Սեղմել Esc փակելու համար:
ՀՀ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱԶԳԱ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo
 

ՀՀ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԶԵԿՈՒՅՑԻ ՄԱՍԻՆ (ՄԱՍ 2)

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆԻՍՏԻ
ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՔԱՂՎԱԾՔ

 

2 հունիսի 2001 թվականի N 22

 

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԶԵԿՈՒՅՑԻ ՄԱՍԻՆ

(մաս 2)

 

ՓԱԽՍՏԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

1988-1992 թթ. միջէթնիկական հակասությունների սրման հետևանքով և ազգամիջյան բախումներից տուժեցին Ադրբեջանում բնակվող շուրջ կես միլիոն ազգությամբ հայեր, որոնցից 408 հազարը բռնագաղթեցին Հայաստան: 1997 թ. անցկացված հաշվառման տվյալներով Հայաստանում բնակվում են Ադրբեջանից բռնագաղթված 311 հազար հայ փախստականներ: Բռնագաղթվածների հոսքը Ադրբեջանից սկսել է 1988 թվականի փետրվարից և շարունակվել է մինչև 1992 թվականը: Սկզբից իրենց մշտական բնակության վայրերն են հարկադրաբար լքել Ադրբեջանի Սումգայիթ, Բաքու, Կիրովաբադ քաղաքներում մշտական բնակվող հայ բնակչությունը, այնուհետև հայերի տեղահանումը կատարվել է Ադրբեջանի ամբողջ տարածքից: Բռնագաղթի առաջին իսկ օրերից հանրապետության կառավարությունը և տեղական իշխանության մարմինները մեծ ծավալի աշխատանքներ են իրականացրել փախստականների ընդունման, տեղաբաշխման-տեղավորման և այլ առաջնահերթ խնդիրների հնարավոր լուծման ուղղությամբ: Փախստականների հոգսերը թեթևացնելու, հանրապետության սոցիալ-տնտեսական լարվածությունը թուլացնելու գործում իրենց ծանրակշիռ ներդրումն ունեցան միջազգային և հասարակական տարբեր կազմակերպություններ, առանձին պետություններ, անհատ բարեգործներ և աշխարհասփյուռ հայությունը: Մարդասիրական օգնության ցուցաբերման գործընթացում առանձնահատուկ դեր են ունեցել ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով Գերագույն Հանձնակատարի հայաստանյան ներկայացուցչությունը, Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտեն, Համաշխարհային Պարենային Ծրագիրը, բրիտանական ՕՔՍՖԱՄ-ը և այլ կազմակերպություններ, ինչպես նաև գերմանական և նորվեգական կառավարությունները: Չնայած կատարված որոշակի աշխատանքներին, այնուհանդերձ 1988 թ. կործանիչ երկրաշարժի, Ադրբեջանի կողմից 1989 թվականից մինչև օրս շարունակվող Հայաստանի տրանսպորտային ուղիների շրջափակման և տնտեսության կազմալուծվածության հետևանքով փախստականների բազմաթիվ հիմնահարցեր դեռևս լուծում չեն ստացել: Դրանք հիմնականում զբաղվածության, բնակարանային, իրավական պաշտպանվածության, թողնված ունեցվածքի փոխհատուցման և սոցիալական բնագավառի խնդիրներն են: Տնտեսության շուկայական հարաբերությունների անցումային փուլում հանրապետությունում մեծ չափերի է հասնում աշխատատեղերի բացակայությունը և, որպես դրա հետևանք, գործազրկության ծավալները: Հանրապետությունում ապաստանած աշխատունակ փախստականների կեսից ավելին գործազուրկ են և չունեն եկամտի հիմնական աղբյուր: Աշխատատեղերի անբավարարության հետ մեկտեղ փախստականների գործազրկության հիմնական պատճառներից մեկն էլ նրանց մասնագիտական համատեղելիության հետ կապված բարդություններն են: Ադրբեջանից բռնագաղթվածների 90 տոկոսը եղել են քաղաքաբնակներ, աշխատել որպես նավթարդյունաբերության, նավթամշակման և սպասարկման ոլորտի մասնագետներ: Չնայած ՄԱԿ-ի հայաստանյան գրասենյակները կատարում են որոշակի ձեռնարկումներ /վարկերի և գրանտների տրամադրում, զարգացման ծրագրերի ֆինանսավորում և այլն/ փախստականների համար աշխատատեղեր ստեղծելու նպատակով, այնուամենայնիվ, խնդրի լուծումը հեռու է բավարար լինելուց: 2001 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունում հանգրվանած փախստականներից շուրջ 40 հազարը կամ 13.0 հազար ընտանիք դեռևս ապահովված չեն բնակարանով: Նրանցից 66 տոկոսը տեղավորված են հանրակացարաններում, հյուրանոցներում, առողջարաններում և հանգստյան տներում, դպրոցներում և մանկապարտեզներում, վագոն-տնակներում և ինքնաշեն կացարաններում, վարչական շենքերում և այլ հարմարեցված շինություններում, իսկ 34 տոկոսը բնակվում են վարձով կամ բարեկամների մոտ, ինչպես նաև պետական և համայնքային ֆոնդի ապօրինի զբաղեցրած բնակարաններում ու տներում: Փախստականների համար բնակարաններ կառուցելու խնդրում մեծ օժանդակություն են ցուցաբերել հատկապես ՄԱԿ-ի ՓԳՀ-ն, Գերմանիայի և Նորվեգական կառավարությունները, որոնց միջոցներով ու ջանքերով 1994-2000 թթ. փախստականների շուրջ 3.0 հազար ընտանիք ապահովվել են հիմնական ապրելատեղով, ևս 250 փախստական ընտանիք այդ ընթացքում ապահովվել են բնակարանով պետական բյուջեի միջոցների հաշվին: Փախստականների իրավական պաշտպանվածության նպատակով դեռևս 1993 թ. Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է ՄԱԿ-ի «Փախստականների կարգավիճակի մասին» կոնվենցիային: 1999 թ. մարտին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է «Փախստականների մասին» ՀՀ օրենքը, որով սահմանվել են փախստականներին կարգավիճակ տալու հիմքերը, պայմանները, նրանց իրավական և սոցիալական պաշտպանվածության երաշխիքները: Բռնագաղթվածների ավելի քան 60 տոկոսը Ադրբեջանում թողել են իրենց ունեցվածքը, տները, բնակարանները, խնայողությունները, և մինչև այժմ, չեն ստացել համապատասխան փոխհատուցում: Եթե ադրբեջանցիների կողմից Հայաստանում թողած տների քանակը կազմում է շուրջ 32 հազար, ապա հայերի կողմից Ադրբեջանում թողնվել են ավելի քան 92 հազար տուն:

Նախնական գնահատականների համաձայն Ադրբեջանում թողած գույքի արժեքը գնահատվում է շուրջ 3 մլրդ. ԱՄՆ դոլար: Ի դեպ, Հայաստանը լքած 167 հազար ադրբեջանցիներից 144 հազարը, կամ, մոտ 28 հազար ընտանիք, փոխանակել կամ վաճառել են իրենց բնակարանները, իսկ շատերը 1988-89 թթ. Հայաստանի կառավարության կողմից ստացել են փոխհատուցում` 110 մլն ԱՄՆ դոլարի ընդհանուր համարժեքով, մինչդեռ Ադրբեջանից փախած մեր հայրենակիցների ճնշող մեծամասնությունը չեն կարողացել իրականացնել թեկուզ ոչ համարժեք փոխանակություն և չեն ստացել որևէ փոխհատուցում Ադրբեջանի կառավարության կողմից: Չնայած փախստականների թողած ունեցվածքի փոխհատուցման հարցը անցած տարիներին տարբեր առիթներով Հայաստանի Հանրապետության կողմից բարձրացվել է, սակայն այդ հարցում դեռևս ոչ մի առաջընթաց չկա, այն ենթակա է լուծման միջազգային համաձայնագրերի շրջանակներում` երկկողմ բանակցությունների և պայմանավորվածությունների միջոցով: Կան նաև փախստականների դեռևս չլուծված կենսական այլ հարցեր ևս կրթական, կուլտուրկենցաղային, բուժսպասարկման և այլ ոլորտներում:

Հարկ է նշել, որ Ադրբեջանից բռնագաղթված հայ փախստականները կրթական, բուժսպասարկման և սոցիալական պաշտպանվածության հարցերում օգտվում են նույն իրավունքներից, ինչ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները:

Չնայած հայտնի օբյեկտիվ պատճառներին, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից իրականացվում են միջոցառումներ փախստականների հիմնահարցերը և առօրյա խնդիրները լուծելու համար: 1999 թ. ապրիլին ՀՀ կառավարության կողմից ընդունված և ՀՀ Նախագահի կողմից վավերացված որոշման համաձայն որպես պետական կառավարման հանրապետական մարմին` ստեղծվեց ՀՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի և փախստականների վարչություն, որի շնորհիվ էականորեն ակտիվացել են փախստականների հիմնահարցերի լուծմանն ուղղված համալիր և ծրագրված աշխատանքները:

ՀՀ կառավարությունն արդեն ընդունել է «Փախստականների մասին» ՀՀ օրենքից բխող մի շարք որոշումներ, դրանք են`

- «Հայաստանի Հանրապետությունում փախստականի վկայական և ճամփորդական

փաստաթուղթ տալու և դրանց նկարագրերը հաստատելու մասին» 22.11.99թ.

թիվ 659 որոշումը, որի համաձայն սկսել է փախստականներին այդ

փաստաթղթերը տալու աշխատանքները,

- «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում փախստականի կարգավիճակ հայցող

անձի տեղաշարժման և բնակության վայրի ընտրության կարգի մասին»

04.02.2000 թ. թիվ 52 որոշումը,

- «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում փախստականի կարգավիճակ հայցողին

հատուկ և ժամանակավոր կացարաններում տեղավորելու, բժշկական զննման

ենթարկելու, թարգմանչական, իրավական խորհրդատվության անվճար

ծառայություններ մատուցելու, բժշկական օգնություն ու սպասարկում

ապահովելու կարգի մասին» 23.02.2000 թ. թիվ 86 որոշումը

- «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում փախստականի կարգավիճակ հայցողին

միանվագ նպաստ տրամադրելու կարգի մասին» 23.03.2000 թ. թիվ 82 որոշումը

և փախստականների հիմնախնդիրներին վերաբերող մեկ տասնյակի հասնող այլ

որոշումներ:

ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2000 թ. դեկտեմբերի 6-ին ընդունվեց «1988-92 թթ. Ադրբեջանի Հանրապետությունից բռնագաղթված և ՀՀ քաղաքացիություն ձեռք բերած անձանց իրավական և սոցիալ-տնտեսական երաշխիքների մասին» ՀՀ օրենքը, իսկ դեկտեմբերի 13-ին` «Պետական տուրքի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքը, որով փախստականների կարգավիճակի մերժման և խախտված բնակարանային իրավունքի հարցով դատարան դիմելիս փախստականը ազատվում է պետական տուրքի վճարումից: Առաջիկայում ՀՀ կառավարությունում քննության կառնվի «Փախստականի կարգավիճակի որոշման ընթացակարգի մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծը: Նկատի ունենալով բնակարանային հիմնախնդրի սրությունը, վարչությունը մշակել է «1988-92 թթ. Ադրբեջանից բռնագաղթված անձանց բնակարանային ապահովության ծրագիրը», որը հավանության է արժանացել ՀՀ կառավարության կողմից և համապատասխան հանձնարարականներով ներկայացվել է շահագրգիռ նախարարություններին` միջազգային տարբեր հանդիպումների ու բանակցությունների ընթացքում քննարկելու միջազգային կազմակերպությունների և օտարերկրյա պետությունների միջոցների ներգրավման հնարավորությունները` ծրագրի իրականացման համար: Հարկ է նշել, որ ծրագրի արժեքը կազմում է շուրջ 54 մլն. ԱՄՆ դոլար և դրա իրականացման արդյունքում 13.0 հազար փախստական ընտանիք կապահովվի մշտական բնակարանով, որի շնորհիվ կլուծվի փախստականների բնակարանային հիմնախնդիրը: Վերջին ժամանակներում ակտիվացել է նաև փախստականների կողմից ՀՀ քաղաքացիություն ընդունելու գործընթացը: Հարկ է նշել, որ մինչև 1999 թ. սեպտեմբերը ՀՀ քաղաքացիություն էին ընդունել ընդամենը 6 հազար փախստականներ, իսկ այսօրվա դրությամբ, նրանց թիվը հասնում է 30 հազարի: Քաղաքացիություն հայցող փախստականներին ցուցաբերվում է անհրաժեշտ աջակցություն: ՄԱԿ ՓԳՀ-ի հետ սերտորեն համագործակցելով և նրանց օգնությամբ ստեղծված են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները քաղաքացիության ընդունման մեխանիզմների պարզեցման, փաստաթղթերի ձևակերպման, ֆինանսական և այլ դժվարությունները հաղթահարելու համար:

Ներկա պայմաններում անձի անվտանգության երաշխիքների բացակայությամբ պայմանավորված փախստականների վերադարձը Ադրբեջան անհնարին է և նման ցանկությամբ որևէ փախստական չի դիմել վարչություն:

Փախստականների հիմնախնդիրների լուծումը, նրանց ինտեգրացման և լիիրավ քաղաքացի դառնալու հարցերը գտնվում են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ուշադրության կենտրոնում:

 

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

 

ՀՀ լայնածավալ քաղաքակենտրոնացման գործընթացը բերել է լուրջ բնապահպանական հիմնահարցերի: Անցյալում հանրապետության ձեռնարկությունների աշխատանքների պայմաններում, արդյունաբերական կենտրոններում օդի աղտոտումը բազում անգամ գերազանցում էր թույլատրելի սահմանային խտությունները: Էներգետիկ ճգնաժամի հետևանքով արդյունաբերական ծավալները նվազել են 5-7 անգամ, իսկ աղտոտման չափը` միայն 2-3 անգամ: Այսպիսի անհամապատասխանությունը բացատրվում է տեխնոլոգիական խախտումներով և մաքրման սարքերի անգործությամբ: Պետք է նշել, որ արտանետումների ընդհանուր ծավալների նվազեցման պատկերի վրա Երևանում գրանցվել է սնդիկով և կապարով օդի աղտոտվածության աճ:

Մթնոլորտային օդ - Հանրապետության օդային ավազան ստացիոնար աղբյուրներից 1993 թ. տվյալներով արտանետվել է 17.692 հազ. տոննա աղտոտող նյութեր: Ավտոտրանսպորտային արտանետումները կազմել են 170.470 հազ. տոննա (ընդհանուր արտանետումների 65%-ը): Աղտոտման հիմնական աղբյուրներն են հանդիսացել էներգետիկայի ձեռնարկությունները 35%, քիմիական արդյունաբերությունը` 9%, գունավոր մետալուրգիան 19%, արդյունա-շինարարական նյութերը` 10%: Կառավարության որոշումների արդյունքում էկոլոգիապես վնասակար մի շարք արտադրություններ կանգնեցվել էին, որոնք անուղղելի վնաս էին հասցնում Հայաստանի շրջակա միջավայրին և առաջին հերթին նրա օդային ավազանին:

Բազմամյա ուսումնասիրություններով հաստատվել էր, որ քաղաքում շատ բաղադրիչների տարեկան միջին խտությունները շատ ավելի բարձր էին սահմանային թույլատրելի նորմերից:

    - փոշի                 (7 ՍԹԿ)         Արարատ, Հրազդան

    - ծծմբային գազ         (8 ՍԹԿ)         Վանաձոր, Հրազդան

    - ածխածնի օքսիդ        (3 ՍԹԿ)         Երևան,  Վանաձոր

    - ազոտի երկօքսիդ       (7 ՍԹԿ)         Երևան,  Վանաձոր

    - ամոնիակ              (10 ՍԹԿ)        Վանաձոր

    - օզոն                 (1.1 ՍԹԿ)       Երևան

    - քլորոպրեն            (7 ՍԹԿ)         Երևան

Ներկա ժամանակ մթնոլորտային օդի աղտոտվածության որակական փոփոխությունների իրավիճակի դինամիկան հետևյալն է.

- Ալավերդի - ծծմբի երկօքսիդ առավելագույն խտությունը դիտվել է նորմայից

2 անգամ, իսկ միջին տարեկան 3.7 անգամ բարձր:

- Արարատ - ցեմենտի փոշու թույլատրելի սահմանային խտությունը գերազանցվել

է 4.3 անգամ:

- Գյումրի - փոշու միջին տարեկան և առավելագույն ՍԹԿ գերազանցվել են

համապատասխանաբար, 4 և 4.6 անգամ

- Հրազդան - փոշու առավելագույն խտությունը դիտվել է 2.6 անգամ, իսկ

միջին տարեկանը` 2 անգամ նորմայից բարձր

- Վանաձոր - փոշու, ածխածնի օքսիդի առավելագույն սահմանային թույլատրելի

խտությունները գերազանցվել է 1.2 անգամ: Փոշու և ծծմբի երկօքսիդի

միջին տարեկան խտությունը դիտվել են 1.4 անգամ նորմայից բարձր: Ազոտի

երկօքսիդի պարունակությունը դիտվել է նորմայի սահմաններում:

- Երևան - միջին տարեկան խտությունները դիտվել են փոշի` 4.6, ազոտի

երկօքսիդ` 3.3, ծծմբի երկօքսիդը` 2.6 անգամ բարձր:

Ընդհանուր առմամբ հանրապետության արտադրության ծավալների կրճատման հաշվին ստացիոնար աղբյուրների վնասակար նյութերի արտանետումների դինամիկան 1991-2000 թթ. վկայում է այն մասին, որ համեմատած 1991 թ. հետ դիտվում է արտանետումների ցուցանիշների անկում` 227.5 հազ. տոննայից մինչև 21747.0 տոննա: 1999 թ. արտանետումների անշարժ աղբյուրների քանակը հաշվետու կազմակերպություններում կազմել է 1371, որոնցից մթնոլորտ է արտանետվել 21.7 հազ. տոննա վնասակար նյութեր: Արտանետում ունեցող մեկ կազմակերպության հաշվով վնասակար նյութերի արտանետումներ մթնոլորտ կազմել են 43.7 տոննա, մեկ բնակչի հաշվով` 5.7 կգ 1 քառ. կմ հաշվով (առանց Սևանա լճի հայելու մակերեսի` 1240.5/1999 թ. միջինը / քառ. կմ)` 763.0 կգ:

Ջուրը - Հանրապետության համարյա բոլոր բնակավայրերը խմելու ջուր ստանում են աղբյուրներից: Այս ջուրն ունի բարձր օրգանոլեպտիկ հատկություններ և շատ մաքուր է: Ջրի աղտոտումը տեղի է ունենում սպառողին հասնելու ճանապարհին և կապված է ջրմուղի տեխնիկական վիճակի հետ:

Խմելու ջրի պահանջվող ծավալներն ապահովում են սնող աղբյուրների դեբիտով: Սակայն ջրամատակարարման ցանցում կորուստները հասնում են 30 %-ի: Ոչ ռացիոնալ մատակարարումը և սպառումը, ինչպես նաև խմելու ջրի օգտագործումն այլ նպատակներով, հանգեցնում է խիստ անբավարարության:

Բնակավայրերում մեծ վտանգ է ներկայացնում ոռոգման ջրի բարձր աստիճանի աղտոտումը նավթամթերքներով, քլորիդներով, նիտրատներով, ծանր մետաղներով, ֆենոլով և այլն:

Ջրային պաշարները - Հանրապետության միջին տարեկան գետային հոսքն ըստ միջին բազմատարյան տվյալների կազմել է 7015 մլն. խոր. մ: Տարեկան կանոնավորվող գետային հոսքը կազմել է 1272.5 մլն. խոր. մ:

Հանրապետությունում հաշվառված են քաղցրահամ ջրերի 17 ստորերկրյա աղբյուրներ` 2131 մլն. խոր. մ գումարային պաշարով: Միայն ստորերկրյա ջրի Արարատյան ավազանի պաշարները գնահատվում են 1226 մլն. խոր. մ: Հանրապետության տարածքում հաշվառվում են բուժական հանքային ջրերի 625 աղբյուրներ` 208 լ/վրկ գումարային պաշարով, իսկ հիդրոհանքային գումարային ծախսը գնահատվում է 800 լ/վրկ կամ 25.2 մլն. խոր. մ/տարի:

Ջրառը և ջրօգտագործումը - 1999 թ. տարեկան ջրառը կազմել է մոտ 2.0 մլրդ. խոր. մ: Գումարային ջրօգտագործումը կազմել է 1.2 մլրդ. խոր. մ: Ջրի տրանզիտային կորուստները կազմել են 573.3 մլն. խոր. մ: 1998 թ. այդ ցուցանիշները կազմել են համապատասխանաբար 2.0 մլրդ. խոր. մ, 1.8 մլրդ. խոր. մ և 194 մլն. խոր. մ:

Ջրահեռացում - Հանրապետությունում 1999 թ. գոյացած 361.9 մլն. խոր. մ հոսքաջրերից 223.4-ը կամ 61.7%-ը թափվել են մակերևութային ջրընդունիչներ: Հեռացվող հոսքաջրերի 58.8%-ի աղտոտվածությունը գերազանցվել է ջրնետի սանիտարական սահմանված նորմերը: Ընդ որում դրանց 98.2%-ը` առանց մաքրման, մնացածը` ոչ բավարար մաքրված: Հոսքաջրերի մաքրման կայաններում չափորոշային մաքրման են ենթարկվել 138.3 մլն. խոր. մ կեղտաջրեր, կամ ընդհանուր հոսքաջրերի 38.3%-ը:

Սևանա լիճը Անդրկովկասի խոշորագույն բարձր լեռնային քաղցրահամ ջրավազանն է: Սևանա լճի հայելու մակերեսը մինչև լճի արհեստական իջեցումը կազմում էր 1416 քառ. կմ: Ծովի մակերևույթից բարձրությունը 1915.6 մ, ջրի ծավալը 58.5 քառ. կմ: Ջրի բացթողումները 45 տարվա ընթացքում (1986 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ) հանգեցրեցին լճի մակարդակի իջեցման 18.6 մ, ջրի ծավալը կրճատվեց 42%, մակերեսը 12%-ով:

Լիճը ենթարկվել է ինտենսիվ էֆտոֆիկացիայի, ոչնչանում է յուրօրինակ իխտիֆաունան: Լիճ է թափվում 28 գետ և գետակ, որոնք բնորոշվում են աղտոտվածությամբ: Լճի մակարդակի իջեցման և միաժամանակ կեղտաջրերի ներհոսքի պատճառով կտրուկ վատացել է ջրի որակը: Արփա-Սևան թունելով, որը կառուցվել էր, լճի էկոլոգիական վիճակի բարելավման նպատակով, Սևան սկսեց լցվել Արփա գետի հոսքի մի մասը տարեկան 200-250 մլն. խոր. մ: Սկսվեց ջրի մակարդակի բարձրացումը, որը 1991 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում էր 1898.01, իսկ 1992 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ` 1897.95մ, այդ տարիների անկման դիմաց 1897մ: Կապված էներգետիկ և տնտեսական շրջափակումների հետ Հայաստանի կառավարությունը 1991 թ. ստիպված եղավ էներգետիկ նպատակներով ջրի բացթողումների վերահսկմանը, որը դադարեցվել էր 1978 թ-ից, որը նորից բերեց մակարդակի անկմանը: 1992 թ. լճից բաց է թողնվել 957 մլն. խոր. մ ջուր և ջրի մակարդակն իջավ 12 սմ-ով: 1993 թ. փետրվարի 10-ի դրությամբ մակարդակը իջել է 80 սմ-ով: 1999-2000 թ. ձմռան ամիսներին չի իրականացվել էներգետիկ նպատակով լճից ջրի բաց թողումը, իսկ ոռոգման նպատակով 2000 թ. բաց է թողնվել 188.5 մլն. խոր մետր:

ՀՀ կառավարության 15.06.2000 թ. թիվ 319 որոշմամբ սահմանված 190 մլն. խոր. մ փոխարեն, որը բացթողման ամենանվազագույն քանակությունն է 1937 թ. սկսած (բացառությամբ 1988 թ. ջրառատ տարին, երբ բացթողումները կազմել են 117 մլն. խոր. մ): Լճի մակադրակը 2000 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կազմել է 1896.46 մ, մակարդակի անկումը անցած մեկ տարվա ընթացքում կազմել է 5 սմ:

Արփա-Սևան թունելով լիճ տեղափոխվող ջրաքանակությունը 2000 թ. ընթացքում կազմել է 311 մլն. խոր. մ: Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակն այսուհետ չի կարող մնալ որպես շարքային էկոլոգիական խնդիր, ինչպես ազգային, այնպես էլ գլոբալ միջազգային տեսակետից: Այն պետք է դառնա համընդհանուր անհանգստության առարկա, քանի որ Սևանի վերջնական կորուստը, որպես բնության մարգարիտ և միակ ջրի խմելու շտեմարան, տարածաշրջանի համար կարող է դառնալ աննախադեպ էկոլոգիական աղետ:

Հայաստանում ջրային պաշարների կառավարմանը և օգտագործմանը առաջարկվող մոտեցումներ

- Ջուրն ունի տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական արժեք: Ջրի

օգտագործման բաշխումը պետք է օպտիմալ լինի արդարացի և կայուն

տնտեսական և սոցիալական զարգացման հասնելու համար:

- Ջուրը պետք է կառավարվի այնպես, որ անաչառություն ապահովվի բոլոր

օգտագործողների համար:

- Ջրի բնագավառում գործողությունների պլանավորումն ու իրականացումը պետք է

կոորդինացվի և համակցվի բոլոր բնագավառների համար: Դա պահանջում է

ջրի ազգային ծրագրի և ջրային քաղաքականության որոշում:

- Հայաստանի կառավարությունը պետք է գործի որպես պետական ջրային

ռեսուրսների պահպանման և ջրային ռեսուրսների կառավարման, ջրի անաչառ

բաշխման և օգտագործման և միջազգային ջրային հարցերի համար հիմնական

պատասխանատուն և լիազորն է:

- Հայաստանի կառավարությունը պետք է ապահովի, որպեսզի ջրային ռեսուրսների

կառավարումը իրականացվի թափանցիկ ձևով, մի եղանակով, որն արտացոլում է

հասարակական վստահություն իր պարտավորությունները և հասարակության

համար ջրի արժեքը:

- Ջրային ռեսուրսների կառավարումը շահագործական մակարդակով պետք է

աստիճանաբար ապակենտրոնացվի մինչև համապատասխան ջրավազանի կամ

տարածաշրջանային / համայնքային կառավարման իշխանություններ այնքանով,

որքանով հնարավոր է: Այդ հնարավորությունը ուղիղ համեմատական է

շահագործող ընկերությունների ֆինանսական և տեխնիկական վիճակին և

առևտրայնացման աստիճանին:

- Ջրի օգտագործումը հիմնական կարիքները ապահովելու համար (խմելու,

սանիտարիայի, եփելու, լվանալու) պետք է մնացած բոլոր օգտագործումներից

առաջնահերթ համարվի:

- Ջուրն օգտագործելու ցանկացած լիազորություն պետք է տրվի ժամանակավոր

ձևով և այնպիսի եղանակով, որը հստակ է, ապահով և կանխատեսելի:

- Ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարումը կհեշտացվի շահագրգիռ

կողմերի մասնակցության միջոցով (օգտագործողներ, պլանավորողներ և

քաղաքական որոշումներ կայացնողներ) պլանավորման և իրականացման տարբեր

մակարդակներով և փուլերում:

- Շահագրգիռ կողմերի մասնակցությունը պետք է հնարավոր դարձվի ջրային

ռեսուրսների և ջրի օգտագործման վերաբերյալ տեղեկատվության տարածմամբ,

իրազեկության բարձրացման և ուսուցման միջոցով:

- Ջրի արդյունավետ օգտագործման երկարաժամկետ սկզբունքը պետք է լինի

սպառողների համար ջրի ապահովման ծախսերի դիմաց, ներառյալ

ենթակառուցվածքի և ջրի կառավարման գործունեության համար ծախսերը,

համարժեք սակագների սահմանումը:

- Կեղտաջրի տնօրինման համար ջրի օգտագործումը պետք է ենթակա լինի

աղտոտման ծախսածածկող վճարների սահմանման:

- Ջրի կառավարումը պետք է ներառի տնտեսական խթանների օգտագործումը:

- Երկարաժամկետ առումով ջրի ապահովման մեջ ֆունկցիաներից շատերը կարող են

ստանձնվել մասնավոր սեկտորի կողմից:

Թափոններ - Քաղաքներում առանձին խնդիր է հանդիսանում կարծր թափոնները, որոնց գոյացման ընդհանուր ծավալը հասնում է տարեկան մոտ 1 մլն. տոննայի: Հայաստանում դեռևս չկան աղբ վերամշակող ձեռնարկություններ և արդյունաբերական թունավոր թափոնների վնասազերծման և թաղման պոլիգոններ: 1999 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ հաշվետու կազմակերպությունների թափոնակուտակիչներում եղել է 7546.5 հազ. տոննա թափոն` առավելապես վտանգավորության 5-րդ դասի: 1999 թ. դեկտեմբերի 30-ի դրությամբ կազմակերպությունների տարածքում կուտակված թափոնների ընդհանուր քանակը կազմել է 7713.7 հազ. տոննա` առավելապես վտանգավորության 5-րդ դասի: Այլ կազմակերպություններից ստացված թափոնների քանակը կազմել է 102.9 հազ. տոննա բացառապես կենցաղային: Այլ կազմակերպություններից տրված թափոնների քանակը կազմել է 3.8 հազ. տոննա, որի 0.4%-ը վտանգավորության 2-րդ դասի, 9.4%-ը` 5-րդ դասի, 90.2%-ը` կենցաղային թափոններ են: Կազմակերպությունների կողմից վնասազերծվել են և ոչնչացվել են 18.2 տոննա թափոն բացառապես վտանագավորության 5-րդ դասի: Հաշվետու կազմակերպությունների միջոցներով թափոնակուտակիչներ են տեղափոխվել 108.5 հազ. տոննա թափոն, որի 0.2%-ը վտանգավորության 2-րդ, 3-րդ և 4-րդ դասերի, 1.6%-ը` 5-րդ դասի, 98.2%-ը` կենցաղային թափոններ են: Քանի որ Հայաստանում չի կատարվում միջուկային վառելիքի վերաօգտագործում և չկա ռադիոակտիվ թափոնների ստորգետնյա պահեստարան, ուստի առաջացել է աշխատած ջերմանջատող հավաքվածի երկարաժամկետ պահպանման գետեղարան կառուցելու անհրաժեշտություն հավաքվածքի 265 ԽԹՁ/ՁԹհ հզորությամբ, որը արդեն կառուցվել է և շահագործման հանձնվել: ՀԱԷԿ-ում կառուցվել է նաև, ՀԱԷԿ, ՓԲԸ ՀԱԷԿ-ի պատասխանատու սպառիչների հովացման համակարգ: Նոր համակարգի առավելությունը գործողի համեմատությամբ կայանում է նրանում, որ այն աշխատում է 2 անկախ ջրուղիներով, որի շնորհիվ 3-4 անգամ բարձրացնում է հովացման համակարգի հուսալիությունը: Ջրի լրացուցիչ ծավալը կկազմի 77000 խոր. մետր, որը հնարավորություն կտա էներգաբլոկը սառեցնել ևս 70 օր:

Անտառ - 2000 թ. ՀՀ անտառային ֆոնդը կազմել է 450.4 հազ. հա, որի մոտ 71%-ը (321.1 հազ. հա) ծածկված է անտառներով` ներառյալ 88.9 հազ. հա հատուկ պահպանվող տարածքները, որից 44.1 հազ. հա անտառածածկ: Անտառավերականգնման աշխատանքներ են կատարվել 1041.9 հեկտարի վրա, նախորդ տարվա 750.2 հեկտարի դիմաց, որից անտառի տնկում և ցանքս 421.9 հեկտարի վրա:

Կանաչապատում - Երևանի բնական պայմանները (ցամաքային կլիմա, բնական անտառային մասիվների բացակայություն, էկոլոգիական ոչ բարենպաստ պայմաններ, ոռոգման ջրերի սակավություն), պատմականորեն ստեղծվել է կանաչ տարածությունների պրոբլեմային իրավիճակ: Մինչև էներգետիկ ճգնաժամը, քաղաքի ընդհանուր օգտագործման (առանց միկրոշրջանների) կանաչապատ տարածքը կազմում էր 1193.0 հա: Կանխատեսվում է այս տարածքները 2010 թ. հասցնել 2215.0 հա-ի, համապատասխանաբար մեկ բնակչի ապահովածությունը հասցնելով 9.6 քառ. մ-ից 17.1 քառ. մ: Նախատեսվում է Երևան քաղաքում էկոլոգիապես ակտիվ արտադրություններով օբյեկտների դուրս բերումը կենտրոնական գոտուց (տնտեսական բազաներ, զինվորական զորամասեր և այլն) համատեղել սպասվող տարածքների ինտենսիվ կանաչապատման, նպատակ ունենալով բարելավել էկոլոգիական ճարտարապետալանդշաֆտային վիճակը: Քաղաքի հյուսիս-արևմտյան մասում նախատեսվում է ստեղծել բուֆերային կանաչ գոտի: Այդպիսի գոտիներ նախատեսվում է ստեղծել նաև քաղաքի մյուս հատվածներում, հատկապես հարավային և հյուսիս-արևմտյան մասերում:

Ներկա փուլում Հայաստանի քաղաքների և գյուղական շրջանների էկոլոգիական բարելավումն անհրաժեշտ է սկսել

- անցյալ ճգնաժամային տարիներին ոչնչացված կանաչ զանգվածների

վերականգնումով,

- ոռոգման և խմելու ջրի ռացիոնալ է օգտագործման համակարգի ձևավորումով,

- կարծր թափոնների վերամշակման աշխատանքների կազմակերպումով:

 

ՓՈՔՐ ԵՎ ՄԻՋԻՆ ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏ

 

Ինչպես ցանկացած երկրի (հատկապես անցումային տնտեսությամբ), այնպես էլ Հայաստանի տնտեսական և սոցիալական զարգացման հաջողությունները պայմանավորված են նաև ՓՄՁ ոլորտի դինամիկ զարգացմամբ: Իրենց ռազմավարական կարևորությունից և հետագա զարգացման հնարավորություններից ու առանձնահատկություններից ելնելով ՓՄՁ-ները նպաստում են տնտեսության բոլոր ճյուղերի և ոլորտների աշխուժացմանն ու վերակենդանացմանը` ապահովելով սոցիալ-տնտեսական առաջընթաց: Սակայն ՓՄՁ ոլորտի զարգացումը պայմանավորվում է ոլորտի զարգացմանն ուղղված հստակ պետական քաղաքականության և ռազմավարության առկայությամբ: ՓՄՁ ոլորտի զարգացումը պայմանավորվում է ոլորտի զարգացմանն ուղղված հստակ պետական քաղաքականության և ռազմավարության առկայությամբ: ՓՄՁ ոլորտի զարգացման նպատակային պետական քաղաքականության մշակման և իրականացման նպատակով 1997 թ. առաջին անգամ Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության և առևտրի նախարարության կազմում ձևավորվեց Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության վարչությունը: Վարչության ֆունկցիաներն են ՓՄՁ զարգացման պետական քաղաքականության և ծրագրերի մշակումը: ՀՀ արդյունաբերության և առևտրի նախարարությունը ի դեմս վարչությունը նաև համակարգում է ՓՄՁ զարգացմանն ուղղված և միջպետական պայմանագրերի հիման վրա իրականացվող ծրագրերը: Հիմք ընդունելով ՓՄՁ ոլորտում տիրող ներկա վիճակը, ելնելով ՀՀ կառավարության գործունեության ծրագրից և ՓՄՁ զարգացման հիմնադրույթներից բխող հրամայականներից, այժմ մշակվում են ոլորտի զարգացման ծրագրերն ու դրանց իրականացմանն ուղղված միջոցառումները: Ռազմավարական կարևորության քայլերից պետք է դառնա ՓՄՁ զարգացման քաղաքականության և պետական ծրագրերի իրականացման համար անհրաժեշտ համակարգի ձևավորումը: ՓՄՁ պետական քաղաքականության իրականացումը ենթադրում է ինչպես բարենպաստ ձեռնարկատիրական միջավայրի ձևավորումը, այնպես էլ ՓՄՁ սուբյեկտներին բազմակողմանի պետական օժանդակության ցուցաբերումը, այդ թվում նաև ֆինանսական: 2000 թ. օգոստոսի 3-ին ՀՀ կառավարությունը հաստատել է «ՀՀ-ում ՓՄՁ զարգացման քաղաքականության և ռազմավարության հիմնադրույթները» հիմնարար փաստաթուղթը: 2000 թ. դեկտեմբերի 5-ին ուժի մեջ է մտել «ՓՄՁ պետական աջակցության մասին» ՀՀ օրենքը, որով տրվում է Հայաստանում փոքր և միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների սահմանումը, ոլորտի պետական աջակցության հիմնական ուղղությունները և ՓՄՋ զարգացման պետական ծրագրերի իրականացման մեխանիզմները: Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության խթանման նպատակով 2000 թ. դեկտեմբերի 25-ին ՀՀ ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է «Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության պետական աջակցության մասին» ՀՀ օրենքը, որի համաձայն ՀՀ կառավարության կողմից յուրաքանչյուր տարի պետք է մշակվի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ծրագիր: 2001 թվականի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման պետական ծրագիրը մշակվել և հաստատվել է ՀՀ կառավարության 21.04.2001 թ. «Հայաստանում փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման 2001 թ. պետական ծրագիրը հաստատելու մասին» N 332 որոշմամբ:

Համաձայն «ՓՄՁ պետական աջակցության մասին» ՀՀ օրենքի երկրորդ հոդվածի Հայաստանի Հանրապետությունում ՓՄՁ սուբյեկտները դասակարգվում են`

ա) գերփոքր` առևտրային կազմակերպություններ և անհատ ձեռնարկատերեր, որոնց աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակը չի գերազանցում հինգ մարդը.

բ) փոքր` առևտրային կազմակերպություններ և անհատ ձեռնարկատերեր, որոնց աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակը ըստ ոլորտների չի գերազանցում 15-100 մարդը:

ՀՀ «ՓՄՁ պետական աջակցության մասին» օրենքով նախատեսվում է մշակել ամենամյա պետական ծրագիր` օրենքով սահմանված հիմնական ուղղություններին համապատասխան:

Համաձայն վերը նշված օրենքի ՓՄՁ սուբյեկտներին պետական աջակցության հիմնական ուղղություններն են`

- իրավական բարենպաստ դաշտի ձևավորումը,

- ֆինանսական և ներդրումային աջակցությունը, երաշխիքների տրամադրումը,

- աջակցող ենթակառուցվածքների ստեղծմանը ու զարգացմանը նպաստելը,

- տեղեկատվական և խորհրդատվական օգնությունը,

- արտաքին տնտեսական գործունեության խթանումը,

- նորարարական գործունեության և ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման

աջակցությունը,

- բարենպաստ հարկային քաղաքականության իրականացումը,

- կադրերի պատրաստումը և վերապատրաստումը,

- վիճակագրական հաշվետվությունների և հաշվապահական հաշվառման պարզեցված

համակարգերի ստեղծումը,

- պետական գնումների իրականացման գործընթացում աջակցությունը:

Հայաստանում ՓՄՁ սահմանումն ընդունվել է 2000 թ. դեկտեմբերին և հետևաբար ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից ոլորտի ձեռնարկությունների ամփոփ վիճակագրական հաշվառում կսկսվի իրականացվել 2001 թվականին: Այդուհանդերձ, համաձայն փորձագիտական գնահատականների ՓՄՁ-երը կազմում են բոլոր գրանցված ձեռնարկությունների ավելի քան 95%-ը:

Ներկայացվող ընդհանուր ձեռնարկատիրական դաշտի տվյալները հիմնականում արտացոլվում են Հայաստանում ՓՄՁ աճի տեմպերը: 2001 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ՀՀ պետական ռեգիստրում գրանցվել են 96602 տնտեսավարող սուբյեկտներ, որոնցից 52406-ը` անհատ ձեռներեցներ:

.__________________________________________________________________________.

|   Միավոր         |1994 թ.|1995 թ.|1996 թ.|1997 թ.|1998 թ.|1999 թ.|2000 թ.|

|__________________|_______|_______|_______|_______|_______|_______|_______|

| Անհատ ձեռներեց   |   7048|  18846|  26994|  39952|  47223|  49666|  52406|

|__________________|_______|_______|_______|_______|_______|_______|_______|

| Ձեռնարկություն   |   5089|  21238|  29836|  37687|  41241|  43327|  44196|

|__________________|_______|_______|_______|_______|_______|_______|_______|

| Ընդամենը         |  12137|  40084|  56830|  77639|  88464|  92993|  96602|

.__________________________________________________________________________.

 

Գրանցված ձեռնարկությունների մոտ կեսը Երևանում են: Մայրաքաղաքից հեռու գտնվող բնակավայրերում ավելի մեծ թիվ են կազմում անհատ ձեռներեցները: Գյուղական վայրերում գոյություն ունեն ավելի քան 320 000 գյուղացիական տնտեսություններ: Առանձին բնակավայրեր իրենց տնտեսական և սոցիալական զարգացման մակարդակով բավականին հետ են մնում Երևանից, այդ իսկ պատճառով ՓՄՁ զարգացման պետական քաղաքականության և ռազմավարության կարևորագույն դրույթներից է այդ հարցում տարածաշրջանային տարբերակված քաղաքականության իրականացումը: ՓՄՁ զարգացման նպատակային ծրագրեր են նախատեսվում հատկապես 1988 թ. երկրաշարժից տուժած, սահմանամերձ և բարձրլեռնային բնակավայրերի համար: Իրականացված բազմաթիվ հետազոտություններ բացահայտվել են Հայաստանում ՓՄՁ զարգացմանը խոչընդոտող հիմնախնդիրները, որոնց լուծման ուղղությամբ իրականացվում են մի շարք ծրագրեր ու միջոցառումներ: Հարկային բեռի թեթևացմանն ու հարկային համակարգի պարզեցմանն էին ուղղված ՀՀ հարկային օրենսդրության մեջ 2000 թ. կատարված մի շարք փոփոխությունները և «Պարզեցված հարկի մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումը: Իրավա-օրենսդրական դաշտում նշանակալի քայլեր էին «Տնտեսական մրցակցության մասին» և «Ներքին շուկայի պաշտպանության մասին», ՀՀ օրենքների ընդունումը, որոնք դրական ազդեցություն կունենան փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման համար: ՓՄՁ շոշափելի հիմնախնդիրներից է ձեռնարկությունների ֆինանսավորման հետ կապված դժվարությունները և վարկային միջոցների անմատչելիությունը: Վերջին տարիներին այս ուղղությամբ նույնպես զգալի քայլեր են կատարվել: Կրկնապատկվել է միկրոֆինանսավորմամբ զբաղվող ծրագրերի թիվը և մոտ երեք անգամ մեծացել է փոքր ու միջին ձեռնարկություններին տրամադրվող վարկային միջոցները: Չնայած այս ամենի, ձեռնարկությունների ֆինանսավորման հիմնախնդիրները տնտեսության մասնավոր հատվածի զարգացման առաջնային հիմնախնդիրներից է մնում և դրա լուծման ուղղությամբ 2002 թ. նախատեսվում է զգալի պետական աջակցություն: Այս հիմնախնդրի լուծմանն ուղղված ծրագրերը կնպատակաուղղվեն վարկային երաշխիքների տրամադրման համակարգի ձևավորմանը:

Հայաստանում տնտեսության և հատկապես ՓՄՁ ոլորտի զարգացման հիմնական խոչընդոտներից է մնում Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից իրականացվող տրանսպորտային շրջափակումը, որի պատճառով ներմուծվող և արտահանվող ապրանքատեսակների և հումքի գները զգալի բարձրանում են: Հայաստանում մասնավոր ձեռնարկատիրական խավի ձևավորումն ունի ընդամենը 10 տարվա պատմություն և այս ընթացքում ձեռնարկատերերը դեռևս չեն կուտակել անհրաժեշտ գիտելիքներ, փորձ և ունակություններ շուկայական տնտեսության պայմաններում սեփական բիզնես ծավալելու համար: Այդ պատճառով ՓՄՁ ոլորտի զարգացման համար կարևորագույն հարցերից է բիզնես խորհրդատվության համապատասխան կադրերի պատրաստման և վերապատրաստման հարցերը: Անցած տարիներին զգալի աշխատանք է կատարվել այս ուղղությամբ: Բազմաթիվ ձեռնարկատերեր և բիզնես խորհրդատուներ մասնակցել են ուսուցողական դասընթացների: Դրանցից շատերը կազմակերպվել են միջազգային կազմակերպությունների հետ համատեղ: Հայաստանի ձեռնարկատերերն ու բիզնես խորհրդատուները բիզնես ուսուցողական դասընթացների են մասնակցել նաև արտասահմանում: Մասնավորապես մի շարք միջազգային կազմակերպությունների` Հայաստանի զարգացման նախարարության փոքր և միջին ձեռնարկությունների կազմակերպության (EOMMEX), Կորեայի միջազգային համագործակցության գործակալության (KOICA), Ճապոնիայի միջազգային համագործակցության գործակալության (JICA), Մենեջմենտի միջերկրածովյան ինստիտուտի (MIM), Հնդկաստանի տեխնիկական և տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (ITEC) կողմից Հունաստանում, Կորեայում, Ճապոնիայում, Կիպրոսում, Հնդկաստանում կազմակերպված դասընթացներին մասնակցել են ՓՄՁ աջակցության ոլորտի ավելի քան 200 աշխատակիցներ:

Հայաստանի Հանրապետությունը պարբերաբար ներկայացվել է ՓՄՁ հիմնախնդիրներով զբաղվող մի շարք միջազգային համաժողովներում և համագործակցում է այդ կազմակերպությունների հետ: ՀՀ կառավարությունը ՓՄՁ ոլորտի զարգացման ծրագրերի իրականացման մասով առավել ակտիվ համագործակցություն է ծավալել

- Համաշխարհային Բանկի (WB),

- Վերականգնման ու զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD)

- Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD),

- ՄԱԿ-ի արդյունաբերական զարգացման կազմակերպության (UNIDO),

- ՄԱԿ Եվրոպական Տնտեսական Հանձնաժողովի,

- Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (BSEC),

- ՄԱԿ Ասիայի և Խաղաղ օվկիանոսի տնտեսական և սոցիալական հանձնաժողովի

(UN/ESCAP),

- Հայաստան, Իրան Հունաստան եռակողմ համագործակցության տնտեսական հարցերի

հանձնաժողովի,

- ԱՊՀ անդամ երկրների ՓՄՁ աջակցման և զարգացման խորհրդատվական կոմիտեի,

- մի շարք այլ կազմակերպությունների հետ:

Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության ոլորտում երկկողմանի համագործակցություն է իրականացվում մի շարք պետությունների հետ, մասնավորապես Հունաստանի, Գերմանիայի, Ճապոնիայի, ԱՄՆ և այլն: Հայաստանում մասնավոր հատվածի և մասնավորապես ՓՄՁ ոլորտի զարգացման ծրագրեր է իրականացվում Եվրոմիության TACIS ծրագրով (տեխնիկական աջակցություն): ՓՄՁ վարկավորման ծրագրեր են իրականացում Համաշխարհային Բանկը (WB), Վերականգնման ու զարգացման եվրոպական բանկը (EBRD), Լինսի Հիմնադրամը (LF), Եվրասիա հիմնադրամը (EF), Գերմանա - հայկական հիմնադրամը (GAF) և այլն:

 

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

 

Անցումը վարչահրամայական տնտեսական համակարգից ազատ շուկայական համակարգին թելադրում է կառուցվածքային փոփոխությունների մի ամբողջ շարք: 1995 թվականի հուլիսի 5-ին համաժողովրդական քննարկման արդյունքում ընդունված Հայաստանի Հանրապետության նոր Սահմանադրությամբ սկիզբ դրվեց հետագա ապակենտրոնացմանն ու ժողովրդավարության սկզբունքների խորացմանը` ամրագրվեցին տարածքային կառավարման ու տեղական ինքնակառավարման հիմնական սկզբունքները: Հիմնական օրենքը պետությունը հռչակելով ժողովրդավարական, միաժամանակ ամրագրեց նրա ժողովրդավարության կարևորագույն հիմունքները: ՀՀ Սահմանադրությունը 104-110 հոդվածներում ճանաչում և երաշխավորում է տեղական ինքնակառավարումը որպես սահմանադրական կարգի հիմքերից մեկը: Այն հասարակության և պետական իշխանության կազմակերպման և իրականացման հիմնարար սկզբունք է, որը սահմանադրական մյուս սկզբունքների հետ մեկտեղ դրված է երկրի ժողովրդավարական կառավարման համակարգի հիմքում:

1995 թ. դեկտեմբերին «Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքով հանրապետության տարածքը բաժանվեց 10 մարզի և մարզի կարգավիճակ ունեցող Երևան քաղաքի: ՀՀ Նախագահի 1997 թ. մայիսի «ՀՀ մարզերում պետական կառավարման մասին» և «Երևան քաղաքում պետական կառավարման մասին» հրամանագրերով սահմանվեցին պետական կառավարման իրականացման կարգը, համաձայն որի պետական կառավարումը մարզում (Երևան քաղաքում) ապահովվում է մարզի (Երևան քաղաքի) տարածքում կառավարության տարածքային քաղաքականության իրականացման և հանրապետական գործադիր մարմինների տարածքային ծառայությունների գործունեության համակարգման միջոցով: Նախկինում գործող կառավարման համակարգին բնորոշ էր, որ ցանկացած բնակավայրում բոլոր առկա խնդիրների լուծումը ստանձնում էր պետությունը` իր կառավարման կենտրոնացված համակարգով: Ըստ էության «վերևից» էին կատարվում թե ֆինանսավորումը, թե ծախսելու նպատակների որոշումը, ինչի հետևանքով էլ տեղական հարցերի լուծումը միշտ չէ, որ համապատասխանում էր տեղի կարիքներին: Կենտրոնացված ֆինանսների, որոշումների իրականացման պայմաններում բնակչությունը զրկված էր իրեն վերաբերվող, տեղական նշանակության կոմունալ-կենցաղային խնդիրների լուծման գործում ուղղակի մասնակցություն ունենալու հնարավորությունից: Ակնհայտ էր տեղական նշանակության խնդիրների լուծման նախկինում պետության վրա դրված պարտավորությունները համայնքներին փոխանցելու անհրաժեշտությունը: Այդ խնդիրների արդյունավետ լուծման, դրանցում համայնքի բնակչության անմիջական մասնակցության ապահովման նպատակով անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել որակապես նոր լիազորություններով օժտված տեղական ինքնակառավարման համակարգ, որի մարմինները` համայնքների ղեկավարները և ավագանիները հանդես պետք է գային որպես իշխանության ինքնուրույն օղակ, այսինքն` իրենց վերապահված հարցերի շրջանակում սեփական պատասխանատվությամբ որոշում կայացնող և քաղաքականություն իրականացնող մարմիններ: Հիմք ընդունելով վերոգրյալ սկզբունքները Հայաստանի Հանրապետությունում մշակվեցին օրենքների մի ամբողջ շարք` մասնավորապես «Տեղական ինքնակառավարման մասին», «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին», «Ֆինանսական համահարթեցման մասին», «Տեղական տուրքերի և վճարների մասին», «Գույքահարկի մասին», «Հողի հարկի մասին», «ՀՀ պետական և հանրային բնակարանային ֆոնդի սեփականաշնորհման մասին», «Համատիրությունների մասին», «Պետական տուրքի մասին», «Քաղաքաշինության մասին», «Գյուղական համայնքների վարչական տարածքներում գտնվող պետական սեփականություն համարվող պահուստային ֆոնդի հողերի օտարման կարգի մասին» օրենքները:

Տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունները բաժանվեցին պարտադիր, պետության կողմից պատվիրակված և կամավոր լիազորությունների: Նշված լիազորությունների իրականացման հիմնական երաշխիքը տեղական ինքնակառավարման մարմինների ֆինանսական անկախության ապահովումն էր, այսինքն տեղական բյուջեի առկայությունը որը թույլ կտար լուծել համայնքների առջև ծառացած խնդիրները: Գործող օրենսդրության համաձայն համայնքային բյուջեներին ամրագրվեցին հողի հարկը, գույքահարկը, եկամտահարկի 15%-ը, պետական որոշակի տուրքեր, տեղական տուրքերն ու վճարները: Նպատակ ունենալով ապահովել համայնքների ներդաշնակ և համաչափ զարգացումը, ինչպես նաև հաշվի առնելով համայնքների միջև գոյություն ունեցող բնակչության թվի, պատկանող տարածքների, սոցիալական և տնտեսական ենթակառուցվածքների զարգացվածության առումով զգալի տարբերությունները նրանց բյուջեներին ամրագրվեցին նաև պետական բյուջեից համահարթեցման սկզբունքով տրվող դոտացիաները: Ընդ որում համայնքային բյուջեները բաղկացած են 2 մասից վարչական և ֆոնդային: Վարչական բյուջեի միջոցներով կատարվում են պարտադիր լիազորությունների իրականացման համար նախատեսվող հիմնական ծախսերը, իսկ ֆոնդային մասում նախատեսված միջոցները` համայնքների զարգացման համար: Համայնքների նորմալ տնտեսական գործունեության ապահովման կարևոր պայման համարելով, ՀՀ կառավարության 1997 թվականի մարտի 13-ի N 42 և մարտի 14-ի N 51 որոշումներով սահմանվեցին Երևան քաղաքի թաղային և համայնքային սեփականություն հանդիսացող գույքի ցանկերը: Դրանցում ընդգրկված են լիազորությունների իրականացման համար անհրաժեշտ մանկապարտեզներ, մասնագիտացված դպրոցներ, ակումբներ, մշակույթի տներ, գրադարաններ, առողջապահական ձեռնարկություններ և կազմակերպություններ, ջեռուցման, ջրմուղի, կոյուղու, ոռոգման, գազի ցանցեր, փողոցներ, հրապարակներ, հանգստի գոտիներ, կամուրջներ, տեղական նշանակության այլ կառույցներ, ինչպես նաև բնակելի շենքեր, բնակարաններ, ոչ բնակելի տարածքներ, վարչական շենքեր, կրթական, մշակութային, մարզական և այլ օբյեկտներ ու շինություններ, ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, տրանսպորտային միջոցներ, անշարժ և շարժական այլ գույք: Քաղաքային և գյուղական համայնքների սեփականությանը հանձնվեցին նաև գերեզմանատներ:

Գործող օրենքով որպես տեղական ինքնակառավարման գործունեության հիմնարար սկզբունք սահմանվեց այդ մարմինների գործունեության հրապարակայնությունը, իսկ օրենքի 48 հոդվածով սահմանվեց համայնքի եռամյա ծրագրի և տարեկան բյուջեի հրապարակայնության ապահովման անհրաժեշտությունը: Նշված մարմինների կայացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ «Քաղաքաշինության մասին» օրենքի և այդ օրենքից բխող մի շարք ենթաօրենսդրական ակտերի ընդունումը, մասնավորապես «Կենսագործունեության միջավայրի ծրագրվող փոփոխությունների մասին իրազեկման և հրապարակված քաղաքաշինական ծրագրերի ու նախագծերի քննարկմանը և որոշումների ընդունմանը հասարակայնության ներկայացուցիչների մասնակցության կարգը սահմանելու մասին» և «Պետական քաղաքաշինական կադաստրի վարման կարգը հաստատելու մասին» և ՀՀ կառավարության որոշումները որոնք ընդունվեցին համապատասխանաբար 1998 թ. հոկտեմբերին և 1999 թ. դեկտեմբերին:

Տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության հիմնական սկզբունքներից մեկը լիազորությունների իրականացման ընթացքում բաց և թափանցիկ լինելն է: Իհարկե կարելի է պնդել այն միտքը, որ համայնքի ղեկավարը և ավագանին ընտրվում է բնակչության կողմից, և, բնականաբար հաշվետու են նրանց: Սակայն համայնքում տեղական ինքնակառավարման ճշմարիտ արմատավորման համար հարկավոր է ապահովել քաղաքացիների, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությունների առավելագույն մասնակցություն քաղաքականության մշակման և որոշումների կայացման գործընթացներին, քանի որ շարքային քաղաքացին անմիջական կրողն է և իր վրա է զգում այդ մարմինների գործունեության արդյունքներն ու հետևանքները: Այսօրվա հրամայականն է դարձել համայնքի զարգացման ռազմավարության մշակումը: Տեղական ինքնակառավարման համակարգի կատարելագործումը օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է համայնքի կառավարման համակարգի դեմոկրատացման, ինչպես նաև սոցիալ-տնտեսական զարգացման ուղղությունները և առաջնահերթությունները ինքնուրույնաբար որոշելու առումով: Այժմ Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության էկոնոմիկայի ինստիտուտի կողմից մշակվում են համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրի կազմման մեթոդական ցուցումներ, որոնք կօգնեն քաղաքներին գնահատել իր ուժեղ և թույլ կողմերը, ֆինանսական հնարավորությունները և ստացված նյութերի հիման վրա մշակել համայնքի զարգացման ռազմավարություն: Սակայն աշխատանքների լիարժեք կատարման համար անհրաժեշտ է ունենալ համայնքների ընդլայնված անձնագրավորումը, որի կազմման համար դեռևս անհրաժեշտ միջոցներ չկան: Կառավարման գործում կարևորելով հասարակության լայն խավերի ներգրավումը հատկապես քաղաքների զարգացման ստրատեգիայի մշակման գործում, կառավարման նախնական էտապներում որոշում է 2 խնդիր` ռազմավարական մտածողության ձևավորում և ռիսկերի նվազեցում` թեթևացնելով կառավարչական որոշումների ընդունման գործընթացը: Ներկայումս այդ ուղղությամբ ԱՄՆ-ի Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID), գերմանական GTZ-ի համատեղ իրականացվում են մի շարք ծրագրեր: Մասնավորապես մշակվում է և ՀՀ Ազգային ժողովի քննարկմանը կներկայացվի «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ նոր օրենքի նախագիծը, վարչական և ֆիսկալ ապակենտրոնացման նպատակով մշակվում են մի շարք փոփոխություններ գործող օրենքներում, ծառայությունների մատուցման բարելավման ուղղությամբ «Եվրասիա» հիմնադրամի, «Համայնքների միություն», «Հայաստանի ֆինանսիստների միություն» և «Երևանի ավագանիների միություն» հասարակական կազմակերպությունների կողմից իրականացվում են համայնքների ֆինանսների կառավարման և համատիրությունների ասոցիացիայի մենեջմենտ և ներդրում: Հանրային տեղեկատվությունը քաղաքացիներին ավելի մատչելի դարձնելու ուղղությամբ 9 մոդելային քաղաքներում իրականացվում է համակարգչային համակարգի ներդրման ծրագիր:

 

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

 

Վերջին տարիների ընթացքում միջազգային համագործակցությունը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաշինության և բնակավայրերի զարգացման կոնտեքստում էլ ավելի է կարևորվում: Իրավասությունների ընդլայնումը մեծ հնարավորություն է ստեղծում քաղաքների և բնակավայրերի միջև սերտ համագործակցություն իրականացնելու համար: Միջազգային համագործակցության ուղղությունների ընտրության գործում մեծ խթան հանդիսացավ 1996 թ. Ստամբուլում ընդունված Habitat օրակարգը, որը փաստորեն ուրվագծեց հստակ և հիմնավորված այն ուղենիշները, որոնք անհրաժեշտ են քաղաքաշինության կայուն զարգացման և միջազգային կապերի հաստատման համար:

Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը համատեղ ծրագրեր է իրականացնում առողջապահության, կրթության, տրանսպորտի, շրջակա միջավայրի, սոցիալական, տնտեսական և այլ ոլորտներում: Այսպես, սոցիալական ապահովության ոլորտում համագործակցությունն իրականացվում է ԱՄՆ Միջազգային Զարգացման Գործակալության, Հայաստանի սոցիալական բարեփոխումների ծրագրի, Գերմանական Տեխնիկական Աջակցության Ծրագրի, Համաշխարհային Բանկի, Մանկական հիմնադրամի, Տեխնիկական Աջակցություն ԱՊՀ երկրներին, Պարենային Համաշխարհային ծրագրի, Միավորված Մեթոդիստների օգնության կոմիտեի, Հայ Օգնության Հիմնադրամի և այլ միջազգային կազմակերպությունների հետ: Այդ կազմակերպությունների միջոցով իրականացվում են սննդապահովման, փոքր վարկային, զբաղվածության և այլ նմանատիպ ծրագրեր: Բնակարանային ոլորտի հիմնախնդիրների կարգավորման ուղղությամբ համագործակցությունն իրականացվում է ԱՄՆ Միջազգային Զարգացման Գործակալության, Կանադայի Զարգացման Գործակալության, Համաշխարհային Բանկի, ԱՄՆ Կարմիր Խաչի հետ` աղետի գոտու վերականգնման, համատիրությունների ձևավորման և զարգացման, բնակարանային քաղաքականության մշակման ուղղություններով: Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության ոլորտում երկկողմ համագործակցություն է իրականացվում մի շարք պետությունների հետ, մասնավորապես Ճապոնիայի, Գերմանիայի, Հունաստանի և ԱՄՆ-ի հետ: ՀՀ կառավարությունը ՓՄՁ ոլորտում առավել ակտիվ համագործակցություն է ծավալել Համաշխարհային Բանկի, Վերականգնման և Զարգացման Եվրոպական Բանկի, Տնտեսական Համագործակցության և Զարգացման կազմակերպության, ՄԱԿ-ի արդյունաբերական զարգացման կազմակերպության, Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության, ՄԱԿ-ի Եվրոպական Տնտեսական Հանձնաժողովի, ՄԱԿ-ի Ասիայի և Խաղաղ օվկիանոսի տնտեսական և սոցիալական հանձնաժողովի, Հայաստան, Իրան, Հունաստան եռակողմ համագործակցության տնտեսական հարցերի հանձնաժողովի և մի շարք այլ կազմակերպությունների և հանձնաժողովների հետ: Հայաստանի ձեռնարկատերերն ու բիզնես խորհրդատուները դասընթացների են մասնակցել Ճապոնիայում, Հնդկաստանում, Հունաստանում, Կիպրոսում, Կորեայում:

Հայաստանում մասնավոր հատվածի և մասնավորապես, ՓՄՁ ոլորտի զարգացման ծրագրեր են իրականացվում Եվրոմիության Տեխնիկական Աջակցություն ԱՊՀ երկրներին ծրագրով: Վարկավորմանն առնչվող ծրագրերն իրականացվում են Լինսի Հիմնադրամի, Եվրասիա Հիմնադրամի, Գերմանա-հայկական հիմնադրամի, Վերականգնման և զարգացման եվրոպական բանկի, Համաշխարհային Բանկի շրջանակներում: Հետագա գործողություններ և նախաձեռնություններ - Հայաստանի ազգային տնտեսության, և մասնավորապես, նրա շինարարական համալիրի վիճակը կարիք ունի բարեփոխմանն ու միջազգային օժանդակությանը: Քաղաքաշինության հաստատման և կայուն զարգացման և ուրբանիզացիայի գործընթացի կարգավորման ապահովման, ինչպես նաև բնակարանային շինարարության քաղաքականության արդյունավետ իրականացման կոնտեքստում Հայաստանի Հանրապետության համար միջազգային համագործակցության հիմնական բնագավառները հետևյալն են.

- քաղաքաշինական ոլորտին վերաբերող օրենսդրական և նորմատիվային

փաստաթղթերի մշակում,

- նախագծային փաստաթղթերի մշակում,

- սեյսմակայուն շինարարություն,

- էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների ստեղծում,

- համապատասխան ոլորտների մասնագետների վերապատրաստում:

Միջազգային համագործակցության առաջնային ուղղությունները կլինեն.

- տնտեսական և սոցիալական ոլորտի բարեփոխման գործընթացներին առնչվող

տեխնիկական համագործակցություն առանձին երկրների, միջազգային

կազմակերպությունների հետ,

- համագործակցություն միջազգային կազմակերպությունների, առաջին հերթին

ՄԱԿ-ի համակարգի կայուն զարգացման հարցերով զբաղվող

կազմակերպությունների հետ շրջակա միջավայրի, գլոբալիզացիայի և

ուրբանիզացման խնդիրների լուծման ուղղությամբ,

- տարբեր երկրների քաղաքների հետ բարեկամական կապերի ստեղծում, քաղաքային

տնտեսության կառավարման խնդիրներում փորձի փոխանակում,

- համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծում,

- երկարաժամկետ ներդրումների իրականացում կապված քաղաքային տնտեսության

հիմնական ֆոնդերի ստեղծման և վերակառուցման, սարքավորումների ու

տեխնոլոգիաների մոդեռնիզացման հետ:

 

 

pin
ՀՀ կառավարություն
02.06.2001
N 22
Արձանագրային որոշում