչական դատարանը գործի հետագա քննությունը պետք է իրականացնի և գործն ըստ էության լուծող դատական ակտում վարչական ակտի իրավաչափությունը գնահատի միայն այդ իրավական և փաստական հիմքերի շրջանակներում: Մինչդեռ այն դեպքում, երբ հայցվորը ևս գտնում է, որ դատարանը վարչական ակտի իրավաչափությունը պետք է ստուգի ամբողջ ծավալով, դատարանը վիճարկման հայցի հիման վրա հարուցված գործի շրջանակներում պարտավոր է ձեռնարկել ողջամտորեն հնարավոր բոլոր միջոցները վարչական ակտի իրավաչափությունն ամբողջ ծավալով գնահատելու համար անհրաժեշտ ապացույցներն ու տեղեկությունները ձեռք բերելու ուղղությամբ (տե՛ս Ա/Ձ Գևորգ Դավթյանն ընդդեմ ՀՀ ԿԱ պետական եկամուտների կոմիտեի Մաշտոցի հարկային տեսչության թիվ ՎԴ/2976/05/15 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 30.11.2018 թվականի որոշումը):

Վերոգրյալ իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո անդրադառնալով վիճարկման հայցով գործի քննության առանձնահատկություններին` արձանագրում ենք, որ յուրաքանչյուր գործով դատարանն ոչ միայն ինքնուրույն որոշում է վեճի լուծման համար կիրառման ենթակա իրավական նորմերը, այլ նաև կողմերի հետ քննարկում և որոշում է ապացուցում պահանջող փաստերի շրջանակը: Նշվածից հետևում է, որ բոլոր այն դեպքերում, երբ կողմերից մեկն առաջադրում է քննարկման ենթակա որևէ հարց, որի առնչությամբ կարող է առաջանալ ապացուցում պահանջող փաստերի շրջանակ, ապա դատարանը պարտավոր է այն ներառել այդ շրջանակի մեջ և ապացուցման բեռի բաշխման կանոններին համապատասխան կողմերից պահանջել դատարան ներկայացնել անհրաժեշտ ապացույցներ: Մինչդեռ, եթե կողմերը չեն առաջադրում քննարկման ենթակա որևէ հարց կամ չեն վիճարկում որևէ փաստական հանգամանք ու դատարանի գնահատմամբ վեճի լուծման համար նոր փաստեր պարզելու անհրաժեշտությունը բացակայում է, ապա հետագայում դատարանի վճիռը բողոքարկելիս դատավարության մասնակիցներն իրավունք կունենան վկայակոչելու որևէ փաստ միայն այն դեպքում, եթե դատարանը չի ձեռնարկել ողջամտորեն հնարավոր բոլոր միջոցները վարչական ակտի իրավաչափությունն ամբողջ ծավալով գնահատելու համար անհրաժեշտ ապացույցներն ու տեղեկությունները ձեռք բերելու ուղղությամբ, ինչի արդյունքում դատավարության մասնակիցը զրկվել է քննարկվող հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումն արտահայտելու և փաստարկներ ու ապացույցներ ներկայացնելու իրավունքն իրացնելու իրական հնարավորությունից:

Այսպիսով, գտնում ենք, որ եթե վիճարկման հայցով գործի քննության ժամանակ դատավարության մասնակիցը վարչական ակտի իրավաչափությունը չի վիճարկել որևէ հիմքով, իսկ դատարանը, ելնելով գործով պարզված հանգամանքներից, անհրաժեշտ չի համարել նշված հիմքի առնչությամբ որոշակի հարցեր պարզելն ու ապացույցներ պահանջելը, ապա հետագայում դատարանի վճիռը վերաքննության կարգով բողոքարկելիս դատավարության մասնակիցները չեն կարող վերաքննիչ բողոքում ներառել վարչական ակտի անվավերության նոր հիմք, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դա պայմանավորված է դատարանի կողմից գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե պարզելու («ex officio») սկզբունքի խախտման փաստով:

Գտնում ենք, որ վիճարկման հայցով գործի քննության ընթացքում վարչական ակտի իրավաչափության վրա ազդեցություն ունեցող բոլոր հիմքերը քննարկման առարկա դարձնելու պարագայում միայն կապահովվի վարչական դատավարությունը կողմերի իրավահավասարության հիման վրա իրականացնելու հիմնարար սկզբունքի պահպանումը, քանի որ վերջիններս հնարավորություն կունենան քննարկվող հարցի վերաբերյալ արտահայտելու իրենց դիրքորոշումն ու փաստարկները և ներկայացնել ապացույցներ: Այդուհանդերձ գործնականում հնարավոր են դեպքեր, երբ դատարանի կողմից գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե պարզելու («ex officio») սկզբունքի խախտման պատճառով վարչական ակտի իրավաչափությունը դատարանում ստուգվի ոչ ամբողջ ծավալով, ուստի այդ պարագայում դատավարության մասնակիցն իրավունք ունի վերաքննիչ բողոքում ներառել վարչական ակտի անվավերության նոր հիմք և վերաքննիչ դատարանն էլ պարտավոր է անդրադառնալ այդ հիմքին:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր որոշումներից մեկում անդրադառնալով այն իրավական հարցին, թե կարո՞ղ է արդյոք վերաքննիչ դատարանը դատական ակտ կայացնել այնպիսի հիմքով, որը քննության առարկա չի դարձվել վարչական դատարանում և վկայակոչված չէ վերաքննիչ բողոքում, արձանագրել է, որ վերաքննիչ դատարանը, մի կողմից` չի կարող սեփական նախաձեռնությամբ դուրս գալ վարչական դատարանում գործի քննության շրջանակներից, այսինքն` առանց վերաքննիչ բողոքում համապատասխան հիմքի առկայության կայացնել դատական ակտ այն իրավական և փաստական հիմքերով, որոնք առաջին ատյանի դատարանում քննության առարկա չեն դարձվել: Իսկ մյուս կողմից` վերաքննիչ բողոքում վարչական դատարանի կողմից քննության առարկա չդարձված հիմքի առկայության դեպքում վերաքննիչ դատարանը պարտավոր է ըստ էության քննության առարկա դարձնել նաև վերաքննիչ բողոքի այդ հիմքը` այս պարագայում չսահմանափակվելով վարչական դատարանում գործի քննության շրջանակներով:

Փաստորեն, վարչական դատավարությունում գործի փաստական հանգամանքներն ի պաշտոնե պարզելու («ex officio») սկզբունքի ուժով վերաքննիչ դատարանը պարտավոր է ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ վերաքննիչ բողոքի բոլոր հիմքերն ըստ էության քննության առարկա դարձնելու համար` անկախ այն հանգամանքից, թե վերաքննիչ բողոքում վկայակոչված այս կամ այն հիմքը վարչական դատարանում քննարկվել է, թե` ոչ: Իսկ այն դեպքում, երբ վերաքննիչ բողոքում վկայակոչված չէ այնպիսի հիմք, որի վերաբերյալ վարչական դատարանում քննություն չի իրականացվել, ապա վերաքննիչ դատարանը չի կարող դուրս գալ վարչական դատարանում գործի քննության շրջանակներից և կայացնել դատական ակտ վերաքննիչ բողոքում չվկայակոչված և վարչական դատարանում քննության առարկա չդարձված հիմքով (տե՛ս Ա/Ձ Գևորգ Դավթյանն ընդդեմ ՀՀ ԿԱ պետական եկամուտների կոմիտեի Մաշտոցի հարկային տեսչության թիվ ՎԴ/2976/05/15 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 30.11.2018 թվականի որոշումը):

Այսպիսով, եզրահանգում ենք, որ վարչական դատարանի կողմից քննության առարկա չդարձված, սակայն վերաքննիչ բողոքում նշված հիմքը վերաքննիչ դատարանը պարտավոր է ըստ էության քննության առարկա դարձնել` չսահմանափակվելով վարչական դատարանում գործի քննության շրջանակներով: Միևնույն ժամանակ, սակայն, վերաքննիչ դատարանը չի կարող քննության առարկա դարձնել այնպիսի հիմք, որի վերաբերյալ ոչ միայն վարչական դատարանում քննություն չի իրականացվել, այլ նաև այդ հիմքով վերաքննիչ բողոք չի ներկայացվել:

Վերոգրյալ իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո դիտարկելով ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 155-րդ հոդվածի կանոնակարգումը, համաձայն որի` վերաքննության կարգով բողոքարկման ենթակա դատական ակտը չի կարող բողոքարկվել վճռաբեկ դատարան, եթե այն նույն հիմքերով չի բողոքարկվել վերաքննիչ դատարանում, բացառությամբ սույն օրենսգրքի 156-րդ հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված դեպքի (դատավարության մասնակից չդարձված անձանց կողմից բողոք ներկայացնելը), հանգում ենք այն եզրակացության, որ ՀՀ վարչական դատարանի վճռի դեմ որևէ հիմքով կամ հիմքերով վերաքննիչ բողոք ներկայացված չլինելու պարագայում դատավարության մասնակիցը չի կարող այդ հիմքով ներկայացնել վճռաբեկ բողոք, իսկ ներկայացնելու պարագայում էլ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իրավասու չէ այդ հիմքը դարձնել քննարկման առարկա:

Սույն գործի փաստերի համաձայն` պահանջելով վերացնել Կոմիտեի իրավաբանական վարչության պետի 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշումը, Տիգրան Սահակյանը վարչական վարույթում իր լսված լինելու իրավունքի խախտումը, որպես անվավերության հիմք, չի վկայակոչել ո՛չ ՀՀ վարչական դատարան ներկայացված հայցադիմումով, ո՛չ էլ ՀՀ վարչական դատարանում գործի քննության ընթացքում և այդ հիմքը ՀՀ վարչական դատարանում քննարկման առարկա չի դարձել: Նշված հիմքը չի վկայակոչվել նաև Տիգրան Սահակյանի կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքում: Ավելին, վարչական վարույթում իր լսված լինելու իրավունքի խախտման հիմքը չի վկայակոչվել նույնիսկ Տիգրան Սահակյանի կողմից ներկայացված առաջին վճռաբեկ բողոքում: Նշված հիմքը վկայակոչվել է միայն «Վճռաբեկ բողոքը վերադարձնելու մասին» ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 25.07.2018 թվականի որոշմամբ արձանագրված սխալները շտկելուց հետո կրկին ներկայացված վճռաբեկ բողոքում, հետևաբար գտնում ենք, որ Վճռաբեկ դատարանը չէր կարող քննարկման առարկա դարձնել վարչական վարույթում Տիգրան Սահակյանի լսված լինելու իրավունքի խախտման հիմքը: Մինչդեռ Վճռաբեկ դատարանը, քննարկելով և հաստատված համարելով վարչական վարույթում Տիգրան Սահակյանի լսված լինելու իրավունքի խախտման փաստը, անվավեր է ճանաչել Կոմիտեի իրավաբանական վարչության պետի 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշումը, Կոմիտեին զրկելով նշված հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումն արտահայտելու և փաստարկներ ու ապացույցներ ներկայացնելու իրավունքն իրացնելու իրական հնարավորությունից:

Վճռաբեկ դատարանը Տիգրան Սահակյանի լսված լինելու իրավունքի խախտման փաստը հաստատված համարելու հիմքում դրել է այն դատողությունը, որ Կոմիտեն 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշմանն ուղղված վարչական վարույթի ընթացքում լսումներ չի անցկացրել և փոխարենը, 10.08.2016 թվականին կազմված ծանուցագրով Տիգրան Սահակյանին առաջարկվել է եռօրյա ժամկետում Կոմիտեի աշխատակազմի իրավաբանական վարչություն ներկայացնել իր գրավոր բացատրությունները և/կամ առարկությունները, ինչը, սակայն, չի կարող փոխարինել «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 38-րդ հոդվածով նախատեսված լսումներին` լսումներ չանցկացնելու, ինչպես նաև վարչական վարույթը միայն եզրափակիչ փուլով իրականացնելու հիմքերի բացակայության պայմաններում: Արդյունքում Վճռաբեկ դատարանը եզրահանգել է, որ Կոմիտեի 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշմանն ուղղված վարչական վարույթի ընթացքում լսումներ չանցկացնելու հետևանքով Տիգրան Սահակյանը ոչ իրավաչափ կերպով զրկվել է իր նկատմամբ հարկային պարտավորություններ առաջադրելուն ուղղված վարչական վարույթի լսումների շրջանակում գործի քննարկման և լուծման համար էական նշանակություն ունեցող հարցերի կապակցությամբ դիրքորոշումներ, ապացույցներ ներկայացնելու և այլ ընթացակարգային գործողությունների միջոցով վարչական մարմնի վերջնական որոշման վրա ազդելու հնարավորությունից:

Մինչդեռ անդրադառնալով Վճռաբեկ դատարանի վերոգրյալ պատճառաբանություններին` հարկ ենք համարում արձանագրել հետևյալը.

Նախ` ինչպես վերը նշվեց, վարչական վարույթում իր լսված լինելու իրավունքի խախտումը, որպես անվավերության հիմք Տիգրան Սահակյանը չի վկայակոչել ո՛չ ՀՀ վարչական դատարան ներկայացված հայցադիմումով, ո՛չ ՀՀ վարչական դատարանում գործի քննության ընթացքում, ո՛չ էլ վերաքննիչ բողոքով, հետևաբար ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 155-րդ հոդվածի իրավակարգավորման համաձայն` այդ հիմքով չէր կարող ներկայացնել վճռաբեկ բողոք:

Երկրորդ` ինչպես հայցադիմումում, այնպես էլ սույն գործով վիճարկվող վարչական ակտում առկա է նշում այն մասին, որ Տիգրան Սահակյանի ներկայացուցչի կողմից վարչական մարմնին են ներկայացվել առարկություններ: Մասնավորապես, ՀՀ վարչական դատարան ներկայացված հայցադիմումում հայցվորի ներկայացուցիչը նշել է, որ «Տիգրան Սահակյանից չվճարված հարկային պարտավորությունները գանձելու վերաբերյալ իրականացվել է վարչական վարույթ, որի ընթացքում Տիգրան Սահակյանի ներկայացուցիչ` Հակոբ Սաֆարյանի կողմից ներկայացվել են առարկություններ (...)», իսկ վերաքննիչ բողոքում նշել է, որ «Տիգրան Սահակյանի կողմից Տեսչությանն են ներկայացվել գրավոր առարկություններ: (...) Տիգրան Սահակյանը կրկին ներկայացրել է գրավոր առարկություններ իր կողմից իրականացված գործարքները ավելացված արժեքի հարկով հարկվող գործարք համարվելու կապակցությամբ:»: Ընդ որում, ստորադաս դատարաններում հայցվորը վարչական ակտը վիճարկելու հիմքում դրել է ոչ թե այն հանգամանքը, որ ինքը ծանուցված չի եղել վարչական վարույթի լսումների անցկացման ժամանակի և վայրի մասին, ինչի հետևանքով խախտվել է իր լսված լինելու իրավունքը, այլ` այն, որ պատասխանող վարչական մարմնի կողմից չի պատճառաբանվել իր առարկությունները չընդունելը, ինչը ևս վկայում է այն մասին, որ վարչական մարմինն ապահովել է անձի լսված լինելու իրավունքի իրացումը:

Երրորդ` թեև տվյալ դեպքում վարչական վարույթում իր լսված լինելու իրավունքի խախտման հիմքով մեր համոզմամբ առհասարակ չէր կարող ներկայացվել վճռաբեկ բողոք` նույն հիմքով վերաքննիչ բողոք ներկայացված չլինելու պատճառով, այդուհանդերձ, եթե նույնիսկ ստորադաս դատարաններում չներկայացված ու քննարկման առարկա չդարձված հիմքը ևս Վճռաբեկ դատարանը դարձնում է քննարկման առարկա, ապա այդ հիմքով վարչական ակտն անվավեր ճանաչելու հետևանքով (այլ ոչ թե Վերաքննիչ դատարանի որոշումը բեկանելով ու գործը նոր քննության ուղարկելով) խախտվում է վարչական դատավարությունում կողմերի իրավահավասարության սկզբունքը, քանի որ Կոմիտեն զրկվում է ստորադաս դատարաններում չներկայացված ու քննարկման առարկա չդարձված հիմքի վերաբերյալ առարկություններ և ապացույցներ ներկայացնելու իրավունքն իրացնելու իրական հնարավորությունից:

Ամփոփելով վերոգրյալ իրավական և փաստական վերլուծությունները` գտնում ենք, որ Վերաքննիչ դատարանը, անփոփոխ թողնելով Կոմիտեի իրավաբանական վարչության պետի 18.08.2016 թվականի թիվ 1617/02 որոշումն անվավեր ճանաչելու Տիգրան Սահակյանի պահանջը մերժելու մասին Դատարանի վճիռը, կայացրել է գործն ըստ էության ճիշտ լուծող դատական ակտ, ուստի Տիգրան Սահակյանի կողմից ներկայացված վճռաբեկ բողոքի հիմքերի առկայությունը բավարար չէր կարող լինել Վերաքննիչ դատարանի որոշումը բեկանելու համար: Հետևաբար սույն գործով անհրաժեշտ էր կիրառել ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով սահմանված` ստորադաս դատարանի դատական ակտն անփոփոխ թողնելու Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունը:

 

Դատավոր Ռ. Հակոբյան

Դատավոր Մ. Դրմեյան

Դատավոր Գ. Հակոբյան

 

 

pin
Վճռաբեկ դատարան
25.12.2019
N ՎԴ/6067/05/16
Որոշում