Սեղմել Esc փակելու համար:
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ 2019-2021 ԹՎ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

Ստորագրման ամսաթիվ
ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ ...

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
ՈՐՈՇՈՒՄ

 

10 հուլիսի 2018 թվականի N 797-Ն

 

i

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

 

«Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 21-րդ հոդվածի 2.10-րդ մասին համապատասխան` Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.

1. Հաստատել Հայաստանի Հանրապետության 2019-2021 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը` համաձայն հավելվածի:

2. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակմանը հաջորդող օրվանից:

 

ՍՏՈՐԱԳՐՎԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԿՈՂՄԻՑ

2018 ԹՎԱԿԱՆԻ ՀՈՒԼԻՍԻ 19-ԻՆ

 

Հավելված
ՀՀ կառավարության
2018 թվականի հուլիսի 10-ի
N 797-Ն որոշման

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ

 

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրման մոտեցումները

ՀՀ 2019-2021 թթ ՄԺԾԾ-ի մշակման կազմակերպչական հիմքերը

Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման բարելավմանն ուղղված բարեփոխումները

ՄԱՍ Ա. ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 1. ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ
1.1 ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
1.2 ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳՐԻ ՆՊԱՏԱԿԸ
1.3 ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 2. ՀՀ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ
2.1. ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ և ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ
2.1.1. Ներածություն
2.1.2. Համախառն առաջարկ
2.1.3. Համախառն պահանջարկ
2.1.4. Գնային փոփոխականներ
2.1.5. Ֆինանսական շուկա
2.1.6. Վճարային հաշվեկշիռ
2.1.7. Պետական հատված
2.2. ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԵՆԹԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՌԻՍԿԵՐԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ՀՆԱ-Ի ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՎԱՆԱԿԱՆԱՅԻՆ ԲԱՇԽՈՒՄԸ
2.3. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՎՐԱ ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏԵՍՎԱԾ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻՑ ՇԵՂՄԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ
ԳԼՈՒԽ 3. ՀՀ 2019-2021 ԹԹ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ
3.1. ՊԵՏԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ
3.2. ՀՀ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ
ԳԼՈՒԽ 4. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱԿ
4.1 ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏԸ
4.2 ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՓԱԹԵԹՈՒՄ 2019-2021 ԹԹ ԿԱՆԽԱՏԵՍՎՈՂ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
4.3 2019-2021 ԹԹ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ` ԸՍՏ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ
4.4 ՀՀ 2019-2021 ԹԹ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ` ԸՍՏ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ՄԱՍ Բ. ԾԱԽՍԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԳԼՈՒԽ 5. ՀՀ 2019-2021 ԹԹ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 6. ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ
6.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
6.2. ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
6.3. ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 7. ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
7.1 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ
7.2 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ԳԼՈՒԽ 8. ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ
8.1 ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
8.2 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
8.3 2019-2021 թթ. ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 9. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
9.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
9.2. ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
9.3. ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 10. ՀԱՆԳԻՍՏ, ՄՇԱԿՈՒՅԹ ԵՎ ԿՐՈՆ
10.1. ՄՇԱԿՈՒՅԹ
10.2. ՌԱԴԻՈ ԵՎ ՀԵՌՈՒՍՏԱՀԱՂՈՐԴՈՒՄՆԵՐԻ ՀԵՌԱՐՁԱԿՄԱՆ, ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏ
10.3. ՀԱՆԳՍՏԻ ԵՎ ՍՊՈՐՏԻ ՈԼՈՐՏ
10.4. ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏ
ԳԼՈՒԽ 11. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
11.1 ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
11.2 ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2019-2021 թթ. ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
11.3 ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ (ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ)
ԳԼՈՒԽ 12. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
12.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
12.2. ՈԼՈՐՏԻ (ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ) ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ /ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
12.3. ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ (ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ)
ԳԼՈՒԽ 13. ՏՐԱՆՍՊՈՐՏ, ԿԱՊ ԵՎ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ
13.1 ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
13.2 ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
13.3. ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ (ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ)
ԳԼՈՒԽ 14. ՋՐԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
14.1 ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
14.2 ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2018-2020 թթ. ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
14.3 ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ (ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ)
ԳԼՈՒԽ 15. ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱ ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐ
15.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
15.2. ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
15.3. ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 16. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼ ՈԼՈՐՏՆԵՐ
16.1 ՓՈՔՐ ԵՎ ՄԻՋԻՆ ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.2 «ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ» ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.3 ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆՆ ՈՒՂՂՎԱԾ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ` ՆԱԽԱՏԵՍՎԱԾ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.4 ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՄԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.5 ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳԻ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ԵՎ ՉԱՓԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆՆԵՐԻ ՈՒ ՆՈՐՄԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.6 ՀՀ ՀԱՎԱՏԱՐՄԱԳՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄ ԵՎ ՀԱՎԱՏԱՐՄԱԳՐՄԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԱՐՄՆԻ ԿԱՅԱՑՈՒՄ ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.7 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԵՆՏՐՈՆԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ և ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.8 «ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԾՐԱԳՐԻ» ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.9 «ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ» ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.10. «ՀԻԴՐՈՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԻ ՎՐԱ ԱԿՏԻՎ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ» ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.11 «ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳՄԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ» ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.12 «ՍԵՅՍՄԻԿ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ» ԾՐԱԳՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.13 ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ
16.16. «ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ԱՆՕԹԵՎԱՆ ՄՆԱՑԱԾ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐԻ ԲՆԱԿԱՐԱՆԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄ» ԾՐԱԳԻՐ
16.16.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
16.16.2. ԾՐԱԳՐԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
16.16.3. ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ
ԳԼՈՒԽ 17. ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՈՒՅՔԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ
17.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
17.2. ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ
17.3. ՈԼՈՐՏՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ (ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ)
ԳԼՈՒԽ 18. ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԳ ԵՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ, ՓՐԿԱՐԱՐ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱԼԱՆԱՎԱՅՐԵՐ
18.1.ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
18.2. ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԳ ԵՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ, ՓՐԿԱՐԱՐ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱԼԱՆԱՎԱՅՐԵՐ
ԳԼՈՒԽ 19. 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐԸ
19.1. 2015-2018 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԸ
19.2. 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՇՐՋԱՆԱԿԸ
19.3. 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐՆ ԸՍՏ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ
19.3.1. Ընդհանուր նշանակության պետական ծառայություններ
19.3.2. Սոցիալական ծառայություններ
19.3.3. Տնտեսական ծառայություններ
ԳԼՈՒԽ 20. ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐՏՔԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ
ԳԼՈՒԽ 21. ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐՏՔԻ ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ 2019-2023 թթ. ԾՐԱԳԻՐ
Հավելված N 1
Հավելված N 1-Ե
Հավելված N 2
Հավելված N 3
Հավելված N 4

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 

Կառավարության գործունեության առանցքային նպատակը 2018 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին Հայաստանում տեղի ունեցած ժողովրդական հեղափոխության արժեքների ամրագրումն է` որպես հանրային և ազգային հարաբերությունների հիմք և հեղափոխության գաղափարների իրագործում, որպես մշտական քաղաքական իրողություն:

Ակնհայտ է, որ այսպիսի քաղաքական նպատակի իրագործումը հնարավոր է միայն ամուր տնտեսական հենքի առկայության դեպքում` որպես նպատակ ունենալով նաև մրցակցային տնտեսության զարգացումը և հանրային միջոցների արդար բաշխումը: Այս տեսակետից Կառավարության տնտեսական զարգացման քաղաքականությունն էական նշանակություն ունի: Հետևաբար, տնտեսական զարգացման քաղաքականությունը կմշակվի բոլոր շահագրգիռ և կարող ուժերի ներգրավմամբ, ինչպես նաև լավագույնս կօգտագործվեն ժամանակակից աշխարհում կուտակված հսկայածավալ գիտելիքն ու փորձը` նպատակ ունենալով լայն հանրային քննարկումների արդյունքում ձևավորել տնտեսական քաղաքականության նոր մոդել:

Ակներև է նաև այն, որ որևէ տնտեսական քաղաքականության հաջողության գրավականը հանրային միջոցների այնպիսի բաշխման համակարգի առկայությունն է, որը կերաշխավորի մի կողմից տնտեսության զարգացման և մյուս կողմից` պետության անվտանգության ու հասարակության սոցիալական կարիքների հավասարակշռված իրականացման նախադրյալների ստեղծումը: Այդ կապակցությամբ Կառավարությունը նախատեսում է լայն հանրային քննարկումների ճանապարհով ախտորոշել պետության հանրային միջոցների բաշխմանը կոչված հարկային համակարգը, ինչպես նաև բյուջետային ծախսերի միջոցառումները և նախաձեռնել դրանից բխող անհրաժեշտ գործողությունների իրականացումը:

Վերոթվարկյալը ժամանակի ընթացքում, հասարակության բոլոր շերտերի պատշաճ ներգրավմամբ, անշուշտ, կտա իր արդյունքները: Սակայն մինչ այդ պետք է նկատի ունենալ, որ հնարավոր չէ հասարակական կյանքի ընթացքը կանգնեցնել, նոր ծրագրերի քննարկում նախաձեռնել և դրանց ընդունումից հետո միայն շարունակել այդ ընթացքը: Պետության արդեն իսկ ստանձնած պարտավորությունների կատարումը և նոր ծրագրերով տնտեսական զարգացման ապահովումը պետք է դիտարկվեն որպես միմյանց լրացնող գործընթացներ:

Ահա այս համատեքստում է պետք դիտարկել դեռևս 2017 թվականի դեկտեմբերին սկսված բյուջետային գործընթացի շրջանակում մշակված 2019-2021թթ ժամանակահատվածի բյուջետային շրջանակը` ՀՀ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը, որն այս պահին տեխնիկապես այլընտրանք չունի: Վերջինս եռամյա ժամանակահատվածի համար կանխատեսումների շրջանակի արտացոլման համապարփակ փաստաթուղթ է, որի ծրագրավորման գործընթացն օրենքով հանդիսանում է ընդհանուր բյուջետային գործընթացի բաղկացուցիչ մաս և իրականացվում է օրենքով սահմանված ընթացակարգով:

Այս առումով, կարևոր է ընդգծել, որ 2019-2021թթ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացն սկսվել է քաղաքական մի վիճակում և ավարտվում է մեկ այլ իրավիճակում: Այն, ըստ էության, դեռևս չի արտացոլում ժողովրդական հեղափոխությամբ պայմանավորված նոր տնտեսական իրողությունները: Հասկանալի պատճառներով որոշակի ժամանակ է անհրաժեշտ, որպեսզի հնարավոր լինի իրատեսական գնահատելով օբյեկտիվ իրավիճակը` ծրագրում արտահայտել այսօր առկա նոր քաղաքական իրավիճակը, դրանից բխող մեր պետական, ժողովրդական և համազգային նպատակադրումները` ունենալու ոչ միայն իրատեսական, այլև ՀՀ քաղաքացու կյանքի որակի զգալիորեն ավելի բարձր շեմ ապահովող և դրա աճի բարձր տեմպի նախադրյալներ ստեղծող պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր և տարեկան պետական բյուջե:

Այս առումով Կառավարության հիմնական խնդիրներից է լինելու պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման իրատեսականությունը և նոր քաղաքական իրավիճակով պայմանավորված եկամուտների հավաքագրման, ստվերի կրճատման, ծախսերի արդյունավետության բարձրացման լավատեսությունը «հոմանիշներ» դարձնելը: Քաղաքական նոր մոտեցումների նպատակադրման տեսանկյունից հատկապես կարևորվում են Կառավարության կողմից ստվերային տնտեսության դեմ անզիջում պայքարն ու պետական եկամուտների` ծրագրավորվածից էականորեն բարձր կատարողականի ապահովումը: Պետական եկամուտների քաղաքականության ոլորտում Կառավարությունը նախատեսում է կանխատեսելի հարկային միջավայրի ձևավորում, գործարար միջավայրի շարունակական բարելավում, ներդրումների կատարումը խթանելու նպատակով կապիտալի և եկամտի հարկումից աստիճանաբար սպառման հարկման վրա շեշտադրում:

ՈՒստի, թեպետև միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում 2019 թվականին 2018 թվականի հետ համեմատած կանխատեսվում է հարկեր/ՀՆԱ ցուցանիշի ընդամենը 0.4 տոկոսային կետով բարելավում (այն կկազմի 21 տոկոս) և անվանական հարկերի 143.5 մլրդ դրամով աճ, այնուհանդերձ պետք է ամրագրել, որ քաղաքական նոր իրողությունը այլ գործողություններ և այլ ցուցանիշներ է պարտավորեցնում: Այս առումով, պետք է նկատել, որ ծրագրում ամրագրված են մինչև քաղաքական փոփոխությունները արձանագրված վիճակագրական տվյալների կիրառմամբ տնտեսագիտորեն հիմնավորված կանխատեսումների հենքի վրա կառուցված բյուջետային ցուցանիշները, ինչը տրամաբանորեն չէր կարող արտացոլել քաղաքական փոփոխությունների ազդեցություններն առնվազն երկու պատճառով. 1) այդ ազդեցությունները դեռևս շարունակվում են և 2) դրանց չափը դեռևս հայտնի չէ: Այլ կերպ ասած, ՀՀ-ում քաղաքական փոփոխությունները ավելի կիմաստավորվեն, երբ դրանց արդյունքները կդառնան չափելի և հնարավոր կլինի դրանք ուղղակիորեն ծառայեցնել երկրի հզորացմանը, ինչը ՄԺԾԾ տեսակետից կարելի է դիտարկել որպես հնարավորությունների ընդլայնմանը նպաստող գործոն:

Բացի այդ, պետք է նաև արձանագրել, որ 2018թ. ապրիլ-մայիս ամիսների ընթացքում եղել է նաև հարկային կարգապահության առումով որոշակի հետընթաց, որը ներկայումս վերականգնվել է և հարկային եկամուտների հավաքագրման տեմպերն արդեն նախատեսվածից մի փոքր առաջանցիկ են: Ընդ որում, ՄԺԾԾ-ում եկամուտների առումով համեմատական համեստ ցուցանիշների ամրագրման պատճառներից է նաև այն, որ տնտեսագիտական հիմնավորվածության տեսանկյունից վերջին ամիսների ընթացքում կոռուպցիայի դեմ պայքարի շրջանակում բացահայտված միջոցները բյուջետային մուտքերի գնահատման հիմքերում չեն դրվում, քանի որ դրանք ըստ էության մեկանգամյա (ad hoc) միջոցառումներ են և եկամուտների պլանավորման հիմքերում հաշվի առնվել չեն կարող: Սակայն քաղաքական խնդիրների ձևակերպման և դրանց լուծման տեսանկյունից կարճաժամկետ հատվածում, առաջին հերթին հենց կոռուպցիայի և ստվերի դեմ պայքարի, ինչպես նաև միջնաժամկետ առումով իրապես մրցակցային տնտեսության ստեղծման և ներդրումների գրավչության էական բարձրացման հաշվին է նախատեսվում ամրագրել բյուջետային մուտքերի զգալի ավելացում:

Հաշվի առնելով վերոնշյալը` պետք է նկատի ունենալ, որ պետական մարմիններն առաջիկայում ձեռնամուխ են լինելու ծախսերի արդյունավետության մանրազնին ուսումնասիրմանը և ոլորտային առաջնահերթությունների վերանայմանը` հիմնվելով տարբեր ոլորտներում իրականացվող քաղաքականությունների ախտորոշման արդյունքների վրա» ինչն անպայմանորեն իր արտացոլումն է ստանալու առաջիկա տարիների պետական բյուջեների նախագծերում:

 

Պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրման մոտեցումները

Պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրումը շարունակական գործընթաց է և, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է «քաղաքականությունների ձևակերպում - պլանավորում - բյուջետավորում» տրամաբանական ամբողջական շղթա: Այն հնարավորություն է ընձեռում մեղմել հասանելի բյուջետային ռեսուրսների և պահանջվող ծախսերի միջև հնարավոր անհամապատասխանությունը, ինչպես նաև պետական ծախսերում կատարել առանձին բնագավառներում իրականացվող պետական քաղաքականության փոփոխություններին համարժեք փոփոխություններ: Այս առումով արդարացված է, որ ՀՀ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի (այսուհետ` նաև ՄԺԾԾ) մշակումը (և/կամ վերանայումը), ըստ ժամանակի, նախորդում է տարեկան պետական բյուջեի նախագծի մշակմանը` դառնալով տարեկան պետական բյուջեների կազմման ուղեցույց:

Պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրումը ենթադրում է`

(i) մակրոտնտեսական կայուն միջավայրին համապատասխանող բյուջետային ռեսուրսների (մուտքերի) համապարփակ և իրատեսական գնահատում,

(ii) քաղաքականությունների իրականացման նպատակով կատարվող ծախսերի` վարից վեր մոտեցմամբ գնահատում,

(iii) հասանելի բյուջետային ռեսուրսների և պահանջվող ծախսերի ներդաշնակության ապահովում համապատասխան մեխանիզմների օգնությամբ:

2019-2021թթ պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրումը ներառում է նաև ծրագրավորման հիմքում դրված կանխատեսումների իրականացման հետ կապված ռիսկերի բացահայտման և ներկայացման գործընթացը: Վերը նշված ռիսկերը հանգամանալի ձևով ներկայացված են սույն ծրագրի մակրոտնտեսական, հարկաբյուջետային կանխատեսումներին, ինչպես նաև պետական պարտքի կառավարման ռազմավարությանը վերաբերող գլուխներում (համապատասխանաբար 2-րդ և 20-րդ գլուխների համապատասխան մասերում), իսկ ռիսկերի համառոտագիրը ներկայացված է սույն ծրագրի N 1 հավելվածում:

 

ՀՀ 2019-2021թթ ՄԺԾԾ-ի մշակման կազմակերպչական հիմքերը

ՀՀ 2019-2021թթ ՄԺԾԾ-ի մշակման գործընթացը կանոնակարգվել է «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքով, ՀՀ վարչապետի 2017 թվականի դեկտեմբերի 29-ի «Հայաստանի Հանրապետության 2019 թվականի բյուջետային գործընթացն սկսելու մասին» N 1559-Ա որոշմամբ սահմանված ՀՀ ֆինանսների նախարարության կողմից մշակված մեթոդական ցուցումներով:

 

Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման բարելավմանն ուղղված բարեփոխումները

Ծրագրի նպատակների իրագործումն ապահովելու համար ՀՀ կառավարությունն իրականացնում է բարեփոխումներ նաև ծրագրային բյուջետավորումը հանրապետությունում ներդնելու ուղղությամբ: Ծրագրային բյուջետավորման բարեփոխման գերակա նպատակը պետական ծախսերի տնտեսական արդյունավետության բարձրացումն է` ռեսուրսներն առաջնահերթ ծախսային ծրագրերին ուղղելու համար Կառավարությանն աջակցելու միջոցով: Ծրագրային բյուջետավորման շրջանակներում այդ աջակցությունն իրականացվում է Կառավարությանը (և հանրությանը) պետական ֆինանսավորման դիմաց տրամադրվող ծառայությունների կամ անմիջական արդյունքների վերաբերյալ ավելի ճշգրիտ տեղեկատվություն տրամադրելու միջոցով: Հետևաբար, ծրագրային բյուջետավորումը հանդիսանում է գործիք սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության առանձին օղակները շաղկապելու համար: Նշվածը կօգնի հասկանալ ծախսերի վերաբերյալ կայացված որոշումների նպատակաուղղվածությունը և ծախսային քաղաքականությունն ամբողջությամբ ուղղել Կառավարության ընդհանուր նպատակների իրագործմանը:

 

ՄԱՍ Ա.
ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

 

ԳԼՈՒԽ 1.
ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

 

1.1 ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

Հաշվի առնելով նախորդ տարիներին ՀՀ տնտեսության և քաղաքականության խնդիրների ախտորոշումը` միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հիմքում էական փոփոխություն է նախագծվել: Միջնաժամկետ հորիզոնում չնայած հարկաբյուջետային քաղաքականությունը սահմանափակված է պարտքի կայունության ապահովման անհրաժեշտությամբ, սակայն այնուհանդերձ կառավարությունը հիմք ընդունելով նախորդ տարիներին քաղաքականության ոլորտում բացահայտված հիմնախնդիրները նախագծել է այնպիսի հարկաբյուջետային քաղաքականություն, որը համահունչ կլինի տնտեսագիտության մեջ հայտնի «ոսկյա կանոնին»: Սա այն քաղաքականությունն է, որը թույլ կտա պարտքի կայունության ապահովման սահմանափակման պայմաններում իրականացնել հարկաբյուջետային կոնսոլիդացիա` միաժամանակ հիմքեր ստեղծելով հեռանկարային տնտեսական աճի համար:

Կառավարության հիմնական ռազմավարական գերակայությունները սահմանված են 2018 թվականի հունիսին ՀՀ Ազգային ժողովի հավանությանն արժանացած` Կառավարության ծրագրով: Վերը նշված փաստաթղթի համաձայն Կառավարությունն առաջիկա տարիներին առավել կարևորում է պետական բյուջեի ծախսային հետևյալ գերակայությունները (սույն ծրագրի իմաստով գերակայություն են համարվում այն ոլորտները, որոնց հատկացվում են լրացուցիչ բյուջետային ռեսուրսների զգալի մասը, կամ որոնց ֆինանսավորման համար ներգրավում են վարկային ռեսուրսներ).

(i) սոցիալական ոլորտի առանձին ճյուղերում (մասնավորապես` կրթություն, առողջապահություն, սոցիալական պաշտպանություն), ինչպես նաև պետական կառավարման բնագավառում պետական մարմինների գործունեության արդյունավետության, նպատակաուղղվածության և հասցեականության մակարդակի բարձրացման, նրանց կողմից հանրությանը մատուցվող ծառայությունները բնակչության համար ավելի մատչելի դարձնելու նպատակով իրականացվող բարեփոխումների ֆինանսական ապահովում,

(ii) հանրապետության տարածքային ամբողջականությունը, տարածաշրջանում կայունությունը և Ղարաբաղյան հակամարտության կողմերի ուժերի հավասարակշռությունը պահպանելու նպատակով պաշտպանության և ազգային անվտանգության կառույցների կենսագործունեության համար անհրաժեշտ ֆինանսական ապահովում,

(iii) տնտեսության առանձին ոլորտներում (մասնավորապես` գյուղատնտեսություն, ջրային տնտեսություն, ճանապարհային տնտեսություն և էներգետիկա) ենթակառուցվածքների վերականգնման և զարգացման ծրագրերի իրականացում:

Դրա հետ մեկտեղ, հարկ է նշել, որ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում կպահպանվի վերը նշված գերակայությունների համաձայն իրականացվելիք ծրագրերի ֆինանսավորման համար բյուջետային ռեսուրսները համալրելու պահանջը այլ` հիմնականում արտաքին աղբյուրներից պաշտոնական դրամաշնորհների և փոխառու միջոցների ներգրավման միջոցով: Վերը նշվածը, հաշվի առնելով նաև պետական պարտքի ցուցանիշները խելամիտ սահմաններում պահելու խնդիրը, էականորեն սահմանափակում է Կառավարության հնարավորությունները:

 

1.2 ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳՐԻ ՆՊԱՏԱԿԸ

 

ՄԺԾԾ-ն Կառավարության նպատակների իրագործման հիմնական գործիքներից մեկն է: Հարկաբյուջետային քաղաքականությունը ներկայացնող այս փաստաթուղթը, ոլորտների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հետ միասին, կազմում է Կառավարության պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հիմնական բովանդակությունը:

Սույն ծրագրի հարկաբյուջետային քաղաքականությունը շարադրող մասը ներկայացնում է Կառավարության ընդհանուր երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքները, միջնաժամկետ և կարճաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշները և ռազմավարական ծախսային գերակայությունները: Դրանք տնտեսական և հարկաբյուջետային այն չափանիշներն են, որոնք դրվելու են ՀՀ 2019 թվականի պետական բյուջեի նախագծի մշակման հիմքում:

 

1.3 ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

 

1.3.1 Երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքներ

Ընդունելով կայուն հարկաբյուջետային քաղաքականության անհրաժեշտությունը` Կառավարությունը ՀՀ 2019-2021թթ ՄԺԾԾ-ի մշակման ընթացքում առաջնորդվել է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2018 թվականի հունիսին հավանության արժանացած Կառավարության գործունեության ծրագրով: անի որ բյուջետային մուտքերի սղությունը և ելքերի վրա ազդող գործոնները սահմանափակում են կարճաժամկետ հեռանկարում այդ սկզբունքների իրագործման հնարավորությունները, Կառավարությունը մտադիր է շարունակել այդ սկզբունքների կիրառումը երկարաժամկետ հեռանկարում: Դրանք հիմք կծառայեն ընթացիկ քաղաքականությունների և Կառավարության երկարաժամկետ նպատակների համաձայնեցվածությունը գնահատելու համար:

 

1.3.2 Կարճաժամկետ և միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշները

Կառավարությունը առկա ծախսային գերակայությունները համադրել է երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքների հետ` հաջորդ 3 տարիների ընդհանուր ծախսերի մակարդակը որոշելու համար:

Համախառն ներքին արդյունքի (այսուհետև` ՀՆԱ-ի) նկատմամբ պետական բյուջեի եկամուտների հարաբերության ցուցանիշը 2019-2021թթ կտատանվի 21.9%- 22,2%- ի սահմաններում, իսկ ներքին ռեսուրսների հաշվին ձևավորվող եկամուտների դեպքում` 21,2%-22,1%-ի սահմաններում: Հիմք ընդունելով պետական բյուջեի եկամուտների կանխատեսումային իրական ծավալները, Կառավարությունը ծրագրում է 2019-2021թթ ծախսերի միջին տարեկան մակարդակը պահպանել ՀՆԱ-ի 24.2%-24.1%-ի սահմաններում:

 

ԳԼՈՒԽ 2.
ՀՀ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ

 

2.1. ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ և ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ

 

2.1.1. Ներածություն

Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրի այս հատվածը ներկայացնում է ՀՀ վերջին տարիների մակրոտնտեսական զարգացումները և 2019-2021 թվականների հեռանկարները:

Մակրոտնտեսական կանխատեսումների նպատակը

Հայաստանի տնտեսության իրավիճակի միջնաժամկետ կանխատեսումները նկարագրում են այն միջավայրը, որի պայմաններում գործելու է կառավարությունը: Կառավարության հարկաբյուջետային քաղաքականությունն իր հերթին ազդում է մակրոտնտեսական միջավայրի վրա, հետևաբար մակրոտնտեսական կանխատեսումները հնարավորություն են տալիս հասկանալու, թե կառավարության որդեգրած միջնաժամկետ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը որքանով է համահունչ տնտեսության այլ հատվածների զարգացման միտումներին:

Մակրոտնտեսական կանխատեսումների իրականացումը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ տնտեսական զարգացումները մեծ ազդեցություն ունեն կառավարության ֆինանսական ռեսուրսների վրա: Տնտեսական բարձր աճն ապահովում է տնտեսվարող սուբյեկտների ավելի մեծ եկամուտներ, որոնք իրենց հերթին ապահովում են ավելի մեծ հարկային եկամուտներ: ԵՎ հակառակը, տնտեսական աճի ցածր մակարդակը բերում է հարկերի ավելի ցածր մակարդակի և կառավարության կողմից տրամադրվող սոցիալական աջակցության և օժանդակության ավելի մեծ պահանջարկի: Մակրոտնտեսական կանխատեսումները նաև հիմք են հանդիսանում ապագայում բյուջեի վրա հնարավոր ծանրաբեռնվածության մեծացման հետ կապված ռիսկերի գնահատման համար:

 

Տնտեսության նկարագրություն

Տնտեսությունը կարելի է նկարագրել ցուցանիշների հետևյալ հիմնական խմբերով.

* Համախառն առաջարկ (չափվում է տնտեսության առանձին ճյուղերում ստեղծված ավելացված արժեքների իրական աճերով և համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) իրական աճով),

* Համախառն պահանջարկ (չափվում է պետական, մասնավոր հատվածների և արտաքին աշխարհի կողմից ապրանքների և ծառայությունների վրա կատարվող ծախսումներով (սպառում/ՀՆԱ, ներդրում/ՀՆԱ, զուտ արտահանում/ՀՆԱ)),

* Գնային փոփոխականներ (ՀՆԱ դեֆլյատոր, որն իրենից ներկայացնում է տնտեսությունում ստեղծված ՀՆԱ-ի գների փոփոխությունը և գնաճ, որը չափվում է սպառողական գների (ներառյալ սպառողական, ներմուծված ապրանքների գները) ինդեքսով (ՍԳԻ)),

* Ֆինանսական համակարգի խորությունը (չափվում է փողի ագրեգատներ/ՀՆԱ,վարկեր/ՀՆԱ, ավանդներ/ՀՆԱ ցուցանիշներով և ցույց է տալիս, թե բանկային համակարգը որքանով է ներգրավված երկրի տնտեսական կյանքում),

* Արտաքին աշխարհի հետ տնտեսական հարաբերություններ (չափվում է հիմնականում երկրի ընթացիկ հաշվի հաշվեկշռով),

* Պետական հատվածի դիրքը տնտեսությունում (չափվում է հիմնականում պետական հատվածի ծախսերի և եկամուտների ծավալով (պետական ծախսեր/ՀՆԱ, հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ)):

Աղյուսակում ներկայացված են տնտեսության ներկա և միջնաժամկետ հեռանկարները բնութագրող հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշները` ըստ վերոնշյալ գլխավոր տնտեսական բնութագրիչների: Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրի այս հատվածում նկարագրված են նաև այն հիմնական գործոններն ու միտումները, որոնք պայմանավորում են աղյուսակ 1-ում նշված ցուցանիշները և տնտեսության զարգացման հեռանկարները:

 

Աղյուսակ 1. Վերջին տարիների միտումները և ՄԺԾԾ-ի հիմքում դրված հիմնական մակրոտնտեսական չափորոշիչները, տոկոս

 

Չափորոշիչ 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Փաստ Փաստ Փաստ Կանխ. Կանխ. Կանխ. Կանխ.
Տնտեսական աճ (ՀՆԱ-ի իրական աճ) 3.2 0.2 7.5 4.5 5.3 5.5 5.6
Սպառման մակարդակ (Սպառում/ՀՆԱ) 91.2 90.8 91.5 92.3  92.1 90.9 89.8
Ներդրումների մակարդակ (Ներդրում/ՀՆԱ) 20.7 18.0 19.0 19.9 20.3 20.7 20.9
ՀՆԱ դեֆլյատոր 101.2 100.3 102.2 104.0 104.0 104.0 104.0
12-ամսյա գնաճ -0.1 -1.1 2.6 3.2 4.0 4.0 4.0
Ընթացիկ հաշիվ/ՀՆԱ -2.6 -2.3 -3.5 -3.6 -3.7 -4.0 -4.1

 

2.1.2. Համախառն առաջարկ

Տնտեսությունում համախառն առաջարկն իրական արտահայտությամբ չափվում է տնտեսության առանձին ճյուղերում ստեղծված ավելացված արժեքների հանրագումարով: Դրա փոփոխությունը նախորդ տարվա համեմատ գնահատվում է ՀՆԱ-ի իրական աճի1 միջոցով: ՈՒստի այս բաժնում կներկայացվի տնտեսության հիմնական ճյուղերում ստեղծված ավելացված արժեքների փոփոխության դինամիկան վերջին տարիներին և ապագա կանխատեսվող զարգացումները:

_______________________

1 ՀՆԱ-ի իրական աճ ասելով` հասկանում ենք տնտեսությունում ստեղծված ՀՆԱ-ի ծավալային աճը` առանց գնային փոփոխության:

 

Վերջին տարիների միտումները, ընթացիկ իրավիճակը և կանխատեսումները

 

2015-2017 թվականներին տնտեսության զարգացման շարժիչ ուժերն են եղել ծառայությունների և արդյունաբերության ճյուղերը: 2015-2017 թվականների միջին տնտեսական աճը ՀՀ-ում կազմել է 3.6%: Ընդ որում, 2015-2017 թվականներին միջինում աճ է արձանագրվել տնտեսության բոլոր ճյուղերում, բացառությամբ շինարարության2:

_______________________

2 Սույն պարբերության ցուցանիշները վերաբերում են տնտեսության ճյուղերում ստեղծված ավելացված արժեքին:

 

Նշված ժամանակահատվածում ծառայությունների հաշվին ապահովվել է տնտեսական աճի շուրջ 2.7 տոկոսային կետը (իրական աճը կազմել է 5.7%), իսկ արդյունաբերության հաշվին` 1.1 տոկոսային կետը` 6.8% իրական աճի պայմաններում: Նույն ժամանակահատվածում գյուղատնտեսությունն աճել է միջինում 1.0%-ով` ապահովելով տնտեսական աճի 0.2 տոկոսային կետը: Շինարարությունը միջինում նվազել է 4.9%-ով` 0.5 տոկոսային կետով բացասաբար ազդելով տնտեսական աճի վրա:

2018 թվականի հունվար-ապրիլին տնտեսական ակտիվության (ՏԱՑ)3 աճի տեմպն արագացել է:

_______________________

3 2011 թվականից ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայությունը ամսական ՀՆԱ-ից անցում է կատարել ՏԱՑ-ի հաշվարկմանը: Ի տարբերություն Ազգային հաշիվների մեթոդաբանությամբ հաշվարկվող ՀՆԱ ցուցանիշի (որն ունի եռամսյակային և տարեկան պարբերականություն) ամսական ՏԱՑ-ը բնութագրում է տնտեսությունում ապրանքների և ծառայությունների թողարկման ծավալների փոփոխությունը, այլ ոչ թե ավելացված արժեքի փոփոխությունը: Բացի այդ, ամսական ՏԱՑ-ը չի ընդգրկում արտադրանքի զուտ հարկերը և ֆինանսական միջնորդության անուղղակիորեն չափվող ծառայությունները (ՖՄԱՉԾ), որոնք ներառվում են եռամսյակային և տարեկան ՀՆԱ-ի արտադրական եղանակով հաշվարկներում:

 

ՏԱՑ-ը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ իրական արտահայտությամբ աճել է 9.7%-ով, որը գերազանցում է նախորդ տարվա ցուցանիշը 4.0 տոկոսային կետով: Տնտեսական ակտիվությանը նպաստել են տնտեսության բոլոր ճյուղերի` ծառայությունների (6.1 տոկոսային կետ), շինարարության (1.4 տոկոսային կետ), առևտրի (1.0 տոկոսային կետ), արդյունաբերության (0.8 տոկոսային կետ) և գյուղատնտեսության (0.3 տոկոսային կետ) ճյուղերի համախառն թողարկումների իրական աճերը 4:

_______________________

4 ՏԱՑ-ի աճին ճյուղերի նպաստումները ՀՀ ֆինանսների նախարարության գնահատականներն են:

 

Կանխատեսում. Միջնաժամկետում կանխատեսվում է միջինում 5.4% տնտեսական աճ, որը հիմնականում պայմանավորված կլինի ծառայությունների և արդյունաբերության ճյուղերի աճերով: 2018 թվականի համար կանխատեսվում է 4.5%, իսկ 2019-2021 թվականներին` համապատասխանաբար 5.3%, 5.5% և 5.6% տնտեսական աճ: Ծառայությունների և արդյունաբերության ճյուղերի նպաստումը ՀՆԱ-ի միջին աճին կկազմի համապատասխանաբար 2.8 և 1.1 տոկոսային կետ: Միջնաժամկետ կանխատեսումները հիմնվում են տնտեսության զարգացման միտումների ու առանձնահատկությունների, միջազգային կազմակերպությունների կողմից ներկայացված համաշխարհային տնտեսության վերաբերյալ սպասումների (տես` Ներդիր 1-ը), ինչպես նաև ՀՀ կառավարության միջնաժամկետ քաղաքականության ուղղությունների վրա:

 

Աղյուսակ 2. ՀՆԱ-ի իրական աճն ըստ տնտեսության ճյուղերի, %

 

2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Փաստ Փաստ Կանխ. Կանխ. Կանխ. Կանխ. Կանխ.
Ընդամենը ՀՆԱ 3.2 0.2 7.5 4.5 5.3 5.5 5.6
Արդյունաբերություն 6.2 7.6 6.6 4.0 5.7 5.9 6.4
Գյուղատնտեսություն 13.2 -5.0 -5.3 4.0 4.0 4.0 4.0
Շինարարություն -3.1 -14.1 2.5 4.5 6.0 6.0 6.0
Ծառայություններ 1.6 3.2 12.4 4.8 5.4 5.7 5.7
Զուտ անուղղակի հարկեր -5.1 -3.7 10.1 4.3 5.3 5.3 5.3

 

Գծապատկեր 1. Տնտեսության առանձին ճյուղերում արձանագրված և կանխատեսվող իրական աճին նպաստման չափերը

 

 

Տնտեսության առանձին ճյուղերում արձանագրված և կանխատեսվող իրական աճին նպաստման չափերը

 

                                                                Ներդիր 1

   Այլ կառույցների կողմից ՀՀ տնտեսական աճի կանխատեսումները               

   Աղյուսակում ներկայացված են այլ կառույցների կողմից ՀՀ տնտեսական աճի    

2018-2021թթ. միտումները: Այսպես, ՀՀ կենտրոնական բանկի կանխատեսումներով   

տնտեսական աճը միջնաժամկետում կլինի 5-5.5%-ի շրջանակներում: Իսկ միջազգային

կառույցների կանխատեսումները հիմնականում համեմատաբար ցածր են, ինչը կարող է

պայմանավորված լինել այն հանգամանքով, որ դրանք ավելի վաղ կատարված         

կանխատեսումներ են և  չեն ներառում ՀՀ տնտեսության վերջին դրական           

զարգացումները:                                                           

                                                                         

   Աղյուսակ. Այլ կառույցների կողմից ՀՀ տնտեսական աճի կանխատեսումները     

                                                                         

2018 2019 2020 2021
Արժույթի միջազգային հիմնադրամ (2018 հունվար) 3.4% 3.5% 3.5% 3.7%
Մուդիս (2018 մարտ) 5.0% 5.1% - -
Համաշխարհային Բանկ (2018 հունվար) 4.1% 4.0%
Ֆիթչ (2018 հունիս) 4.7% 4.1% - -
ՀՀ կենտրոնական բանկ (2018թ. մայիս) 5.5% 5.2% 5.0% -

                                                                         

           Համաշխարհային տնտեսության զարգացման հեռանկարները              

                                                                         

   Համաշխարհային տնտեսության զարգացման տեմպերը արագանում են, որի հիմնական

շարժիչ ուժը մնում է առևտրի  և  ներդրումների աճը: Տնտեսական աճի           

սպասումները վերանայվում են աճի ուղղությամբ` ԱՄՀ վերջին կանխատեսումների   

համաձայն համաշխարհային տնտեսությունը թե՛ 2018, և  թե՛ 2019 թվականներին   

աճելու է 3.9 տոկոսով: Զարգացած երկրներում աճը 2018 թվականին կկազմի 2.5   

տոկոս, իսկ զարգացող երկրներում ավելի բարձր` 4.9 տոկոս: Հատկանշական է, որ

Հայաստանի հիմնական գործընկեր երկրների տնտեսական աճի վերաբերյալ           

սպասումները դրական են և  դրանց հիմնական մասը` նախորդ տարվա վերջին        

կատարված կանխատեսման համեմատ, վերանայվել է աճի ուղղությամբ:              

   Հաջորդ մի քանի եռամսյակներում կանխատեսման ռիսկերը հավասարակշռված են,  

սակայն ժամանակի ընթացքում բացասական զարգացումների հավանականությունը      

կանխատեսումներում ավելանում է: Կարևորվում  են երկարաժամկետ տնտեսական աճի,

արտադրության ներուժի բարձրացմանն ուղղված կառուցվածքային և  հարկային      

քաղաքականության միջոցառումները, ֆինանսական կայունության,                 

արտադրողականության, մարդկային կապիտալում ներդրումների բարձրացմանն ուղղված

հստակ միջոցների անհրաժեշտությունը և  պետական պարտքի կայունացման խնդիրների

լուծումը:                                                                

                                                                         

      Աղյուսակ: Համաշխարհային տնտեսության զարգացման հեռանկարները         

                                                                         

Տոկոսային փոփոխություն Կանխատեսում
2018թ. հունվարին 2018թ. ապրիլին
2015 2016 2017 2018 2019 2018 2019
Համաշխարհային թողարկում 3.5 3.2 3.8 3.9 3.9 3.9 3.9
Զարգացած երկրներ 2.3 1.7 2.3 2.3 2.2 2.5 2.2
ԵՄ 2.4 2.0 2.7 - - 2.5 2.1
Եվրոգոտի 2.1 1.8 2.3 2.2 2.0 2.4 2.0
Գերմանիա 1.5 1.9 2.5 2.3 2.0 2.5 2.0
Մեծ Բրիտանիա 2.3 1.9 1.8 1.5 1.5 1.6 1.5
ԱՄՆ 2.9 1.5 2.3 2.7 2.5 2.9 2.7
Զարգացող երկրներ 4.3 4.4 4.8 4.9 5.0 4.9 5.1
Չինաստան 6.9 6.7 6.9 6.6 6.4 6.6 6.4
ԱՊՀ երկրներ -2.0 0.4 2.1 2.2 2.1 2.2 2.1
Ռուսաստան -2.5 -0.2 1.5 1.7 1.5 1.7 1.5
Սպառողական գներ
Զարգացած երկրներ 0.3 0.8 1.7 1.9 2.1 2.0 1.9
Եվրոգոտի 0.03 0.2 1.5 - - 1.5 1.6
Գերմանիա 0.1 0.4 1.7 - - 1.6 1.7
Մեծ Բրիտանիա 0.0 0.7 2.7 - - 2.7 2.2
ԱՄՆ 0.1 1.3 2.1 - - 2.5 2.4
Զարգացող երկրներ 4.7 4.3 4.0 4.5 4.9 4.6 4.3
Չինաստան 1.4 2.0 1.6 - - 2.5 2.6
ԱՊՀ երկրներ 15.5 8.3 5.5 - - 4.6 4.8
Ռուսաստան 15.5 7.1 3.7 - - 2.8 2.3
Հումքի գներ
Նավթի գներ[1] -47.2 -15.7 23.3 11.7 -4.3 18.0 -6.5
Ոչ նավթային գներ -17.6 -1.5 6.8 -0.5 1.0 5.6 0.5

                                                                         

   Աղբյուրը` «World Economic Outlook», 2018, April                       

   1) UK Brent, Dubai, WTI տեսակի նավթի գների միջին թվաբանականը         

   «-» տվյալները հունվար ամսվա «Համաշխարհային տնտեսության զարգացման      

հեռանկարներում» չեն հրապարակվում                                         

 

 

Արդյունաբերություն

2015-2017 թվականներին արդյունաբերության ճյուղի աճն արագացել է` պայմանավորված հիմնականում հանքագործական և մշակող արդյունաբերության աճերով: 2015-2017 թվականներին արդյունաբերության ճյուղում գրանցվել է ավելացված արժեքի միջին հաշվով 6.8% իրական աճ: Հատկանշական է, որ ճգնաժամից հետո արդյունաբերության ճյուղը շատ արագ է վերականգնվել: Արդյունաբերության նշված աճը պայմանավորված է ճգնաժամից հետո համաշխարհային պահանջարկի վերականգնմամբ, համաշխարհային տնտեսությունում ՀՀ մրցունակության բարձրացմամբ, ինչպես նաև արտահանմանն ուղղված ՀՀ կառավարության քաղաքականությամբ: Ընդ որում` արդյունաբերության աճին ամենամեծ նպաստումն են ունեցել հանքագործական և մշակող արդյունաբերությունները, համապատասխանաբար` 3.7 և 2.1 տոկոսային կետերով, միջինում աճելով համապատասխանաբար` 27.0% և 3.8%:

2018 թվականի հունվար-ապրիլին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ արդյունաբերության ճյուղն աճել է` հիմնականում պայմանավորված մշակող արդյունաբերության աճով: Արձանագրվել է արդյունաբերական արտադրանքի թողարկման ծավալի 5.2% իրական աճ: Վերջինիս հիմնականում նպաստել է մշակող արդյունաբերության 12.4% աճը: Մշակող արդյունաբերության աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել խմիչքների արտադրության 15.1%, այլ ոչ մետաղական հանքային արտադրատեսակների արտադրություն 66.9%, ծխախոտային արտադրատեսակների արտադրության 12.1%, ինչպես նաև ոսկերչական արտադրատեսակների արտադրության 33.2% աճերով: Հանքագործական արդյունաբերության ճյուղում գրանցվել է 8.3% անկում, ինչը հիմնականում պայմանավորված է եղել մետաղական հանքաքարի արդյունահանման 9.3% նվազմամբ: Հատկանշական է, որ նշված ժամանակահատվածում արդյունաբերության աճը պայմանավորված է եղել արտաքին պահանջարկով. արդյունաբերության արտահանումն աճել է շուրջ 24.9%-ով, ինչպես նաև ճյուղում իրականացված ներդրումների աճով. որոնք անվանական արտահայտությամբ աճել են շուրջ 33%-ով:

Կանխատեսում. 2018 թվականին և միջնաժամկետում կանխատեսվում է արդյունաբերության աճ` պայմանավորված ոլորտում ներդրումների գրանցված աճով, արտաքին պահանջարկի աճով, ինչպես նաև ՀՀ կառավարության արտահանմանն ուղղված կառուցվածքային քաղաքականություններով: 2018 թվականին արդյունաբերության իրական աճը կլինի շուրջ 4.0%, իսկ 2019-2021 թվականներին` միջինում 5.2%: Նշված կանխատեսումները հիմնված են գործընկեր երկրների պահանջարկի աճի և հումքային ապրանքների գների վերաբերյալ միջազգային կազմակերպությունների, ինչպես նաև ներքին պահանջարկի վերաբերյալ ձևավորված գնահատականների վրա:

 

Գյուղատնտեսություն

2015-2017 թվականներին գյուղատնտեսության աճը ցածր է եղել ճյուղի պատմական զարգացումներից: Ճյուղում 2015-2017 թվականներին նախորդ երեք տարիների նկատմամբ արձանագրվել է միջինում 1.0% աճ: Գյուղատնտեսության ճյուղի աճին հիմնականում նպաստել է անասնաբուծության աճը (համախառն թողարկման աճը միջինում կազմել է 4.3%): Բուսաբուծությունը միջինում նվազել է և բացասաբար է նպաստել գյուղատնտեսության աճին (միջինում նվազումը կազմել է 1.2%):

Գյուղատնտեսության 2016 թվականի սեպտեմբերից սկսած բացասական զարգացումները 2017 թվականի վերջին դանդաղել են, իսկ 2018 թվականի հունվար-ապրիլին ճյուղում գրանցվել է 2.1%5 աճ:

________________________

5 Ենթաճյուղերի նպաստումների ցուցանիշները այս և հաջորդ ճյուղերի համար հաշվարկվել են ՀՀ ֆինանսների նախարարության կողմից` ՀՀ ԱՎԾ ամսական ցուցանիշների պաշտոնական հրապարակումների հիման վրա:

 

Աճը պայմանավորված է եղել բուսաբուծության 40.3% աճով: Անասնաբուծության 3.1% նվազումը փոքր-ինչ հակազդել է գյուղատնտեսության նվազմանը:

Կանխատեսում. Միջնաժամկետում գյուղատնտեսության աճը կանխատեսվում է պատմական ներուժային մակարդակին համահունչ: 2018 թվականին, ինչպես նաև 2019-2021 թվականներին ճյուղի միջին աճը կլինի 4.0%-ի շրջակայքում: Կանխատեսման համար հիմք են հանդիսացել ճյուղի զարգացմանն ուղղված կառավարության կողմից իրականացվող6 ծրագրերից ակնկալվող արդյունքներն ու նախորդ տարիներին դրսևորած զարգացման միտումները:

_______________________

6 Կաթիլային և անձրևացման համակարգերի համատարած ներդրման, ժամանակակից տեխնոլոգիաներով մշակվող ինտենսիվ պտղատու այգիների հիմնման, մեքենատրակտորային համակազմի թարմացման և այլ ծրագրեր:

 

Շինարարություն

2015-2017 թվականներին շինարարության ծավալների նվազման տեմպերը խորացել են` պայմանավորված 2016 թվականի ճյուղի նվազմամբ: Շինարարության ավելացված արժեքի նվազումը 2015-2017 թվականներին միջինում կազմել է 4.9%: Նվազումը հիմնականում պայմանավորված է եղել պետական բյուջեի (13.2%), կազմակերպությունների (3.7%), համայնքների (28.7%) և բնակչության միջոցների (3.3%) հաշվին իրականացված շինարարության նվազմամբ, իսկ միջազգային վարկերի միջոցների հաշվին իրականացված շինարարությունն էականորեն հակազդել է ճյուղի նվազմանը` միջինում աճելով 23.1%-ով:

Ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների նախորդ երեք տարիներին շինարարությանը հիմնականում բացասաբար են ազդել մշակող արդյունաբերության` 12.4%, տրանսպորտի ոլորտում` 4.1%, կրթության ոլորտում` 8.4% և ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում ոլորտում` 36.4% շինարարության նվազումները: Շինարարության նվազմանը հակազդել են հիմնականում մշակույթ, զվարճություններ և հանգիստ ճյուղի 34.6%, գյուղատնտեսության ճյուղի 50.4%, անշարժ գույքի հետ կապված գործունեության (հիմնականում պայմանավորված 2015 թվականին 10.1% աճով) և առողջապահություն և բնակչության սոցիալական սպասարկում ճյուղի 62.5% միջին աճերը:

2018 թվականի հունվար-ապրիլին շինարարությունը դրսևորել է հետճգնաժամային շրջանում աննախադեպ բարձր աճի միտում: 2017 թվականի տարեվերջից սկսված շինարարության վերականգնման տեմպերն 2018 թվականի հունվար-ապրիլին արագացել են և նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ արձանագրվել է շինարարության ծավալների 21.8% աճ: Աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել կազմակերպությունների միջոցների (23.7%) և պետական բյուջեի միջոցների (հատկապես` միջազգային վարկերի) հաշվին (39.5%) իրականացված շինարարության աճով:

Ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների շինարարության աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն, էլեկտրականության, գազի, գոլորշու և լավորակ օդի մատակարարում, տրանսպորտի, կրթության ոլորտների աճով: Շինարարության աճին հիմնականում հակազդել է անշարժ գույքի հետ կապված գործունեության ոլորտում շինարարության նվազումը7:

________________________

7 Ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների շինարարության ծավալների վերլուծությունը ներկայացված է 2018 թվականի հունվար-մարտի ցուցանիշներով:

 

Կանխատեսում. Միջնաժամկետում շինարարության ճյուղը աճի միտում կդրսևորի` պայմանավորված տնտեսությունում ներդրումների սպասվող աճով: Շինարարության ճյուղի ավելացված արժեքը 2018 թվականին կաճի 4.5%-ով, իսկ միջնաժամկետում միջինում` 6.0%-ով: Շինարարության աճի տեմպերը ՀՆԱ-ի աճից կլինեն առաջանցիկ:

 

Ծառայություններ

2015-2017 թվականներին նախորդ երեք տարիների նկատմամբ ծառայություններն աճել են, ինչը հիմնականում պայմանավորված է եղել մշակույթ, զվարճություններ և հանգիստ, ինչպես նաև ֆինանսական և ապահովագրական գործունեության ենթաճյուղերի աճերով: Ճյուղի ավելացված արժեքի 2015-2017 թվականների աճը նախորդող երեք տարիների նկատմամբ միջինում կազմել է 5.7%:

2018 թվականի հունվար-ապրիլին ծառայությունները շարունակել են աճել նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ արագացող տեմպերով: Մատուցված ծառայությունների ծավալը 2017 թվականի համապատասխան ժամանակահատվածի նկատմամբ իրական արտահայտությամբ աճել է 17.6%-ով, ինչին հիմնականում նպաստել են մշակույթ, զվարճություններ և հանգիստ ենթաճյուղի` 26.6% և ֆինանսական և ապահովագրական գործունեության` 17.8% աճերը:

2017 թվականին առևտուրը գրանցեց երկնիշ աճ, որի միտումը շարունակվեց նաև 2018 թվականի հունվար-ապրիլին: Առևտրի շրջանառության նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ 10.3% աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել մեծածախ առևտրի աճով (20.7%): Աճել են նաև մանրածախ առևտուրը և ավտոմեքենաների առևտուրը, համապատասխանաբար` 1.6% և 15%-ով:

Կանխատեսում. Ծառայությունների աճը միջնաժամկետում փոքր-ինչ կգերազանցի ՀՆԱ-ի աճին: 2018 թվականին ճյուղի աճը կկազմի 4.8%, իսկ 2019-2021 թվականներին` միջինում 5.6%: Ծառայությունների կանխատեսման հիմքում ընկած է այն ենթադրությունը, որ ծառայությունների աճը պետք է համահունչ լինի ՀՆԱ-ի աճին, քանի որ Հայաստանի տնտեսական զարգացման մոդելը նպատակադրում է առավելապես ծառայությունների դիվերսիֆիկացում և աճ8:

_______________________

8 Աշխարհի զարգացած երկրներն իրենց տնտեսական զարգացման ճանապարհին աստիճանաբար մեծացրել են հատկապես ծառայությունների մասնաբաժինը:

 

Ամփոփելով նշենք, որ միջնաժամկետում կանխատեսվում է, որ տնտեսության աճը պայմանավորված կլինի ծառայությունների և արդյունաբերության աճերով` հատկապես այդ ճյուղերի արտահանելի մասի աճերով: Ամբողջական առաջարկի ճյուղային կառուցվածքում ետճգնաժամային տարիներին արձանագրվել է ծառայությունների և արդյունաբերության մասնաբաժնի շարունակական աճ, ինչը 2015-2017 թվականներին միջինում կազմել է ՀՆԱ-ի 65.8%, իսկ միջնաժամկետ հորիզոնում կանխատեսվում է, որ կկազմի ՀՆԱ-ի 67.8%-ը:

 

Գծապատկեր 2. Տնտեսության ճյուղերի տեսակարար կշիռները ՀՆԱ-ում

 

Տնտեսության ճյուղերի տեսակարար կշիռները ՀՆԱ-ում

 

Աշխատանքի շուկա

2015-2017 թվականներին գործազրկության մակարդակը նվազման միտում է ցուցաբերել` 18.5%-ից հասնելով 17.8%-ի: Միաժամանակ 2017 թվականին զբաղվածների թիվն աճել է 0.6%-ով, ի տարբերություն վերջին վեցը տարիներին արձանագրված նվազման:

2015-2017 թվականներին անվանական աշխատավարձի մակարդակը միջինում աճել է 4.4%-ով9:

_______________________

9 2017թ. աշխատավարձի տվյալները նախնական են: Ներառված չեն փոքր և գերփոքր կազմակերպությունների ցուցանիշները:

 

Ընդ որում` աճն ուղեկցվել է արտադրողականության և իրական աշխատավարձի աճերով: Իրական արտադրողականությունը միջինում աճել է 7.6%-ով, իսկ իրական աշխատավարձը` 3.3%-ով, ինչը նպաստել է միավոր աշխատուժի ծախսի կրճատմանը:

2018 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսներին նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ միջին ամսական անվանական աշխատավարձն աճել է 3.5%-ով` կազմելով 166,144 դրամ 10:

_______________________

10 2018թ. հունվարից աշխատավարձի վերաբերյալ տեղեկատվությունը հիմնված է ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի եկամտային հարկի և սոցիալական վճարի անձնավորված հաշվառման տվյալների բազայի վրա:

 

Ընդ որում` սպառողական գների ինդեքսի 3.1% աճի պարագայում իրական աշխատավարձն աճել է 0.4%-ով: Պետական հատվածում միջին ամսական անվանական աշխատավարձն աճել է 0.8%-ով` կազմելով 139,789 դրամ, իսկ մասնավոր հատվածում` աճել է 4.1%-ով` կազմելով 182,566 դրամ:

 

2.1.3. Համախառն պահանջարկ

Համախառն պահանջարկը պատկերացում է տալիս տնտեսությունում եկամուտների ծախսման ուղղությունների վերաբերյալ: Համախառն պահանջարկը կազմված է ներքին և արտաքին պահանջարկներից: Ներքին պահանջարկը տեղեկատվություն է տալիս, թե ձևավորված եկամուտները ուղղվելու են սպառմանը, թե ներդրվելու են տնտեսության մեջ: Նշվածը հիմնականում բնութագրվում է պետական և մասնավոր հատվածների կողմից ստեղծված ընդհանուր եկամտում սպառման և ներդրումների մասնաբաժիններով, որոնք արտացոլվում են սպառում/ՀՆԱ և ներդրումներ/ՀՆԱ ցուցանիշներով: Իսկ արտաքին պահանջարկը տեղեկատվություն է տալիս գործընկեր երկրների կողմից հայրենական արտադրության ապրանքների և ծառայությունների վրա կատարված ծախսումների մասին:

 

Վերջին տարիների միտումները, ընթացիկ իրավիճակը և կանխատեսումները

2015-2017 թվականներին արտաքին պահանջարկը շարունակել է հանդիսանալ տնտեսական աճի շարժիչ ուժը: Հետճգնաժամային ժամանակահատվածում տնտեսական աճը պայմանավորված է եղել հիմնականում արտաքին պահանջարկով, ինչը շարունակվել է նաև 2015-2017թթ.: Նշված ժամանակահատվածում բացառությամբ 2017 թվականի, տնտեսական աճին հիմնականում նպաստել է արտաքին պահանջարկը:

 

Համախառն սպառում

2015-2017 թվականներին վերջնական սպառումը վերականգնվել է` իրական արտահայտությամբ միջինում աճելով շուրջ 0.5%-ով` կրելով ներհոսող դրամական փոխանցումների ցածր աճով պայմանավորված մասնավոր հատվածի տնօրինվող եկամտի ցածր աճի ազդեցությունը: Արդյունքում ՀՆԱ-ի միջինում 3.6% աճի պայմաններում, համախառն պահանջարկի կառուցվածքում սպառման մասնաբաժինը նվազել է` միջինում կազմելով 91.1%, պայմանավորված 2015-2016 թվականների զարգացումներով: Սպառման կառուցվածքում պետական սպառման տեսակարար կշիռն աճել է` 2015 թվականի 13.1%-ից 2017 թվականին հասնելով 14.2%-ի, իսկ մասնավոր սպառման տեսակարար կշիռը նվազել է 78.1%-ից 77.3%-ի:

2018 թվականի առաջին եռամսյակում սպառման աճն իրական արտահայտությամբ կազմել է 2.2%` նախորդ տարվա 6.8% աճի ցուցանիշի դիմաց: Նշված զարգացումը հիմնականում պայմանավորված է 2017 թվականի վերականգնողական աճից հետո մասնավոր սպառման աճի տեմպի կայունացմամբ, ինչպես նաև արտերկրից ներհոսող տրանսֆերտների աճի տեմպի դանդաղումով (նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ` շուրջ 13 տոկոսային կետով):

Կանխատեսում. 2018 թվականին և միջնաժամկետում կանխատեսվում է վերջնական սպառման աճ: 2018 թվականին սպասվում է մասնավոր հատվածի տնօրինվող եկամտի աճ` պայմանավորված սպասվող տնտեսական աճի և ներհոսող տրանսֆերտների աճի տեմպերով: 2019-2021 թվականներին վերջնական սպառումն իրական արտահայտությամբ կաճի միջինում 4.9%-ով` հիմնականում պայմանավորված մասնավոր հատվածի սպառման աճով:

 

Համախառն ներդրումներ

2015-2017 թվականներին կապիտալ ներդրումները իրական արտահայտությամբ միջինում աճել են` պայմանավորված 2017 թվականին արձանագրված մասնավոր և պետական ներդրումների աճով: Վերջին երեք տարիների ընթացքում կապիտալ ներդրումների միջին աճը կազմել է 1.3%` պայմանավորված կառավարության կողմից վարվող քաղաքականության արդյունքում ներդրումներում մեծ կշիռ ունեցող մասնավոր ներդրումների 2017 թվականի 9.2% աճով, ինչպես նաև Ռուսաստանից ստացված ռազմական վարկի մասով կատարված ծախսերով պայմանավորված պետական ներդրումների միջինում 11.3% աճով:

2018 թվականի հունվար-մարտ ամիսներին կապիտալ ներդրումներն աճել են 107.2%-ով կամ շուրջ 2 անգամ, ինչը պայմանավորված է եղել մասնավոր հատվածում իրականացված ներդրումների շուրջ 120% աճով:

Կանխատեսում. Միջնաժամկետ հորիզոնում ներդրումների աճի միտումները կարագանան պայմանավորված արտահանելի հատվածում մասնավոր ներդրումների աճով: 2018 թվականին կապիտալ ներդրումները կաճեն 9.1%-ով` պայմանավորված հիմնականում մասնավոր ներդրումների 20.5% աճով: Կրելով ՀՀ կառավարության կողմից իրականացվող կառուցվածքային բարեփոխումների, որդեգրված ներդրումային միջավայրը խթանող քաղաքականության, պետական բյուջեի կապիտալ ծախսերի ավելացմամբ տնտեսության խթանման ազդեցությունը` միջնաժամկետում ներդրումների աճի միտումները կարագանան` կազմելով միջինում շուրջ 7.4%` պայմանավորված լինելով թե մասնավոր, թե պետական հատվածներում ներդրումների աճով:

 

Զուտ արտահանում

2015-2017 թվականներին արտահանման աճի միտումներն առաջանցիկ են եղել ներմուծման աճի միտումներից: Վերջին երեք տարիներին արտահանման իրական ծավալներն աճել են միջինում 14.6%-ով: Արտահանման աճը պայմանավորված է եղել արտահանելի ոլորտներում ներդրումների աճով, հանքավայրերի շահագործմամբ, ինչպես նաև արտահանման խրախուսմանն ուղղված` կառավարության կողմից վարվող քաղաքականությամբ: Ներմուծումը 2015-2017 թվականներին իրական արտահայտությամբ միջինում աճել է 6.4%-ով, ինչը պայմանավորված է եղել 2015-2017 թվականներին տնտեսությունում սպառողական և ներդրումային պահանջարկի աճերով, ինչպես նաև 2017 թվականի տնտեսական ակտիվության բարձր մակարդակով:

2018 թվականի առաջին երեք ամիսների ընթացքում զուտ արտահանումը վատթարացել է, ինչը պայմանավորված է եղել ներմուծման` արտահանման նկատմամբ առաջանցիկ աճով:

Կանխատեսում. Միջնաժամկետ հորիզոնում ակնկալվում է արտահանման առաջանցիկ աճ: 2018 թվականին կանխատեսվում է արտահանման 11.9% իրական աճ: Տնօրինվող եկամտի աճի պայմաններում` ներմուծումը նույնպես կաճի 10.8%-ով: 2019-2021 թվականներին, պայմանավորված արտահանելի հատվածում ներդրումների ավելացմամբ, Եվրասիական տնտեսական միությանն անդամակցությամբ, համաշխարհային տնտեսության զարգացումներով (ինչը կարտահայտվի հայրենական արտադրանքի նկատմամբ արտաքին պահանջարկի աստիճանական մեծացմամբ), կանխատեսվում է արտահանման ծավալների միջինում 10.3% իրական աճ, իսկ տնօրինվող եկամտի աճի պայմաններում` ներմուծման ծավալների միջինում 7.0% իրական աճ:

 

Աղյուսակ 3. ՀՆԱ-ի ծախսային բաղադրիչների իրական աճերը, (%)

 

2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Սպառում -6.2 -1.2 9.5 7.3 5.5 4.5 4.6
Ներդրում -1.2 -8.7 13.9 9.1 7.7 7.5 6.9
Արտահանում 4.9 19.1 19.7 11.9 11.6 9.7 9.7
Ներմուծում -15.1 7.6 26.8 10.8 8.6 6.4 5.9
Ընդամենը ՀՆԱ 3.2 0.2 7.5 4.5 5.3 5.5 5.6

 

Գծապատկեր 3. Ծախսային բաղադրիչների տեսակարար կշիռները ՀՆԱ-ի կազմում

 

Ծախսային բաղադրիչների տեսակարար կշիռները ՀՆԱ-ի կազմում

 

Ամփոփելով նշենք, որ միջնաժամկետ հորիզոնում ամբողջական պահանջարկի աճը պայմանավորված կլինի հիմնականում ներքին սպառողական և ներդրումային պահանջարկի աճերով:

 

2.1.4. Գնային փոփոխականներ

Գների մակարդակը տնտեսության մեջ բնութագրվում է սպառողական գների ինդեքսով (ՍԳԻ) կամ ՀՆԱ դեֆլյատորով, իսկ դրանց փոփոխությունները ցույց են տալիս տնտեսությունում նկատվող գնաճի կամ գնանկման միտումները: ՍԳԻ-ն ցույց է տալիս ՀՀ սպառողական շուկայում որոշակի քանակությամբ ապրանքների (ներառյալ` ներմուծված) և ծառայությունների գների վարքագիծը, իսկ ՀՆԱ դեֆլյատորը` միայն մեր տնտեսությունում ստեղծված ապրանքների և ծառայությունների գների վարքագիծը:

 

Վերջին տարիների միտումները, ընթացիկ իրավիճակը և կանխատեսումները

2015-2017 թվականներին ՀՀ ԿԲ դրամավարկային քաղաքականությունը ունեցել է ընդլայնող ուղղվածություն: 2015 թ-ի սկզբից սկսած գնաճն աստիճանաբար դանդաղել է, արդյունքում 2015-2017 թվականներին միջին գնաճը միջինում կազմել է 1.1 տոկոս, իսկ 12-ամսյան (դեկտեմբերի դրությամբ)` 0.5 տոկոս: ՀՀ սպառողական շուկայում 2015 թվականի կեսից մինչև 2016 թվականի տարեվերջ միջավայրը եղել է գնանկումային: Գնանկմանը հիմնականում նպաստել են ներքին թույլ պահանջարկը, միջազգային շուկաներում որոշ ապրանքների գծով ձևավորված ցածր գների մակարդակը, ինչպես նաև պարենային ապրանքների ցածր գների ձևավորումը: Արձագանքելով ձևավորված և ակնկալվող ցածր գնաճային միջավայրին, ԿԲ-ն 2015 թ-ի երկրորդ կեսից սկսեց իջեցնել քաղաքականության հիմնական` վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը` 10.5%-ից աստիճանաբար նվազեցնելով և 2017 թ-ի փետրվարին սահմանելով 6%-ի մակարդակում: Արդյունքում, 2017 թ-ի երկրորդ եռամսյակում գնանկումային միջավայրը չեզոքացավ, ինչին նպաստեցին նաև վերականգնվող ներքին պահանջարկը և որոշ գյուղատնտեսական ապրանքների գծով ձևավորված բարձր գները:

Կանխատեսում. 2018 թվականի ընթացքում 12 ամսյա գնաճը կշարունակի ավելանալ` պահպանվելով տատանումների թույլատրելի միջակայքում և կանխատեսվող հորիզոնում կկայունանա նպատակային ցուցանիշի շուրջ 11:

_______________________

11 Տես` «Դրամավարկային քաղաքականության ծրագիր. 2-րդ եռամսյակ, 2018», ՀՀ ԿԲ, էջ 9:

 

Գծապատկեր 4. 2015-2017 թվականներին միջին և 12-ամսյա (դեկտեմբերի դրությամբ) գնաճի նպաստումները 4 խոշոր ապրանքախմբերով, տոկոսային կետ

 

գնաճի նպաստումները 4 խոշոր ապրանքախմբերով գնաճի նպաստումները 4 խոշոր ապրանքախմբերով

 

Դեֆլյատոր

2015-2017 թվականներին ՀՆԱ ինդեքս դեֆլյատորը բավականին ցածր է եղել: Այն միջինում աճել է 1.2%-ով: Դեֆլյատորի աճին հիմնականում նպաստել է ծառայությունների գների ինդեքսը, որն աճել է միջինում 2.2%-ով: Արդյունաբերության և շինարարության գների ինդեքսները համեմատաբար փոքր նպաստում են ունեցել և աճել են միջինում համապատասխանաբար 2.0% և 2.4%: Գյուղատնտեսության գները բացասական նպաստում են ունեցել դեֆլյատորի աճին` միջինում նվազելով 1.9%-ով:

Կանխատեսում. 2018 թվականին կանխատեսվում է ՀՆԱ-ի դեֆլյատորի աճ 4.0%-ի չափով: Միջնաժամկետում դեֆլյատորը նույնպես կաճի և միջին աճը կկազմի շուրջ 4.0%: Դեֆլյատորի աճի կանխատեսման հիմքում ընկած է հումքային ապրանքների միջազգային գների, ՍԳԻ-ի և դեֆլյատորի իներցիայի վերաբերյալ գնահատականները:

 

2.1.5. Ֆինանսական շուկա

Այս բաժնում կներկայացվեն ֆինանսական շուկաները բնութագրող երկու հիմնական` ֆինանսական միջնորդության և ֆինանսական շուկայում ձևավորված տոկոսադրույքների ցուցանիշները:

Ֆինանսական միջնորդության մակարդակը բնութագրում է ֆինանսական ինստիտուտների (բանկեր, վարկային կազմակերպություններ, ներդրումային ընկերություններ և այլն) ակտիվներն ու պարտավորությունները` ձևավորված սուբյեկտների խնայողությունները միավորելու և ներդրումների վերածելու նպատակով:

Ֆինանսական շուկայում ձևավորված տոկոսադրույքներն ազատ մրցակցության պայմաններում ցույց են տալիս փողի գինը` հաշվի առած ֆինանսական շուկայի մասնակիցների կողմից գնահատվող տարբեր ռիսկերի աստիճանը: Գնաճի տրված մակարդակի պայմաններում, եթե տոկոսադրույքները բարձր են, ապա ռիսկայնության աստիճանը բարձր է կամ հակառակը: Այսինքն` ֆինանսական շուկայի միջոցով կարգավորվում է փողի նկատմամբ առաջարկը և պահանջարկը (փողի զանգված, փողի բազա) և դրա գինը (բանկային տոկոսադրույք) տնտեսական գործունեություն ծավալողների համար:

 

Վերջին տարիների միտումները, ընթացիկ իրավիճակը և կանխատեսումները

Դրամավարկային հատված և ֆինանսական շուկա

2015-2017 թվականներին փողի բազայի աճի միջին տեմպը կազմել է 5.3%: Ընդ որում` ԿԲ-ից դուրս կանխիկ դրամը միջինում աճել է 7.9%-ով (նպաստումը փողի բազայի աճին կազմել է 3.5 տոկոսային կետ), ՀՀ դրամով թղթակցային հաշիվները նվազել են 2.3%-ով, իսկ արտարժույթով թղթակցային հաշիվները աճել 14.6%-ով (նպաստումը փողի բազային կազմել է համապատասխանաբար -0.8 և 1.9 տոկոսային կետ):

2015-2017 թվականներին փողի զանգվածի աճի միջին տեմպը կազմել է 15.6%: Ընդ որում, զուտ արտաքին ակտիվները աճել են 51%, իսկ զուտ ներքին ակտիվներն` 6.9%-ով:

Փողի զանգվածի աճը պայմանավորվել է առավելապես դրամային ավանդների աճով, որի նպաստումը կազմել է 7.8 տոկոսային կետ: Փողի զանգվածի աճին բանկային համակարգից դուրս կանխիկը նպաստել է 1.6 տոկոսային կետով, իսկ արտարժույթով ավանդների նպաստումը կազմել է 6.2 տոկոսային կետ:

 

Գծապատկեր 5. 2014-2016 թվականին փողի բազայի և փողի զանգվածի աճին նպաստումները, տոկոսային կետ

 

2014-2016 թվականին փողի բազայի և փողի զանգվածի աճին նպաստումները 2014-2016 թվականին փողի բազայի և փողի զանգվածի աճին նպաստումները

 

2015-2017թթ դոլարայնացման մակարդակը ՀՀ-ում շարունակաբար նվազել է: Եթե 2014 թ-ի դեկտեմբերին արտարժույթով ավանդներ/ընդամենը ավանդներ հարաբերակցությունը կազմում էր 72%, ապա 2017 թ-ի դեկտեմբերին այն կրճատվել է մինչև 60.4%-ի:

2015-2017 թվականներին բանկերի կողմից ներգրավված ավանդների ծավալների աճի միջին տեմպը կազմել է 14.5%, որին 8.8 տոկոսային կետով նպաստել է դրամային ավանդների, 5.7 տոկոսային կետով` արտարժութային ավանդների աճը:

2015-2017 թվականներին բանկերի կողմից տրամադրված վարկերի ծավալի միջին աճի տեմպը կազմել է 7.3%, որին 4.4 տոկոսային կետով նպաստել է դրամով վարկերի, 2.9 տոկոսային կետով` արտարժութային վարկերի աճը: Վարկերի աճին դրականորեն են նպաստել բոլոր ոլորտներին ուղղված վարկերի աճերը, իսկ առավելապես աճը պայմանավորել են սպասարկման ոլորտի, սպառողական, առևտրի և հիպոթեքային վարկերը:

Նշենք, որ 2015 թ-ին ներքին թույլ պահանջարկի և վարկավորման ընթացակարգերի խստացման պայմաններում տեղի էր ունեցել վարկերի ծավալների նվազում, իսկ 2016 և 2017 թթ. աճը պայմանավորված էր առաջին դեպքում վարկավորման պայմանների դյուրացմամբ և առաջարկի ընդլայնմամբ` բանկերի կապիտալի համալրման և մրցակցության սրման գործոններով, իսկ երկրորդ դեպքում` և՛ վարկավորման առաջարկի, և՛ պահանջարկի ընդլայնմամբ: Վարկավորման առաջարկի ընդլայնման վրա ազդել են բանկերի միջև սրված մրցակցությունը և տնտեսական ակտիվության վերականգնման նկատմամբ ձևավորված դրական սպասումները: Վարկերի նկատմամբ պահանջարկի աճը պայմանավորվել է վարկավորման առաջարկի մրցակցային պայմանների բարելավմամբ և տնտեսական աճով 12:

_______________________

12 Տե՛ս ՀՀ ԿԲ «Ֆինանսական կայունության հաշվետվություն» և «Գնաճի հաշվետվություն» փաստաթղթերը, 2015-2017 թթ. հրապարակումներ

 

Գծապատկեր 6. 2015-2017 թվականներին վարկերի և ավանդների ծավալների աճը, (նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ, %)

 

2015-2017 թվականներին վարկերի և ավանդների ծավալների աճը

 

2017 թվականին ավանդների և վարկերի տոկոսադրույքները շարունակել են նախորդ տարվա նվազման միտումները: ՀՀ դրամային ավանդների (մինչև մեկ տարի ժամկետով) միջին տարեկան տոկոսադրույքը կազմել է 9%` նախորդ տարվա համեմատ նվազելով 2.6 տոկոսային կետով: ՀՀ դրամով վարկավորման (մինչև մեկ տարի ժամկետով) միջին տարեկան տոկոսադրույքը կազմել է 14.4%` նվազելով 3 տոկոսային կետով: Արտարժույթով ավանդների (մինչև մեկ տարի ժամկետով) միջին տարեկան տոկոսադրույքը 2017 թվականին կազմել է 3.9%` նախորդ տարվա համեմատ նվազելով 1.4 տոկոսային կետով: Արտարժույթով վարկավորման (մինչև մեկ տարի ժամկետով) միջին տարեկան տոկոսադրույքը կազմել է 8%` նվազելով 1 տոկոսային կետով: Տոկոսադրույքների նվազումը պայմանավորված է եղել ԿԲ կողմից դրամավարկային պայմանների մեղմացմամբ և դրա լագային ազդեցություններով, ինչպես նաև բանկերում կուտակված ավելցուկային իրացվելիությամբ և վարկերի նկատմամբ պահանջարկի աճով:

Ֆինանսական շուկայում արտարժույթով և դրամով միջին կշռված մինչև 1 տարի ժամկետով տոկոսադրույքների միջև սպրեդը 2017 թվականին 2015 թվականի համեմատ աճել է 0.1 տոկոսային կետով` կազմելով շուրջ 4.6 տոկոսային կետ: Ընդ որում, դրամով վարկերի և ավանդների տոկոսադրույքների սպրեդն աճել է 2 տոկոսային կետով, կազմելով 5.4 տոկոսային կետ, իսկ արտարժույթով վարկերի և ավանդների տոկոսադրույքների սպրեդը նվազել է 0.5 տոկոսային կետով` կազմելով 4.1 տոկոսային կետ:

 

2.1.6. Վճարային հաշվեկշիռ

Հայաստանի արտաքին տնտեսական գործունեության արդյունքում տեղի են ունենում տնտեսական հոսքեր դեպի հանրապետություն և հակառակ ուղղությամբ: Այդ հոսքերը արտացոլվում են երկրի վճարային հաշվեկշռում: Վճարային հաշվեկշիռը բաղկացած է երկու հիմնական բաժիններից.

  • Ընթացիկ հաշիվ (հիմնականում ցույց է տալիս արտահանման և ներմուծման հետ կապված հոսքերը),
  • Կապիտալի և ֆինանսական հաշիվ (ցույց է տալիս կապիտալի ներհոսքն ու արտահոսքը):

Տնտեսության արտաքին կայունության տեսանկյունից կարևոր ցուցանիշ է ընթացիկ հաշվի պակասուրդը ՀՆԱ-ի նկատմամբ: Միաժամանակ պետք է նշել, որ արտաքին աշխարհի հետ հարաբերություններում Հայաստանը համարվում է փոքր և բաց տնտեսություն ունեցող երկիր, ինչը նշանակում է, որ տնտեսական հոսքերի շարժը դեպի երկիր և երկրից դուրս հնարավորինս ազատականացված է:

 

Վերջին տարիների միտումները, ընթացիկ իրավիճակը և կանխատեսումները

Ընթացիկ հաշիվ

2015-2017 թվականներին վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի պակասուրդը շարունակել է պահպանվել ցածր մակարդակում: Արտաքին անհաշվեկշռվածությունը շարունակել է կրճատվել. 2015-2017 թվականներին ընթացիկ հաշվի պակասուրդը կազմել է ՀՆԱ-ի միջինում 2.8%-ը: Ընթացիկ հաշվի բարելավումը հիմնականում պայմանավորվել է արտահանման աճի համեմատ ներմուծման ավելի համեստ միջին աճով, ինչը հետևանք է համախառն ազգային տնօրինվող եկամտի իրական աճի 2015-2016 թվականների դանդաղման և իրական արդյունավետ փոխարժեքի հավասարակշիռ վիճակից արժեզրկման ուղղությամբ շեղված լինելու հանգամանքով: Մյուս կողմից, ընթացիկ հաշվի պակասուրդի կրճատմանը հակազդել է տրանսֆերտների և աշխատողների վարձատրության հաշվին Հայաստան ներհոսող փոխանցումների նվազումը, որը մեծ մասամբ պայմանավորված է եղել հիմնական գործընկեր երկիր` Ռուսաստանի տնտեսական զարգացումներով: Այդուհանդերձ, 2017 թվականին ներմուծման աճը առաջանցիկ էր արտահանման աճի համեմատ, ինչով պայմանավորված` ընթացիկ հաշվի պակասուրդը խորացել է` կազմելով 3.5% և մոտենալով իր երկարաժամկետ հավասարակշիռ մակարդակին: Գծապատկեր 7-ում ներկայացված են ընթացիկ հաշվի միտումները և սպասումները:

 

Արտաքին առևտուր13

_______________________

13 Այսուհետ` ներկայացված է արտաքին առևտրի ըստ բեռնամաքսային հայտարարագրերի տվյալների հրապարակվող պաշտոնական տեղեկատվությունը` ապրանքների արտահանումը ՖՕԲ և ներմուծումը ՍԻՖ գներով, ինչը թույլ է տալիս կատարել հնարավորինս մանրամասն վերլուծություն:

 

Ցուցաբերելով աճի վերականգնման միտումը` արտաքին ապրանքաշրջանառությունը 2015-2017 թվականներին աճել է միջինում 2.5%-ով: 2017 թվականին արձանագրվել է արտաքին ապրանքաշրջանառության երկնիշ` 21.3% աճ, ընդ որում` տեղի է ունեցել ինչպես արտահանման, այնպես էլ ներմուծման դոլարային արտահայտությամբ ծավալների աճ. արտահանումը 2017 թվականին աճել է 20%-ով (2149.8 մլն ԱՄՆ դոլար), իսկ ներմուծումը` 22%-ով (3993.1 մլն ԱՄՆ դոլար):

Ընթացիկ տարվա հունվար-ապրիլի տվյալներով արտաքին ապրանքաշրջանառության աճի միտումները պահպանվել են. նախորդ տարվա համեմատ աճը կազմել է 33.4% (2221.8 մլն ԱՄՆ դոլար)` հիմնականում ներմուծման ծավալների 37.9% աճի հաշվին: Տարեսկզբից նախորդ տարվա համապատասխան ժամանակահատվածի համեմատ աճել են նաև արտահանման ծավալները` 25.7%-ով:

 

Ներմուծում

2015-2017 թվականներին ներմուծման ծավալները միջինում դրսևորել են նվազման միտում` կրճատվելով 1.2%-ով: Աշխատողների դրամական փոխանցումների 2015 թվականի կտրուկ կրճատման հաշվին բնակչության տնօրինվող եկամուտների և ներքին պահանջարկի նվազման հետևանքով ներմուծման երկնիշ անկումից հետո, 2016-2017 թվականներին տեղի է ունեցել դոլարային արտահայտությամբ ներմուծման աճի վերականգնում:

Ներքին պահանջարկի և տնտեսական ակտիվության բարձր աճերի պայմաններում 2017 թվականին արձանագրվել է ներմուծման երկնիշ` 22% աճ: Ներմուծման աճի ամենաբարձր` 4.8 տոկոսային կետը պայմանավորվել է ներդրումային բնույթ ունեցող` «Մեքենաներ, սարքավորումներ և մեխանիզմներ» ապրանքախմբով: Ներմուծման աճին զգալի են նպաստել նաև «Վերգետնյա, օդային և ջրային տրանսպորտի միջոցներ», «Քիմիայի և դրա հետ կապված արդյունաբերության ճյուղերի արտադրանք» և «Ոչ թանկարժեք մետաղներ և դրանցից պատրաստված իրեր» ապրանքախմբերը (համապատասխանաբար` 2.5, 2.4 և 2.2 տոկոսային կետերով): Ներմուծման կառուցվածքում ամենամեծ կշիռ (16.2%) ունեցող` «Հանքահումքային արտադրանք» ապրանքախումբը ներմուծման ծավալների աճին նպաստել է 1.9 տոկոսային կետով` ինչը հիմնականում պայմանավորված է եղել հումքային ապրանքների գների աճով:

Ըստ ապրանքների լայն տնտեսական դասակարգման14 2017 թվականին ներմուծման աճին նպաստել են. «Միջանկյալ սպառման ապրանքները»` 9.3 և «Կապիտալ ապրանքները»` 3.9 տոկոսային կետերով` վկայելով տնտեսական ակտիվության աճի մասին:

_______________________

14 Ապրանքների լայն տնտեսական դասակարգմամբ (BEC) խմբավորումները` ՀՀ ֆինանսների նախարարության գնահատականներն են:

 

Իսկ «Վերջնական սպառման ապրանքները» և «Մարդատար ավտոմեքենաները» համապատասխանաբար նպաստել են 7.4 և 1.4 տոկոսային կետերով:

2018 թվականի հունվար-ապրիլին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ ներմուծման ծավալները (դոլարային արտահայտությամբ) աճել են 37.9%-ով (1457.3 մլն ԱՄՆ դոլար)` գրեթե բոլոր ապրանքախմբերով արձանագրվելով ներմուծման աճ: Ներմուծման աճին նշանակալի նպաստումներ են ունեցել` «Մեքենաներ, սարքավորումներ և մեխանիզմներ», «Վերգետնյա, օդային և ջրային տրանսպորտի միջոցներ», «Ոչ թանկարժեք մետաղներ և դրանցից պատրաստված իրեր» և «Քիմիայի և դրա հետ կապված արդյունաբերության ճյուղերի արտադրանք» ապրանքախմբերը (համապատասխանաբար` 13.2, 5.8, 3.4 և 2.5 տոկոսային կետերով):

Կանխատեսում. 2018 թվականին սպասվում է ապրանքների ներմուծման 18% աճ (դոլարային արտահայտությամբ), ինչը հիմնականում պայմանավորված կլինի բնակչության տնօրինվող եկամուտների կանխատեսվող աճով: 2019-2021 թվականներին ներմուծման աճի տեմպը կնվազի, միջին տարեկան աճը կկազմի շուրջ 11%, իսկ ապրանքների և ծառայությունների ներմուծումը` շուրջ 10%:

 

Արտահանում

2015-2017 թվականներին արտահանման միջին աճը կազմել է 12.2%` պահպանելով ետճգնաժամային տարիների երկնիշ աճի միտումը: Հիմնականում պայմանավորված գործընկեր երկրներում պահանջարկի աճով, տնտեսության արտահանելի հատվածում կատարված ներդրումներով, մրցունակության բարձրացմամբ, ինչպես նաև արտահանման խրախուսմանն ուղղված` կառավարության կողմից վարվող քաղաքականությամբ 2017 թվականին արձանագրվել է արտահանման 20% աճ:

Արտահանման աճին համապատասխանաբար` 11.4 և 2.6 տոկոսային կետերով դրական են նպաստել «Հանքահումքային արտադրանք» և «Ոչ թանկարժեք մետաղներ և դրանցից իրեր» ապրանքախմբերը` հիմնականում պայմանավորված միջազգային շուկաներում մետաղների գների աճով, ընդ որում` նշված ապրանքախմբերը կազմել են արտահանման մոտ 44%-ը: Արտահանման աճին 6 տոկոսային կետով դրական նպաստում է ունեցել նաև «Պատրաստի սննդի արտադրանք» ապրանքախումբը, որը արտահանման կառուցվածքում կազմել է 24.4%: Նշանակալի է եղել նաև «Մանածագործական իրեր» ապրանքախմբի (արտահանման 5.9%) դրական նպաստումը (1.6 տոկոսային կետ), որը ետճգնաժամային տարիներին դրսևորել է արտահանվող ծավալների կայուն աճի միտում: Արտահանման աճը զսպել են հիմնականում «Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ և դրանցից իրեր» (-4.5 տոկոսային կետ) և «Բուսական ծագման արտադրանք» (-1.2 տոկոսային կետ) ապրանքախմբերը:

2018 թվականի առաջին չորս ամիսների ընթացքում նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատ արտահանումն աճել է 25.7%-ով (764.5 մլն ԱՄՆ դոլար): Արտահանման աճին նպաստել են «Հանքահումքային արտադրանք» (9.7 տոկոսային կետ) և «Ոչ թանկարժեք մետաղներ և դրանցից իրեր» (3.6 տոկոսային կետ) ապրանքախմբերը, ինչը հիմնականում պայմանավորվել է միջազգային շուկաներում մետաղների գների աճով: Արտահանմանը` 5.8, 3.1 և 2.1 տոկոսային կետերով դրական են նպաստել նաև «Մանածագործական իրեր», «Պատրաստի սննդի արտադրանք» և «Բուսական ծագման արտադրանք» ապրանքախմբերը:

Կանխատեսում. Հիմնական գործընկեր երկրների զարգացումների (տե՛ս Ներդիր 1-ը) և միջազգային շուկայում մետաղների գների աճով պայմանավորված 2018 թվականին սպասվում է շուրջ 20% արտահանման աճ (դոլարային արտահայտությամբ): Միջնաժամկետում համաշխարհային թողարկման աճի, ներքին տնտեսության զարգացումներով և ՀՀ կառավարության կողմից վարվող ներդրումների ներգրավման խթանման քաղաքականությանը համահունչ ակնկալվում է ապրանքների արտահանման միջին տարեկան մոտ 16% աճ: Նույն ցուցանիշը ապրանքների և ծառայությունների համար կկազմի շուրջ 13%:

 

Գործընկեր երկրներ

Հայաստանը, լինելով փոքր և բաց տնտեսություն, արագ է արձագանքում գործընկեր երկրների տնտեսական զարգացումներին, հատկապես այն երկրների, որոնք ներկայացնում են հիմնական պահանջարկը Հայաստանյան ապրանքների նկատմամբ: 2015-2017 թվականների արտահանման միջին աճը (12.2%)` գերազանցել է նախորդ երեք տարիների միջին ցուցանիշին (5.1%), ընդ որում` 2015-2017 թվականների ՀՀ արտահանման աճի միջինում շուրջ 16.1 տոկոսային կետը ապահովել են. Ռուսաստանը (4.6), Շվեյցարիան (4.5), Բուլղարիան (3.9), ԱՄԷ-ն (1.7) և Վրաստանը (1.4 տոկոսային կետ): Գործընկեր երկրներ արտահանվող հիմնական ապրանքատեսակները ներկայացված են ստորև բերված աղյուսակում:

 

Աղյուսակ 4. Արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքը

 

2012 2013 2014 2012-2014 միջին 2015 2016 2017 2015-2017 միջին Հիմնական ապրանքատեսակ-ները15
Ընդամենը արտահանման աճ 3.4 7.1 4.6 5.1 -4.0 20.6 20.0 12.2
Ռուսաստանի Դաշնություն Ոգելից և ոչ ոգելից ըմպելիքներ, բնական կամ տրիկոտաժե հագուստ և հագուստի պարագաներ, բացի մեքենայական կամ ձեռքի գործվածքով
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 20.2 22.6 19.9 20.9 16.5 20.9 25.1 20.8
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 4.3 4.0 -1.7 2.2 -4.1 8.7 9.3 4.6
Բուլղարիա Հանքաքար, խարամ և մոխիր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 9.4 10.3 5.5 8.4 5.3 8.5 13.1 9.0
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ -1.7 1.7 -4.5 -1.5 -0.4 4.9 7.2 3.9
Վրաստան Հանքաքար, խարամ և մոխիր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 5.1 5.8 5.5 5.4 8.4 8.2 6.9 7.8
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 0.7 1.0 -0.1 0.6 2.6 1.5 0.03 1.4
Գերմանիա Պղինձ և իրեր դրանից
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 7.6 5.8 10.2 7.9 9.4 7.8 5.9 7.7
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ -4.0 -1.4 4.9 -0.1 -1.2 -0.1 -0.7 -0.6
Չինաստան Հանքաքար, խարամ և մոխիր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 2.3 4.7 11.0 6.0 11.1 5.4 5.5 7.3
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 1.1 2.7 6.9 3.6 -0.4 -4.6 1.2 -1.1
Իրաք Ծխախոտ և ծխախոտի արդյունաբերական փոխարինողներ, մոմանյութեր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 1.1 3.3 5.2 3.2 8.8 7.7 5.5 7.3
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 0.8 2.4 2.2 1.8 3.2 0.5 -1.2 0.9
Շվեյցարիա Թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ, ժամացույցներ, հանքաքար, խարամ և մոխիր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 5.2 1.7 0.9 2.6 2.6 4.2 11.5 6.1
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 2.8 -3.4 -0.7 -0.4 1.6 2.4 9.6 4.5
Կանադա Բնական կամ արհեստական մարգարիտ, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 6.2 5.9 6.0 6.0 7.3 7.8 0.3 5.1
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 1.1 0.2 0.4 0.6 1.0 2.1 -7.4 -1.4
Իրանի Իսլամական Հանրապետություն Հանքային վառելանյութեր, բիտումային միջոցներ, մոմանյութեր, կենդանի կենդանիներ
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 7.9 6.4 5.5 6.6 5.5 4.2 3.9 4.5
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 0.2 -1.0 -0.7 -0.5 -0.2 -0.4 0.5 -0.1
Նիդերլանդներ Սև մետաղներ, ալյումին և իրեր դրանից
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 5.8 4.5 4.8 5.0 3.2 2.8 4.1 3.4
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ -2.8 -1.0 0.5 -1.1 -1.8 0.2 2.1 0.2
Միացյալ Նահանգներ Ալյումին և իրեր դրանից
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 6.3 6.0 5.9 6.1 3.6 2.2 2.8 2.8
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ -1.0 0.1 0.2 -0.2 -2.5 -1.0 1.2 -0.8
Արաբական Միացյալ Էմիրություններ Բնական կամ արհեստական մարգարիտ, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ, ծխախոտ
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 0.7 0.6 0.8 0.7 0.6 3.6 4.3 2.8
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ -0.04 0.002 0.2 0.05 -0.2 3.7 1.6 1.7
Բելգիա Բնական կամ արհեստական մարգարիտ, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ, հանքաքար, խարամ և մոխիր
երկրի մասնաբաժինը ՀՀ արտահանման մեջ, % 9.2 8.9 4.0 7.4 2.9 2.3 1.8 2.3
երկրի նպաստումը ՀՀ արտահանման աճին, տոկոսային կետ 4.2 0.3 -4.6 -0.04 -1.3 -0.1 -0.2 -0.5

_______________________

15 Առանձին երկրներով հիմնական պահանջարկը հայաստանյան ապրանքների նկատմամբ որոշվել է ըստ երկիր-ապրանք կտրվածքի ՀՀ ԱՎԾ-ի վերջին պաշտոնական հրապարակման (տվյալ դեպքում` 2016թ. տվյալների կառուցվածքով):

 

2015-2017 թվականներին ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ երկրի սպառողական պահանջարկը բավարարվել է մեծ մասամբ Ռուսաստանի հաշվին. Ռուսաստանի մասնաբաժինը միջինում կազմել է ներմուծման 29.4%-ը (հիմնականում ներմուծվում է. հանքային վառելանյութեր, նավթ և նավթամթերք, գազ, հացահատիկներ և ալյումին): Նշանակալի են նաև Չինաստանից, Գերմանիայից, ԻԻՀ-ից, Թուրքիայից և Իտալիայից ներմուծման մասնաբաժինները (կաթսաներ, սարքավորումներ, էլեկտրական մեքենաներ, ձայնագրող ապարատներ, վերգետնյա տրանսպորտային միջոցներ, դրանց մասեր, հանքային վառելանյութեր, հագուստ):

Արտահանման և ներմուծման նշված միտումների արդյունքում հիմնական գործընկեր երկրների կազմը գրեթե չի փոփոխվել, մինչդեռ ըստ աշխարհագրական կառուցվածքի արտաքին առևտրի կշիռները փոխվել են` նվազել է ԵՄ երկրների մասնաբաժինը` հիմնականում ի օգուտ ԵԱՏՄ երկրների: 2015-2017 թվականներին ՀՀ արտաքին առևտրաշրջանառության միջինում շուրջ 30.3%-ը բաժին է ընկել ԱՊՀ, 24.4%-ը` ԵՄ երկրներին և 45.4%-ը` այլ երկրներին (նախորդ երեք տարիներին միջինում` 29, 28 և 43%): ՀՀ արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ ԵԱՏՄ երկրների միջին կշիռը (27.4%) նախորդ երեք տարիների միջինի նկատմամբ աճել է 2.9 տոկոսային կետով, ինչը հիմնականում պայմանավորվել է դեպի այդ երկրներ արտահանման նշանակալի աճով (հիմնականում` Ռուսաստան):

 

Դրամական փոխանցումներ16

_______________________

16 Ֆիզիկական անձանց դրամական փոխանցումները ներկայացված են «Դեպի ՀՀ անձնական դրամական փոխանցումներն ըստ վճարային հաշվեկշռի» ՀՀ ԿԲ-ի կայքում ընթացիկ տարվա հունիսի 14-ի դրությամբ հրապարակված տեղեկատվության հիման վրա (https://www.cba.am/am/SitePages/statexternalsector.aspx):

 

2015-2017 թվականներին դեպի Հայաստան դրամական փոխանցումները նախորդ երեք տարիների համեմատ միջինում կրճատվել են մոտ 8.0%-ով: 2017 թվականին դրամական փոխանցումները կազմել են 1494.6 մլն ԱՄՆ դոլար և տարվա ընթացքում աճել են 12.4%-ով` նպաստելով բնակչության տնօրինվող եկամուտների աճին: Ընդ որում` անձնական (մասնավոր) տրանսֆերտները տարվա ընթացքում աճել են 11.9%-ով (72.3 մլն ԱՄՆ դոլարով), սեզոնային աշխատողների կողմից ստացված զուտ աշխատավարձը` 11.2%-ով (65.6 մլն ԱՄՆ դոլարով), իսկ որպես ծառայություն դասակարգված սեզոնային աշխատանքների դիմաց ստացված եկամուտները` 11.2%-ով (13.1 մլն ԱՄՆ դոլարով):

Մասնավոր տրանսֆերտների և աշխատողների դրամական փոխանցումների հիմնական աղբյուր է հանդիսանում գործընկեր երկրների տնտեսական աճը. Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի միջին աճերը 2015-2017 թվականներին համապատասխանաբար կազմել են -0.4 և 2.2% (տես` Ներդիր 1-ը): 2017 թվականին դրամական փոխանցումների17 զուտ ներհոսքի կառուցվածքում մեծ կշիռ են կազմում Ռուսաստանից ներհոսող դրամական փոխանցումները (94.2%):

________________________

17 Դրամական փոխանցումների կառուցվածքը դիտարկվել է «ՀՀ բանկերի միջոցով ֆիզիկական անձանց անունով արտերկրներից մուտք եղած և ՀՀ-ից ֆիզիկական անձանց կողմից արտերկիր կատարված ընդամենը տարեկան փոխանցումներ» ՀՀ ԿԲ տվյալներով:

 

Դրամական փոխանցումների վրա մեծ է նաև փոխարժեքի ազդեցությունը, այսպես` 2015 թվականին դոլարի նկատմամբ ռուսական ռուբլու խորը արժեզրկումը հանգեցրել է դոլարային արտահայտությամբ փոխանցումների էական կրճատման (ռուսական ռուբլով արտահայտված դրամական փոխանցումների կրճատումը համեմատաբար ավելի քիչ էր), իսկ 2017 թվականին փոխանցումների աճը հիմնականում պայմանավորվել է ռուսական ռուբլու արժևորմամբ:

 

Փոխարժեք

2015-2017 թվականներին ՀՀ դրամը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ շարունակաբար արժեզրկվել է` միջինում շուրջ 4.6%-ով: 2017 թվականին նախորդ տարվա միջինի նկատմամբ գրանցվել է ՀՀ դրամի անվանական արժեքի 0.5% արժեզրկում: 2018 թվականի առաջին հինգ ամիսներին ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ՀՀ դրամն արժևորվել է 0.7 տոկոսով: 2018 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին միջին փոխարժեքը կազմել է 481.9 ՀՀ դրամ 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց (2017 թվականի առաջին հինգ ամիսներին` 485.2)` նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի միջինի նկատմամբ արժևորվելով 0.7%-ով: Փոխարժեքի նման վարքագիծը համաշխարհային տնտեսության և տարածաշրջանային զարգացումների արդյունք է:

Ամփոփելով նշենք, որ միջնաժամկետ հորիզոնում վերը նշված միտումների արդյունքում 2018 թվականին ընթացիկ հաշվի պակասուրդը կկազմի ՀՆԱ-ի 3.6%-ը, իսկ 2019-2021 թվականներին` միջինում 4%` հասնելով իր երկարաժամկետ կայուն մակարդակին:

 

Գծապատկեր 7. Ընթացիկ հաշվի պակասուրդ/ՀՆԱ, տոկոս

 

Ընթացիկ հաշվի պակասուրդ/ՀՆԱ

 

2.1.7. Պետական հատված

ՀՀ կառավարությունը 2015-2016 թվականներին իրականացրել է խթանող հարկաբյուջետային քաղաքականություն. ընդ որում նպատակ էր դրվել նպաստել տնտեսական աճի վերականգնմանը և մակրոտնտեսական կայունության ապահովմանը` զուգահեռաբար ուշադրության կենտրոնում պահելով ՀՀ կառավարության պարտքի կայունության ապահովումը: Իսկ 2017 թվականին պարտքի կայունության պահպանման նպատակով նպատակադրվել և իրականացվել է զսպող հարկաբյուջետային քաղաքականություն:

 

Գծապատկեր 8. Հարկաբյուջետային ազդակը 18

________________________

18 Հարկաբյուջետային քաղաքականության ազդեցությունն ամբողջական պահանջարկի վրա գնահատելու համար օգտագործվել է հարկաբյուջետային ազդակի ցուցանիշը, որը բյուջեի եկամուտների ազդակի և ծախսերի ազդակի հանրագումարն է, ընդ որում 2016-2017 թթ.. ՌԴ-ից ստացված ռազմական վարկի հաշվարկային ծախսերը ներառված չեն:

 

Հարկաբյուջետային ազդակը

 

2015-2017 թվականներին ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները ՀՆԱ-ում միջինը կազմել են 22.8%: 2016 և 2017 թվականներին ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները թեպետ աճել են, սակայն նվազման միտում են ունեցել ՀՆԱ-ի մեջ կշռում, 2016 թվականի 23.1% ՀՆԱ-ի մեջ կշիռը դարձել է 22.2%, նույն միտումը կարելի է արձանագրել նաև հարկային եկամուտներ և տուրքերում, որոնք համապատասխանաբար 21.3%-ից նվազել են 20.8%-ի: Սակայն, նշված ժամանակահատվածում հարկերի իրական պատկերն արտացոլող ճշգրտված հարկերը (առանց ԱԱՀ վերադարձի հարկեր) բարելավվել են 20.3%-ից մինչև 20.5% ՀՆԱ-ի մեջ կշռով: 2017 թվականի արդյունքներով նախորդ տարվա նկատմամբ պետական բյուջեի եկամուտների անվանական աճը կազմել է 5.7%, հարկեր և տուրքերը` 7.3%, իսկ ճշգրտված հարկեր տուրքերը` 10.7%:

2015-2017 թվականներին ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերը ՀՆԱ-ի մեջ միջինում կազմել են 27.9%, իսկ 2016 և 2017 թվականներին կազմել են համապատասխանաբար` 28.6 և 27.0%, որից կապիտալ ծախսերը նշված ժամանակահատվածներում կազմել են ՀՆԱ-ի 3.5 և 4.3%-ը (ցուցանիշը ներառում է ՌԴ-ից ստացված ռազմական վարկի հաշվարկային ծախսերը, որը կազմում է համապատասխանաբար ՀՆԱ-ի 0.5 և 1.6%-ը)

ՀՀ պետական բյուջեի դեֆիցիտը 2015-2016 թվականներին խթանող հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունքում աճել է` կազմելով համապատասխանաբար 4.8% և 5.5%: Իսկ 2017 թվականին իրականացված հարկաբյուջետային զսպող քաղաքականության արդյունքում պետական բյուջեի պակասուրդը կազմել է ՀՆԱ-ի 4.8%, իսկ ՀՀ տնտեսության վրա ազդեցություն արտացոլող պակասուրդը կազմել է ՀՆԱ-ի 3.2%-ը, նախորդ տարվա 5.0%-ի դիմաց (ցուցանիշները չեն ներառում ՌԴ-ից ստացված ռազմական վարկի հաշվարկային ծախսերը, որը 2017 թվականի համար կազմել է ՀՆԱ-ի 1.6%-ը, իսկ 2016 թվականի համար ՀՆԱ-ի 0.5%):

2015-2016 թվականներին ոլորտում ախտորոշվել են որոշ առանցքային խնդիրներ. Այսպես հարկաբյուջետային քաղաքականության իրականացումն ուղեկցվել է պակասուրդի մեծացմամբ, սակայն նկատվել են «ոսկյա կանոնից» շեղումներ: Այսինքն` պակասուրդի ընդլայնումը չի ուղեկցվել կապիտալ ծախսերի համարժեք մեծացմամբ, իսկ ընթացիկ ծախսերն իրականացվել են ավելին, քան հարկային եկամուտներն են: Ընթացիկ ծախսերի իրականացումը, չնայած կարճաժամկետում խթանում է տնտեսական զարգացումը, սակայն երկարաժամկետ տնտեսական աճի տեսանկյունից առավելապես կարևորվում է կապիտալ ծախսերի իրականացումը: Հետևաբար փոխառությունների ներգրավումը հատկապես արդյունավետ կարող է լինել տնտեսության համար, եթե դրանք ուղղվում են կապիտալ ծախսերին: Այդ նպատակով 2017թ. հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունքում հնարավոր է եղել մեղմել վերոնշյալ խնդիրները:

 

Գծապատկեր 9. Ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով       Գծապատկեր 10. Ընթացիկ ծախսերի և ծախսերի և պակասուրդի կշիռը ՀՆԱ-ում, % հարկեր, տուրքերի կշիռը ՀՆԱ-ում, %
Ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով    Ընթացիկ ծախսերի և ծախսերի և պակասուրդի կշիռը ՀՆԱ-ում

 

 

Կանխատեսում. 2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հարկաբյուջետային շրջանակը կառուցվել է 2017թ. մշակված և 2018թ.-ից ուժի մեջ մտած հարկաբյուջետային կանոնների արդիականացված համակարգի19 հիման վրա:

_______________________

19 Համակարգի վերաբերյալ վերաբերյալ տեղեկատվությունը ներկայացված է այս ՄԺԾԾ մասը կազմող «ՀՀ կառավարության պարտքի նվազեցման 2019-2023թթ. ծրագրում»

 

Այդ կանոններին համահունչ` կանխատեսվող միջնաժամկետ հորիզոնում, հաշվի առնելով հարկաբյուջետային և պարտքային կայուն միջավայր ձևավորելու անհրաժեշտությունը, հարկաբյուջետային քաղաքականության ազդեցությունն ամբողջական պահանջարկի վրա բնութագրվելու է զսպող ազդեցությամբ: 2018 թվականին ակնկալվում է, որ ՀՀ պետական բյուջեի դեֆիցիտը կկազմի ՀՆԱ-ի 2.6%-ը, իսկ միջնաժամկետ հորիզոնում կիրականացվի դեֆիցիտի աստիճանական կրճատում, մինչև ՀՀ կառավարության պարտքի կայուն մակարդակի ապահովման անհրաժեշտ մակարդակ (1.9%):

Այս միջավայրում 2018 թվականի համար կանխատեսվում է ՀՆԱ-ի նկատմամբ հարկային եկամուտների 20.6% մակարդակի ապահովում: Իսկ 2019-2021 թվականներն ընդգրկող հարկաբյուջետային քաղաքականության կանխատեսումները հիմնված են այն սկզբունքների վրա, որ ՀՆԱ-ի նկատմամբ հարկային եկամուտների բարելավումը կկազմի միջինը շուրջ 0.4 տոկոսային կետ:

Հաշվի առնելով նախորդ տարիներին ՀՀ տնտեսության և քաղաքականության խնդիրների ախտորոշումը` հարկաբյուջետային արդիականացված կանոնների համակարգը թույլ է տվել միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հիմքում էական փոփոխություն նախագծել: Միջնաժամկետ հորիզոնում չնայած հարկաբյուջետային քաղաքականությունը սահմանափակված է պարտքի կայունության ապահովման անհրաժեշտությամբ, սակայն այնուհանդերձ կառավարությունը հիմք ընդունելով նախորդ տարիներին քաղաքականության ոլորտում բացահայտված հիմնախնդիրները նախագծել է այնպիսի հարկաբյուջետային քաղաքականություն, որը համահունչ կլինի «ոսկյա կանոնին», կայուն հիմքեր կստեղծի երկարաժամկետ տնտեսական աճի համար, այսինքն` կապիտալ ծախսերի մասնաբաժնի մեծացում և ընթացիկ ծախսերի ավելի փոքր մակարդակ` հարկային եկամուտների համեմատությամբ: Եթե 2015-2017 թվականին ընթացիկ ծախսեր/ՀՆԱ ցուցանիշը գերազանցել է հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ ցուցանիշը շուրջ 2.5 տոկոսային կետով, ապա հորիզոնի վերջում հարկային եկամուտները/ՀՆԱ-ն կգերազանցի ընթացիկ ծախսերի մակարդակը շուրջ 2.0 տոկոսային կետով: Սա այն քաղաքականությունն է, որը թույլ կտա պարտքի կայունության ապահովման սահմանափակման պայմաններում իրականացնել հարկաբյուջետային կոնսոլիդացիա` միաժամանակ հիմքեր ստեղծելով հեռանկարային տնտեսական աճի համար:

 

Հավելված. Հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշներ

 

Ցուցանիշներ 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
փաստ փաստ փաստ ծրագիր կանխ. կանխ. կանխ.
Անվանական ՀՆԱ, մլրդ դրամ 5,043.6 5,067.3 5,568.9 6,053.0 6,630.4 7,275.9 7,990.7
Իրական ՀՆԱ ինդեքս 103.2 100.2 107.5 104.5 105.3 105.5 105.6
ՀՆԱ-ի ինդեքս դեֆլյատոր 101.2 100.3 102.2 104.0 104.0 104.0 104.0
Գնաճ (ժամանակաշրջանի վերջ), տոկոս -0.1 -1.1 2.6 3.2 4.0 4.0 4.0
Գնաճ (միջին, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ), տոկոս 3.7 -1.4 -1.0 2.8 3.8 4.0 4.0
ՀՆԱ իրական աճն ըստ ճյուղերի ավելացված արժեքների, տոկոս
ՀՆԱ 3.2 0.2 7.5 4.5 5.3 5.5 5.6
Արդյունաբերություն 6.2 7.6 6.6 4.0 5.7 5.9 6.4
Գյուղատնտեսություն 13.2 -5.0 -5.3 4.0 4.0 4.0 4.0
Շինարարություն -3.1 -14.1 2.5 4.5 6.0 6.0 6.0
Ծառայություններ 1.6 3.2 12.4 4.8 5.4 5.7 5.7
Զուտ հարկեր -5.1 -3.7 10.1 4.3 5.3 5.3 5.3
ՀՆԱ ծախսային բաղադրիչների իրական աճերը, տոկոս
Վերջնական սպառում -6.2 -1.2 9.5 7.3 5.5 4.5 4.6
Պետական 4.7 -2.4 13.1 8.7 3.0 1.3 3.8
Մասնավոր -7.7 -1.0 9.0 7.0 6.0 5.0 4.7
Կապիտալի համախառն կուտակում -1.2 -8.7 13.9 9.1 7.7 7.5 6.9
Ապրանքների և ծառայությունների արտահանում 4.9 19.1 19.7 11.9 11.6 9.7 9.7
Ապրանքների և ծառայությունների ներմուծում -15.1 7.6 26.8 10.8 8.6 6.4 5.9
Արտաքին հատված (մլն ԱՄՆ դոլարով)
Ապրանքների և ծառայությունների արտահանում 3,136.3 3,500.4 4,273.3 5,052.2 5,777.9 6,497.9 7,306.6
Ապրանքների և ծառայությունների ներմուծում 4,418.2 4,516.2 5,818.0 6,689.1 7,516.0 8,277.4 8,987.2
Ապրանքների արտահանում 1,623.9 1,890.7 2,378.3 2,854.0 3,304.9 3,827.1 4,422.2
Ապրանքների ներմուծում 2,810.3 2,835.1 3,860.4 4,555.3 5,147.5 5,695.7 6,302.3
Ապրանքների արտահանման աճ, տոկոս -4.4 16.4 25.8 20.0 15.8 15.8 15.6
Ապրանքների ներմուծման աճ, տոկոս -25.1 0.9 36.2 18.0 13.0 10.7 10.7
Ընթացիկ հաշիվ -272.4 -238.1 -399.9 -444.4 -489.9 -556.4 -623.8
ՀՆԱ-ի նկատմամբ տոկոսով
Ապրանքների և ծառայությունների հաշվեկշիռ -12.1 -9.6 -13.4 -13.3 -13.3 -12.6 -11.1
Ապրանքների և ծառայությունների արտահանում 29.7 33.2 37.0 41.2 44.1 46.2 48.2
Ապրանքների և ծառայությունների ներմուծում 41.9 42.8 50.4 54.5 57.3 58.8 59.3
Առևտրային հաշիվ -11.2 -9.0 -12.8 -13.9 -14.1 -13.3 -12.4
Ընթացիկ հաշիվ (ներառյալ պաշտոնական տրանսֆերտները) -2.6 -2.3 -3.5 -3.6 -3.7 -4.0 -4.1

 

2.2. ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԵՆԹԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՌԻՍԿԵՐԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ՀՆԱ-Ի ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՎԱՆԱԿԱՆԱՅԻՆ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

 

Ենթադրությունները, որոնք ընկած են տնտեսական կանխատեսումների հիմքում

  • Հայաստանը, որպես փոքր և բաց տնտեսություն ունեցող երկիր, շատ արագ է արձագանքում համաշխարհային տնտեսական զարգացումներին: Դրանով էլ պայմանավորված ենթադրվում է, որ ՀՀ տնտեսության զարգացումը կլինի հիմնական գործընկեր երկրների տնտեսական զարգացումների ուղղվածությանը համահունչ` պահպանելով ՀՀ տնտեսության աճի միտումները նաև միջնաժամկետ հատվածում: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կանխատեսումներով (տես` Ներդիր 1-ը) Հայաստանի հիմնական գործընկեր երկրներում, այդ թվում` Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում միջնաժամկետ հատվածում կանխատեսվում է տնտեսությունների հետագա զարգացում, թեև ընթացիկ տարվա բարձր տնտեսական աճը հաջորդ տարիներին կընթանա համեմատաբար դանդաղ տեմպերով:
  • Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառվող պատժամիջոցների ընդլայնմամբ պայմանավորված` միջնաժամկետում դեպի Հայաստան դրամական փոխանցումները կկրճատվեն` զսպելով համախառն պահանջարկը:
  • Արտահանման նոր շուկաներում դիրքավորման, ներդրումների ներգրավման և արտահանման խթանման քաղաքականության ազդեցությամբ պայմանավորված` արտահանումը ներմուծման համեմատ առաջանցիկ տեմպեր կունենա, ինչով էլ կպայմանավորվեն 2019-2021 թվականների արտաքին առևտրի զարգացումները:
  • Ներքին տնտեսությունում տնտեսվարող սուբյեկտների գործունեության հեշտացմանն ու պարզեցմանն ուղղված բազմակողմ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները լագավորված դրական ազդեցություն կունենան տնտեսության աշխուժացման վրա: Այս պայմաններում ակնկալվում է, որ 2019-2021 թվականներին տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժ են լինելու արդյունաբերությունը և ծառայությունների ոլորտը:

 

Կանխատեսումներում առկա ռիսկերը

Կանխատեսման առկա ռիսկերը պայմանավորվում են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին տնտեսական գործոններով, որոնք կարող են հանգեցնել ինչպես տնտեսական աճի տեմպերի ավելացմանը, այնպես էլ նվազմանը` ներկայացված կենտրոնական կանխատեսումների համեմատ:

 

ՀՆԱ-ի աճի ուղղությամբ նպաստող ռիսկեր.

Արտաքին միջավայր.

  • Եթե համաշխարհային տնտեսական աճը միջնաժամկետում պահպանվի 2018-2019 թվականների բարձր մակարդակում և գործընկեր երկրների հետագա զարգացումները լինեն ավելի բարենպաստ, քան կանխատեսումներն են, ՀՀ տնտեսական աճը կլինի ավելի բարձր: Այս իրավիճակի դրսևորումն ավելի հավանական կլինի, հատկապես, եթե Ռուսաստանի տնտեսությունը աճի ավելի արագ, քան ակնկալվում է:
  • Ներքաղաքական վերջին իրադարձություններով և կառավարության կողմից վարվող ներդրումների ներգրավման քաղաքականության ազդեցությամբ պայմանավորված սպասվածից ավելի օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման և արտահանման շուկաների ավելի արագ ընդլայնման արդյունքում տնտեսական աճի մակարդակը նույնպես կարող է կանխատեսվածից ավելի բարձր լինել:
  • Պարենային և ոչ պարենային ապրանքների միջազգային շուկաներում գնաճային ցածր միջավայրը կարող է նպաստել տեղական արտադրության աճին` արտադրության ցածր ծախսերի միջոցով:

 

Ներքին միջավայր.

  • Եթե ՀՀ կառավարության կողմից իրականացվող տնտեսական բարեփոխումների` հատկապես գործարար միջավայրի բարելավման, շուկայի կենտրոնացվածության նվազման, ստվերային տնտեսության և կոռուպցիայի կրճատմանն ուղղված քաղաքականության արդյունքում ակնկալվում է տնտեսական աճի մակարդակ կանխատեսվածից ավելի բարձր մակարդակ:
  • Միջնաժամկետ հատվածում տնտեսական աճի տեմպերի վրա նշանակալի ազդեցություն կարող է ունենալ նաև կենսաթոշակային համակարգի ամբողջական ներդրումը, որը նպաստելու է Հայաստանում ֆինանսական միջնորդության մակարդակի բարձրացմանը, հետևաբար նաև տնտեսության իրական հատվածի համար վարկային խոշոր, երկարաժամկետ և մատչելի ռեսուրսների հասանելիության ապահովմանը: Ոլորտում իրականացվող բարեփոխումների առավել հարթ և արդյունավետ ընթացքը կարող է հանգեցնել միջնաժամկետ հատվածում տնտեսական աճի առավել բարձր տեմպերի ձեռքբերման:
  • Հիմնականում վարկավորման պայմանների դյուրինացմամբ պայմանավորված 2017 թվականին և 2018 թվականի առաջին ամիսներին նկատվում է վարկավորման աճի արագացում: Նշված միտումի պահպանումը դրական ազդեցություն կունենա նաև տնտեսության ակտիվացման վրա և տնտեսական աճի մակարդակը կլինի կանխատեսվածից ավելի բարձր:
  • Վերջին քաղաքական իրադարձությունների արդյունքում տնտեսությունում ձևավորված դրական սպասումները կարող են հանգեցնել տնտեսության սպասվածից ավել աշխուժացման:

 

ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսումները նվազեցնող ռիսկերը կպայմանավորվեն ստորև ներկայացված և՛ արտաքին, և՛ ներքին միջավայրի զարգացումներով:

 

Արտաքին միջավայր.

  • Աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, այդ թվում` տարածաշրջանային ռազմական հակամարտությունները, ինչպես նաև հարևան պետությունների հետ քաղաքական հակադրությունները էական ռիսկեր են առաջացնում տնտեսական աճի ապահովման տեսանկյունից, որն ավելի է սրվում պատժամիջոցների ընդլայնման հետևանքով Ռուսաստանի տնտեսական խնդիրներով պայմանավորված:
  • Չնայած համաշխարհային տնտեսական զարգացման վերաբերյալ դրական սպասումներին, այնուհանդերձ, կանխատեսումներում բացասական փոփոխությունների հավանականությունը ժամանակի ընթացքում մեծանում է, հատկապես` միջնաժամկետ հատվածում առկա է ավելի ցածր աճի սցենարի հավանականություն և ներառական աճի անհրաժեշտություն: Համաշխարհային վերելքի ներկայիս շարժիչ ուժերի` առևտրի և ներդրումների աճի տեմպերի հնարավոր դանդաղումը կհանգեցնի մեր երկրից արտահանվող ապրանքների նկատմամբ պահանջարկի շարունակական անկման, ինչպես նաև մետաղների գների նվազման` հանգեցնելով Հայաստանից ապրանքների արտահանման նվազմանը, արտահանման հաշվին արտարժույթի ներհոսքի կրճատմանը, հետևաբար և ՀՆԱ-ի աճի տեմպերի դանդաղմանը:
  • Նավթի միջազգային գների ակնկալվածից ավելի ցածր մակարդակը և հումքային այլ ապրանքների գների նվազումը կազդեն մեր երկրի ՀՆԱ-ի կանխատեսվածից ավելի ցածր աճի վրա հիմնականում երկու ճանապարհներով. ուղղակի` հումքի արտահանմամբ պայմանավորված արտադրության ծավալների կրճատման միջոցով (մետաղների գների ավելի ցածր մակարդակի դրսևորման դեպքերում) և անուղղակի` Ռուսաստանից ստացվելիք մասնավոր տրանսֆերտների կրճատման միջոցով (վառելիքի գների նվազման դեպքում):
  • Մետաղների գների հնարավոր նվազման հետ կապված միջնաժամկետում ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ներհոսքի նվազումը կարող է զսպող ազդեցություն ունենալ թողարկման ծավալների` հետևաբար ՀՆԱ-ի աճի տեմպերի վրա:
  • Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառվող պատժամիջոցների և նավթի գների ցածր մակարդակի դեպքում Ռուսաստանի վերականգնման տեմպերի դանդաղումը ռիսկ է առաջացնում ՀՀ ներհոսող տրանսֆերտների, արտահանման ծավալների, հետևաբար նաև Հայաստանի տնտեսական աճի տեմպի դանդաղման ուղղությամբ:
  • Համաշխարհային տնտեսության զարգացման ներկա փուլում առկա են որոշ խնդիրներ կապված ԱՄՆ-ում ավելցուկային պահանջարկի ձևավորման հետևանքով դրամավարկային քաղաքականության հնարավոր խստացման, բարձր պարտքի բեռ ունեցող զարգացող երկրներում ֆինանսական պայմանների խստացման հետևանքով առաջ եկող դժվարությունների, առևտրային սահմանափակումների և պատասխան միջոցառումների և մակրոտնտեսական քաղաքականության վրա դրանց ազդեցության ռիսկի հետ: Միջնաժամկետում, եթե վերոնշյալ ռիսկերը շարունակվեն, դա կանդրադառնա գլոբալ տնտեսության հետագա աճի վրա: Արդյունքում, գլոբալ պահանջարկի աճը կլինի ավելի դանդաղ, քան ակնկալվում է, որն էլ իր բացասական ազդեցությունը կունենա Հայաստանի տնտեսական աճի վրա:

 

Ներքին միջավայր.

  • Ներքին միջավայրից բխող հիմնական ռիսկը բնակլիմայական անբարենպաստ պայմանների շարունակական դրսևորման հետևանքով գյուղատնտեսության ճյուղում հնարավոր ավելի ցածր աճի արձանագրումն է: Կանխատեսվող հորիզոնում կառավարությունը շարունակելու է գյուղատնտեսության օժանդակությանն ուղղված միջոցառումների իրականացումը, սակայն բնակլիմայական անբարենպաստ պայմանները կարող են լրացուցիչ ռեսուրսների ներդրման պահանջ առաջացնել` դանդաղեցնելով կառավարության բարեփոխումները20, որի պայմաններում տնտեսական աճի մակարդակը կարող է կանխատեսվածից ավելի ցածր լինել:
  • Մակրոտնտեսական քաղաքականության արդյունքների սպասվածից ավելի ուշ արտահայտման դեպքում տնտեսական աճի նվազման ռիսկ կարող է առաջանալ:
  • ՀՀ կառավարության կողմից վարվող ներդրումների ներգրավման քաղաքականության ակնկալվող արդյունքների սպասվածից ավելի ուշ արտահայտման դեպքում կարող է առաջանալ տնտեսական աճի նվազման ռիսկ:
  • Թեղուտի հանքի շահագործման դադարեցումը սպասվածից ավելի երկար տևելու արդյունքում տնտեսական աճի մակարդակը կարող է կանխատեսվածից ավելի ցածր լինել:
  • Ամուլ Սարի ոսկու հանքի շահագործման հետաձգման պայմաններում տնտեսական աճի մակարդակը կարող է կանխատեսվածից ավելի ցածր լինել:

_______________________

20 Սա հիմնականում աշխատում է այն տրամաբանությամբ, որ անբարենպաստ բնակլիմայական պայմանների արդյունքում սոցիալական և տնտեսական բացասական հետևանքները վերացնելու համար կառավարությունը պարտադրված է լինելու ռեսուրսների սահմանափակվածության պայմաններում այլ ծրագրից միջոցները վերաուղղել վերոնշյալ խնդիրների լուծմանը, ինչի արդյունքում կարտամղվեն բարեփոխումների ծրագրերի համար հատկացված միջոցները:

 

Գնահատվում է, որ կանխատեսվող հորիզոնում առավել բարձր են տնտեսական ռիսկերը հավասարակշռված են:

Իրական տնտեսական աճի կանխատեսումների հետ կապված անորոշությունների և ռիսկերի հաշվեկշռի վերաբերյալ վերոնշյալ միտումների ազդեցության քանակական գնահատականներն իրենց արտացոլումն են գտել ստորև ներկայացվող տնտեսական աճի հավանականային բաշխման գծապատկերում և համապատասխան աղյուսակում (տես` Գծապատկեր 11 և Աղյուսակ 5):

 

Գծապատկեր 11. Իրական ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսման հավանականությունների բաշխումը 21

 

Իրական ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսման հավանականությունների բաշխումը

_______________________

21 Հավանականային կանխատեսման գրաֆիկի կառուցման ընդհանուր մեթոդաբանությունը ներկայացված է «2.3.1. 2019-2021 թվականներին ՄԺԾԾ հարկային եկամուտների վրա ազդող մակրոտնտեսական կանխատեսված ցուցանիշներից շեղման ռիսկերի ազդեցության քանակական գնահատումը» բաժնում:

 

Ինչպես երևում է Գծապատկեր 11-ից, իրական ՀՆԱ-ի տարեկան աճի կենտրոնական կանխատեսումներից շեղման ռիսկերը հավասարակշռված են: Կանխատեսումների բաշխման հավանականությունները առավել պարզորոշ երևում են ստորև բերված աղյուսակում:

 

Աղյուսակ 5. Իրական ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսման հավանականությունների բաշխումը

 

Տնտեսական աճի միջակայքը Տնտեսական աճի` տվյալ միջակայքում ձևավորվելու հավանականությունը
2018 2019 2020 2021
2.5-4.5 35% 27% 24% 23%
4.5-6.5 37% 41% 42% 41%
6.5-8.5 17% 22% 24% 26%

 

Աղյուսակ 5-ի 1-ին սյունը իրենից ներկայացնում է տնտեսական աճի հնարավոր միջակայքերը, իսկ 2-ից 5-րդ սյուները` համապատասխան միջակայքերում միջնաժամկետում տնտեսական աճի գտնվելու հավանականությունները:

Աղյուսակում ներկայացվել են տնտեսական աճի ամենահավանական միջակայքերը, որոնք միասին ծածկում են բաշխման ընդհանուր հավանականության շուրջ 90%-ը, այսինքն` հավանականությունը, որ տնտեսական աճը կգտնվի 2.5-ից 8.5% միջակայքում, կազմում է մոտ 90%:

2018-2021 թվականներին տնտեսական աճի ձևավորման ամենաբարձր հավանականությունն կենտրոնական կանխատեսումները պարունակող համապատասխան միջակայքում է (Գծապատկեր 11-ում այն մուգ կարմիր է, իսկ Աղյուսակ 5-ում` հոծ նշումով), և ինչպես տեսնում դեպի վերև և ներքև ռիսկերը հավասարակշռված են:

ՈՒստի, ծրագրի «Համախառն առաջարկ» հատվածում ներկայացված տնտեսական աճի բազային կանխատեսման սցենարից շեղումները հավասարակշռված են:

Վերը նկարագրված ռիսկերը կարող են շեղումներ մտցնել 2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի սցենարի հիմքում ընկած կանխատեսումներում և ենթադրություններում, ինչն էլ կարող է անդրադառնալ հարկային եկամուտների նախատեսված հոսքերի վրա: Ստորև ներկայացվում են կանխատեսումների և ենթադրությունների հետ կապված ռիսկերի ազդեցության քանակական գնահատականները:

 

2.3. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՎՐԱ ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏԵՍՎԱԾ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻՑ ՇԵՂՄԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

 

2.3.1. 2019-2021 թվականներին ՄԺԾԾ հարկային եկամուտների վրա ազդող մակրոտնտեսական կանխատեսված ցուցանիշներից շեղման ռիսկերի ազդեցության քանակական գնահատումը

 

Միջնաժամկետ հատվածում հարկային եկամուտների կանխատեսվող հոսքերի վրա մակրոտնտեսական բնույթի ռիսկերի ազդեցության քանակական գնահատումը հիմնվել է ստորև նկարագրված կանխատեսումների ռիսկի և ենթադրություններից շեղումների ռիսկի վրա:

 

1. Կանխատեսումների ռիսկ

Սովորաբար կանխատեսումներ իրականացնելիս ի հայտ են գալիս հանգամանքներ, որոնք կապված են լինում օգտագործվող կանխատեսման մոդելների տեղայնացումից և մասնավորեցումից, տնտեսության կառուցվածքային տեղաշարժերից22, նոր երևույթներից (որի վերաբերյալ նախկինում տեղեկատվությունը բացակայել է) և այլն: Այս ռիսկերն ընդունված է անվանել կանխատեսման ռիսկեր:

_______________________

22 Սա որոշակիորեն կապված է նաև մոդելների սպեցիֆիկացիաների հետ, քանի որ ժամանակային շարքերի վրա հիմնված մոդելներն իրենց մեջ ներառում են տնտեսության նախորդ ժամանակահատվածի զարգացումների տեղեկատվությունը, իսկ կանխատեսվող տարում ի հայտ եկող տնտեսության կառուցվածքային տեղաշարժը միայն կարող է ներառվել հաջորդ տարվա կանխատեսումների մոդելներում:

 

ՄԺԾԾ տեսանկյունից կարևորվում է ՀՆԱ-ի կանխատեսման ռիսկի գնահատումը, քանի որ ՄԺԾԾ սցենարի հարթ իրականացումը կախված է տնտեսությունում ստեղծված անվանական ՀՆԱ-ի մեծությունից: ՀՆԱ-ի գծով կանխատեսումների ռիսկը գնահատվել է ետճգնաժամային տարիներին միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հիմքում դրվող ՀՆԱ-ի կանխատեսված ցուցանիշների և ՀՆԱ-ի փաստացի ցուցանիշների միջև շեղման հիման վրա: Մասնավորապես, ՀՆԱ-ի միջնաժամկետ կանխատեսումներից փաստացիի շեղումները նախաճգնաժամային 2003-2008թթ.Ժամանակահատվածի համար եղել են 7.1-9.0 տոկոսային կետ, իսկ ետճգնաժամային 2010-2017թթ. համար 2.0-2.8 տոկոսային կետ: Այս պարագայում, հաշվի առնելով կանխատեսվածից ցածր ՀՆԱ-ի ձևավորման վերոնկարագրյալ ռիսկերի գերակշռությունը` որպես ռիսկ է դիտարկվել ՀՆԱ-ի կանխատեսված մակարդակից 2.2 տոկոսային կետով ավելի ցածր մակարդակի ձևավորումը 2019 թվականին, 2.6 տոկոսային կետով ցածր 2020 թվականին և 2.8 տոկոսային կետով ցածր 2021 թվականին:

Արդյունքում, ՀՆԱ նվազման ռիսկի ազդեցությունը հարկային եկամուտների վրա 2019, 2020 և 2021 թվականների համար գնահատվում է համապատասխանաբար 10.5, 13.8և 16.3 մլրդ ՀՀ դրամ ֆինանսական պահանջի ավելացման ուղղությամբ:

 

2. Ենթադրություններից շեղումների ռիսկ

ՄԺԾԾ հիմքում դրվող կանխատեսումները կառուցվում են որոշակի ենթադրությունների հիման վրա, որոնք էլ իրենց հերթին կախված են արտաքին գործոններից (օրինակ, ներքին տնտեսության գնաճը` միջազգային շուկաների գների կանխատեսվող վարքագծից): Սակայն միշտ չէ, որ այդ ենթադրությունները կանխատեսվող հորիզոնում իրականություն են դառնում` կապված ՀՀ կառավարության և ՀՀ ԿԲ-ի կառավարման դաշտից դուրս ի հայտ եկող երևույթների հետ (օրինակ` նավթի համաշխարհային գների հնարավոր փոփոխությունները):

Ենթադրություններից շեղումների ռիսկ է ԵՏՄ անդամ պետությունների տնտեսական զարգացումները: Միաժամանակ, ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտներում մաքսատուրքերի մասնաբաժինը կարող է փոփոխվել նոր պետությունների ԵՏՄ-ին անդամակցությունից:

 

2.1. Գնաճի շեղման հնարավոր չափը

Գնաճի ցուցանիշի շեղման հնարավոր չափ է դիտարկվում ՀՀ ԿԲ-ի կողմից դրամավարկային քաղաքականության ծրագրում (գնաճի հաշվետվություններում) ներկայացվող գնաճի նպատակային ցուցանիշի կենտրոնական արժեքից շեղման առավելագույն չափը:

ՀՀ ԿԲ-ի կողմից միջնաժամկետ հորիզոնում գնահատվում է գնաճի կայունացում նպատակային ցուցանիշի շուրջ: Հարկ է նկատել, որ 2016 թվականի տարեսկզբից ՀՀ սպառողական շուկայում արձանագրվել է գնանկումային միջավայր, սակայն ՀՀ ԿԲ կողմից իրականացվող հետևողական դրամավարկային քաղաքականության արդյունքում միջնաժամկետ հորիզոնում գնաճի ցուցանիշը աստիճանաբար կմոտենա նպատակային կենտրոնական արժեքին: Կանխատեսված ցուցանիշից գնաճի շեղման ռիսկերը միջնաժամկետ հորիզոնում գնահատվում են հավասարակշռված` գնաճի կենտրոնական արժեքից դեպի ներքև` 1.5 տոկոսային կետի չափով (այսինքն` գնաճի ներքին սահմանը 2.5 տոկոս է) և դեպի վերև շեղումը` 1.5 տոկոսային կետի չափով (վերին սահմանը 5.5 տոկոս է):

Գնաճի շեղման ռիսկը կարող է ազդեցություն ունենալ ՀՀ պետական բյուջեի և՛ եկամտային, և՛ ծախսային կատարողականների վրա` անուղղակի հարկերի, ինչպես նաև ապրանքների և ծառայությունների գծով ծախսերի ուղղությամբ: Գնանկումային պայմաններում հարկերից մուտքերը կկրճատվեն և ընդհակառակը:

Արդյունքում, գների նվազման ռիսկի ազդեցությունը հարկային եկամուտների վրա 2019, 2020 և 2021 թվականների համար գնահատվում է համապատասխանաբար 2.0, 2.2 և 2.4 մլրդ ՀՀ դրամ ֆինանսական պահանջի ավելացման ուղղությամբ:

 

2.2. Փոխարժեքի շեղման հնարավոր չափը

ՀՀ ԿԲ-ն և ՀՀ ՖՆ-ն փոխարժեքի կանխատեսումներ չեն իրականացնում և մակրոտնտեսական քաղաքականությունն իրականացվում է լողացող փոխարժեքի սկզբունքի հիման վրա, ընդ որում, յուրաքանչյուր տարվա մակրոտնտեսական ցուցանիշների կանխատեսումների հիմքում դրվում է փոխարժեքի անփոփոխ (որոշակի պահի դրությամբ) մակարդակ: Սակայն փոխարժեքի տատանումները կազդեն ներմուծումից ՀՀ պետական բյուջե մուտքագրվող հարկային եկամուտների վրա:

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ պատմականորեն և՛ արժևորման, և՛ արժեզրկման ուղղությամբ փոխարժեքի տատանումների բացարձակ շեղման միջին չափը չի գերազանցել 5.0 տոկոսը` որպես ռիսկ է դիտարկվել ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ՀՀ դրամի առավելագույնը 5 տոկոս արժեզրկումը:

Արդյունքում, փոխարժեքի 5 տոկոսով արժեզրկման ռիսկի դրսևորման դեպքում, այլ հավասար պայմաններում, 2019, 2020 և 2021 թվականներին կարելի է ապահովել հարկային եկամուտների համապատասխանաբար 11.8, 13.4 և 14.6 մլրդ ՀՀ դրամ լրացուցիչ մուտք:

 

2.3. Ներմուծման գծով ռիսկի հնարավոր չափը

Քանի որ մաքսային սահմանին ներմուծումից գանձվող անուղղակի հարկերը էական կշիռ ունեն պետական բյուջեի ընդհանուր հարկային եկամուտներում, անհրաժեշտ է գնահատել նաև ներմուծման հնարավոր նվազման պարագայում հարկային եկամուտների նվազման ռիսկի չափը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ 2015 թվականից Հայաստանը ԵՏՄ անդամ պետություն է հանդիսանում, գնահատականներում մաքսատուրքերի մասնաբաժինը հանվել է ընդհանուր հարկային եկամուտներից, որպեսզի ավելի ճշգրիտ լինեն ներքին տնտեսությունից եկող ռիսկերը: Հետճգնաժամային տարիներին ՄԺԾԾ-ում ներմուծման գծով կանխատեսումների շեղման միջին բացարձակ չափը սահմանվում է 11-17.5%-ի միջակայքում, ինչն էլ հաշվի է առնվել այս գործոնի ազդեցությունը գնահատելու համար: 2019, 2020 և 2021 թվականների համար ծրագրվածից համապատասխանաբար 12.4, 15.2 և 17.5% պակաս ներմուծման ռիսկի դրսևորման պայմաններում հարկային եկամուտների վրա ազդեցությունը գնահատվում է համապատասխանաբար` 19.8, 26.9 և 33.7 մլրդ ՀՀ դրամ` ֆինանսական պահանջի ավելացման ուղղությամբ:

Ամփոփելով վերը նկարագրված կանխատեսումների ռիսկի և ենթադրություններից շեղումների ռիսկի գնահատականները, միջնաժամկետ հորիզոնում ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտների վրա մակրոտնտեսական ցուցանիշների` իրական ՀՆԱ-ի աճի, գնաճի, փոխարժեքի տատանողականության և ներմուծման ռիսկերի ազդեցության քանակական ամփոփ գնահատականները ներկայացվում են ստորև.

 

Աղյուսակ 6. Հարկային եկամուտների վրա մակրոտնտեսական կանխատեսումների և ենթադրությունների ռիսկերի ազդեցություն23

_______________________

23 ՀՆԱ, ներմուծման, փոխարժեքի և գների գծով հավանական ռիսկերի քանակային գնահատականը ստացվել է` հիմք ընդունելով այս գործոնների պատմական շարժի բացարձակ միջին սխալը:

 

Ռիսկի տեսակը Ազդեցության գնահատականը, մլրդ ՀՀ դրամ  
2019 2020 2021 
Ռիսկերի առանձին հանդես գալու պայմաններում  
1. Կանխատեսվածից 2.0-2.4 տոկոսային կետով ավելի ցածր իրական ՀՆԱ-ի աճ -10.5 -13.8 -16.3 
2. 1.5 տոկոսային կետով ավելի ցածր գնաճի ռիսկ -2.0 -2.2 -2.4 
3. Փոխարժեքի առավելագույնը 5.0 տոկոսով արժեզրկման ռիսկ 11.8 13.4 14.6 
4. Ներմուծման 12.4-17.5 տոկոսով նվազման ռիսկ -19.8 -26.9 -33.7 
Վերոնշյալ ռիսկերի միաժամանակյա հանդես գալու պայմաններում -21.6 -31.0 -39.0 

 

Այսպիսով, գնահատվում է, որ հարկային եկամուտների վրա ազդող վերոնշյալ ռիսկերի միաժամանակյա ի հայտ գալու պարագայում հարկային եկամուտների ծրագրված մակարդակից շեղումը կկազմի շուրջ 21.6 մլրդ ՀՀ դրամ 2019 թվականին, 31.0 մլրդ ՀՀ դրամ 2020 թվականին և 39.0 մլրդ ՀՀ դրամ 2021 թվականին:

Հարկային եկամուտների վրա առանձին ռիսկերի ազդեցության չափի վերաբերյալ պատկերացում են տալիս նաև ստորև ներկայացվող զգայունության գնահատականները, սակայն այս դեպքում դիտարկվում է հարկային եկամուտների աճի վրա ազդող գործոնների աճերի 1% փոփոխության ազդեցությունը, ինչը ներկայացված է հարկային եկամուտների զգայունության աղյուսակում:

 

Աղյուսակ 7. Հարկային եկամուտների զգայունությունը հիմնական տնտեսական գործոնների նկատմամբ, տոկոս

 

ՀՆԱ Գնաճ Փոխարժեք Ներմուծում
Միջին տարեկան ազդեցություն 0.26 0.09 0.18 0.08

 

Ինչպես երևում է աղյուսակից, հարկերի հավաքագրման առումով առավել էական գործոններ են հանդիսանում ՀՆԱ-ի և փոխարժեքի փոփոխությունները:

Հարկային եկամուտների կանխատեսումների հետ կապված անորոշությունների և ռիսկերի հաշվեկշռի վերաբերյալ գնահատականներն իրենց արտացոլումն են գտել ստորև ներկայացվող հարկային եկամուտների հավանականային բաշխման գծապատկերում և համապատասխան աղյուսակում (տես` Գծապատկեր 12 և Աղյուսակ 8)24:

_______________________

24 Հարկային եկամուտների գծով ռիսկերի ազդեցության գնահատականը կառուցվել է ՀՀ ֆինանսների նախարարության ռիսկերի գնահատման համակարգի ներքո կառուցված մոդելի հիման վրա

 

Հավանականային բաշխման գրաֆիկի կառուցման ժամանակ օգտագործվել է աղյուսակ 6-ում գնահատված ամբողջական ռիսկերի միաժամանակյա հանդես գալու պայմաններում ի հայտ եկող բացասական ռիսկերը:

 

Գծապատկեր 12. Հարկային եկամուտների տարեկան աճի տեմպերի կանխատեսումների հավանականային բաշխումը25, տոկոս

 

Հարկային եկամուտների տարեկան աճի տեմպերի կանխատեսումների հավանականային բաշխումը

_______________________

25 Հավանականային կանխատեսման գրաֆիկի կառուցման ընդհանուր մեթոդաբանությունը ներկայացված է Ներդիր 2-ում:

 

Կանխատեսումների բաշխման հավանականություններն առավել պարզորոշ երևում են ստորև բերվող աղյուսակում:

 

Աղյուսակ 8. Հարկային եկամուտների կանխատեսումների հավանականային բաշխումը

 

Հարկային եկամուտների աճի միջակայքը Հարկային եկամուտների աճի` տվյալ  միջակայքում ձևավորվելու հավանականությունը
2019 2020 2021
5-9 տոկոս 29% 31% 25%
9-13 տոկոս 51% 47% 45%
13-17 տոկոս 14% 12% 21%

 

 

Աղյուսակ 8-ի առաջին սյունը ներկայացնում է հարկային եկամուտների աճի միջակայքերը, իսկ 2-ից 4-րդ սյուները` նշված միջակայքերից յուրաքանչյուրում այդ աճի ձևավորվելու հավանականությունները` ըստ միջնաժամկետ կանխատեսումների:

Ակնհայտ է, որ 2019-2021 թվականների համար վերոնշյալ երեք միջակայքերի շարքում 9-13% միջակայքում հարկային եկամուտների աճի ձևավորվելու հավանականությունը ամենաբարձրն է (Գծապատկեր 12-ում այն մուգ կարմիր է, իսկ Աղյուսակ 8-ում` հոծ նշումով):

 

Ներդիր 2

Իրական ՀՆԱ-ի և հարկային եկամուտների կանխատեսումների հավանականային բաշխման գծապատկերի կառուցումը
Իրական ՀՆԱ-ի և հարկային եկամուտների կանխատեսումների հավանականային բաշխումը ներկայացնող գծապատկերները ցույց են տալիս տնտեսության զարգացման ապագա ընթացքի վերաբերյալ կառավարության գնահատականները` տնտեսական աճի ծրագրային ցուցանիշների վերաբերյալ, ինչպես նաև հարկային եկամուտների հավաքագրման կանխատեսվող ընթացքը:
Կանխատեսումների հավանականային բաշխման գծապատկերի կառուցման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ բոլոր կանխատեսումները ինչ-որ չափով անորոշ են: Կարևոր է հաշվի առնել ոչ միայն կոնկրետ կանխատեսված արժեքները, այլ նաև բոլոր այն վերոնշյալ ռիսկերը, որոնց արդյունքում կարող են շեղումներ առաջանալ իրական ՀՆԱ-ի կանխատեսումների և հարկերի կանխատեսումների կենտրոնական արժեքներից: Հիմնվելով միայն կետային կանխատեսումների վրա հնարավոր չէ բավարար չափով տեղեկատվություններ կայացնել դրանց հետ կապված անորոշությունների և դրանց աղբյուրների վերաբերյալ: Այդ պատճառով կարևորվում է որոշակի վստահության միջակայքի կառուցման խնդիրը, որը թույլ կտա գնահատել իրադարձությունների զարգացման հավանական ընթացքը: Իրական ՀՆԱ-ի և հարկերի կանխատեսումների հավանականային բաշխման ներկայացված գծապատկերները հիմնվում են Անգլիայի բանկի կողմից մշակված մեթոդաբանության վրա և հաշվի է առնում կանխատեսումների հավանականային բաշխման ասիմետրիկության առկայությունը:
Հայաստանի համար իրական ՀՆԱ-ի և հարկերի աճի կանխատեսումների բաշխման գծապատկերները կառուցվել են երեք չափորոշիչների հիման վրա.
1. կենտրոնական արժեքները,
2. անորոշության չափը (դիսպերսիան), որը ստանալու համար հիմք են հանդիսացել փաստացի պատմական շարքերի կանխատեսումային սխալները և
3. ռիսկերի հարաբերական հաշվեկշիռը`անհամաչափության գործակցի գնահատման նպատակով:
Ունենալով կանխատեսված կենտրոնական արժեքները, անորոշության չափը (ցրվածքը) և ռիսկերի հաշվեկշիռը` կառուցվել են իրական ՀՆԱ-ի և հարկերի կանխատեսումների հավանականային բաշխման գրաֆիկները 2019-2021 թվականների համար (տես` Գծապատկերներ 7 և 8)
ՀՆԱ-ի և հարկերի կանխատեսման գծապատկերներում կենտրոնական մուգ (կարմիր) ավելի նեղ միջակայքը ներառում է նաև կանխատեսման կենտրոնական սցենարը (կանխատեսված արժեքները): Որքան հավանականային կանխատեսումները հեռանում են կենտրոնական սցենարից, այնքան ավելի ցածր է դառնում դրանց իրագործման հավանականությունը, ինչը գծապատկերում արտահայտվում է ավելի թույլ գունավորմամբ: Ներկայացված բաշխումը սիմետրիկ չէ, քանի որ ապագայի համար առկա են տնտեսական աճի և հարկերի կենտրոնական կանխատեսումից ավելի ցածր մակարդակների ձևավորման ռիսկեր:

                                                          

2.3.2. Պետական բյուջեի վրա կանխատեսված մակրոտնտեսական ցուցանիշներից շեղման ռիսկերի ազդեցության ընդհանուր գնահատականը և դրանց մեղմման հնարավորությունները

Կանխատեսումներում մեծ ուշադրություն է դարձվում նաև պետական բյուջեի ծախսերի պլանավորված մակարդակների ապահովումը խաթարող ռիսկերին, որոնք կարող են հանգեցնել լրացուցիչ ֆինանսավորման պահանջի առաջացման:

 

Աղյուսակ 9. ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտների և ծախսերի, ինչպես նաև այլ հոսքերի գծով ռիսկերի ընդհանուր ազդեցությունը26. (ֆինանսավորման պահանջ` - պահանջի մեծացում, + պահանջի նվազում), մլրդ ՀՀ դրամ

_______________________

26 Ընդհանուր ազդեցության գնահատականը հիմնված է մակրոտնտեսական ռիսկերի առանձին հանդես գալու ենթադրության վրա:

 

Մակրոտնտեսական ցուցանիշների կանխատեսվող ռիսկեր 2019 2020 2021
1. Կանխատեսվածից 2.0-2.4 տոկոսային կետով ավելի ցածր իրական ՀՆԱ-ի աճ -10.5 -13.8 -16.3
2. 1.5 տոկոսային կետով ավելի ցածր գնաճի ռիսկ 3.6 4.5 5.5
3. Փոխարժեքի առավելագույնը 5%-ով արժեզրկման ռիսկ 11.8 13.4 14.6
4. Ներմուծման 12.4-17.5 տոկոսով նվազման ռիսկ -19.8 -26.9 -33.7
5. ԵՄ բյուջետային աջակցության դրամաշնորհների չստացման ռիսկեր -3.8 -3.4 -2.9
Ընդամենը -18.7 -26.2 -32.8

 

Աղյուսակ 9-ում ցույց են տրված գնահատված լրացուցիչ ռիսկերը, որոնք կհանգեցնեն լրացուցիչ ֆինանսավորման պահանջի առաջացման: Ակնհայտորեն երևում է, որ գնաճի տատանումների հետևանքով կնվազի նախատեսված ֆինանսավորման պահանջը և համապատասխանաբար կփոփոխվեն նաև պետական բյուջեի ծախսերը` նվազման ուղղությամբ:

Հաշվի առնելով մակրոտնտեսական ցուցանիշների կանխատեսվող մակարդակից վերոնշյալ հնարավոր շեղումների ռիսկերի գնահատականները` ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների հավաքագրման և ծախսերի կատարման տեսանկյունից 2019-2021 թվականներին ՀՀ պետական բյուջեի դեֆիցիտի լրացուցիչ ֆինանսավորման պահանջը կկազմի շուրջ 19.0-33.0.0 մլրդ ՀՀ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 0.3-0.4%-ը: Ընդ որում` ՀՀ կառավարության տնտեսական քաղաքականության հիմնական նպատակադրումը լինելու է սոցիալական բնույթի ծախսերի կրճատման բացառումը, իսկ հնարավորության դեպքում` բյուջեի ծախսերի ամբողջական իրականացումը:

 

ԳԼՈՒԽ 3.
ՀՀ 2019-2021ԹԹ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ

 

3.1. ՊԵՏԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

 

ՄԺԾԾ առանցքային հարցերից են պետական եկամուտների քաղաքականության ուղղվածությունը և դրանց կանխատեսելիությունը միջնաժամկետ հեռանկարում: Պետական ծախսերը ներքին ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու պահանջը, ինչպես և նախորդ տարիներին, պետական եկամուտների քաղաքականության հիմնական խնդիրն է, որի լուծումը հնարավորություն է ընձեռում ՀՀ կառավարությանն ի հաշիվ սեփական ռեսուրսների իրականացնել արդյունավետ ծախսային քաղաքականություն: Այս թիրախի հասանելիության տեսանկյունից առավել ընդգծվում է հարկային քաղաքականության դերը:

Հարկային եկամուտների հավաքագրումը մեծապես կախվածության մեջ կլինի մի կողմից մակրոտնտեսական զարգացումների կանխատեսվող և արձանագրվելիք միտումների համապատասխանությունից, իսկ մյուս կողմից` դրանց հավաքագրման բնագավառում ՀՀ կառավարության վարչարարական միջոցառումների և օրենսդրական փոփոխությունների իրականացման արդյունավետությունից:

2019-2021թթ պետական եկամուտների քաղաքականությունը կիրականացվի 2018 թվականի հունիսին ՀՀ Ազգային ժողովի հավանությանն արժանացած ՀՀ կառավարության ծրագրով ամրագրված սկզբունքներին համապատասխան: ՀՀ կառավարությունը բյուջետային քաղաքականության առավել կարևոր ուղղություն է համարում հիմնականում ներքին ռեսուրսների օգտագործման վրա հիմնված հարկաբյուջետային քաղաքականության վարումը և դրամավարկային քաղաքականության հետ արդյունավետ կոորդինացման միջոցով թիրախային արդյունքների ապահովումը: Մասնավորապես, շարունակվելու է պետական եկամուտների հավաքագրման վարչարարության արդյունավետության բարձրացումը և օրենսդրական բարեփոխումների իրականացումը:

 

Հարկային և մաքսային մարմինների ռազմավարական նպատակները

Հարկային և մաքսային վարչարարության բարեփոխումները հիմնված են լինելու ՀՀ կառավարության ծրագրում, ՀՀ կառավարության գործունեության միջոցառումների ծրագրերում և գերակա խնդիրներում, ՀՀ կառավարության 2014 թվականի մարտի 27-ի N 442-Ն որոշմամբ հաստատված ՀՀ 2014-2025թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագրում ներառված հարկային և մաքսային վարչարարության բարեփոխումների ուղղությունների, հարկաբյուջետային ոլորտը կարգավորող օրենքների, ՀՀ վերջին տարիների տնտեսական և տարածաշրջանային զարգացումների, ինչպես նաև միջազգային առաջավոր փորձի վրա:

Առաջիկայում ՊԵԿ գործունեությունն ուղղված է լինելու ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտների թիրախային ցուցանիշների ապահովմանը, ինչի նպատակով շարունակվելու են պետական եկամուտների հավաքագրման արդյունավետության բարձրացման, հարկային և մաքսային վարչարարության կատարելագործման, ստվերային (չհաշվառվող) շրջանառության կրճատման և կանխարգելման, գործարար միջավայրի շարունակական բարելավմանն ուղղված աշխատանքները:

Այդ նպատակով, ՊԵԿ հիմնական խնդիրներն են լինելու հարկային եկամուտների ապահովումը, ստվերային շրջանառության կրճատումը (հարկային եկամուտների և ՀՆԱ-ի հարաբերակցության շարունակական ավելացման միջոցով), ՊԵԿ ինստիտուցիոնալ կարողությունների, հարկային և մաքսային վարչարարության կատարելագործումը, ՊԵԿ կողմից մատուցվող ծառայությունների որակի բարձրացումը, հարկային և մաքսային մարմիններում կոռուպցիոն ռիսկերի բացահայտումը:

ՊԵԿ գործունեությունը երկարաժամկետ հեռանկարում ուղղված է լինելու հարկային եկամուտների կայուն աճի ապահովմանը, հարկային և մաքսային համակարգերում կիրառվող տեղեկատվական տեխնոլոգիաների շարունակական արդիականացմանը, ստվերային շրջանառության կրճատմանը, հարկային և մաքսային մարմինների գործունեության վերաբերյալ հանրային վստահության բարձրացմանը:

Առաջիկայում կարևորվելու են վարչարարական հետևյալ ուղղությունները.

Օրինապահ հարկ վճարողների համար բարենպաստ հարկային և մաքսային միջավայրի ստեղծում

Վերջնական արդյունքներ

Հարկ վճարողների հետ գործընկերային հարաբերությունների ձևավորման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների ընդլայնում:

Հիմնական մարտահրավերներ

Օրինապահ հարկ վճարողների համար բարենպաստ հարկային և մաքսային միջավայրի ստեղծում:

Ձեռնարկվելիք քայլեր

  • հարկ վճարողների հարկային կարգապահ գործունեությունը խրախուսելու նպատակով` օրինապահ հարկ վճարողների համար հարկային և մաքսային մարմինների կողմից վարչարարության իրականացման և ծառայությունների մատուցման առավել բարենպաստ պայմանների ապահովում,
  • ՀՀ վարչապետի որոշմամբ սահմանված գործարար միջավայրի բարելավմանն ուղղված միջոցառումների իրականացում,
  • ՀՀ հարկային օրենսգրքով սահմանված հորիզոնական մոնիթորինգի համակարգի ներդրում:

Հարկային և մաքսային վարչարարության կատարելագործում

Վերջնական արդյունքներ

Հսկողական գործընթացների կազմակերպում` ռիսկերի գնահատման համակարգերի ներդրման և կատարելագործման միջոցով:

Արդյունքում նախատեսվում է ստեղծել անհրաժեշտ գործիքակազմ ստվերային շրջանառությունների բացահայտման և հարկերը թաքցնելու հնարավորությունների սահմանափակման նպատակով:

Հիմնական մարտահրավերներ

Ռիսկերի գնահատման նպատակով էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի միջոցով մշակվող տեղեկատվության ընդլայնում, ռիսկերի գնահատման համակարգերի հիման վրա հարկային և մաքսային հսկողության հասցեականության ապահովում:

Ձեռնարկվելիք քայլեր

  • երրորդ անձանցից ստացվող տեղեկությունների շրջանակի ընդլայնում և որակի բարելավում, դրանց փոխանակման և մշակման էլեկտրոնային համակարգերի կատարելագործում,
  • միջազգային հարկային հարաբերություններում կրկնակի հարկումը բացառող համաձայնագրերի ցանցի ընդլայնում, տրանսֆերտային գնագոյացման կարգավորումներին և հարկման նպատակով տեղեկատվության փոխանակմանը վերաբերող համակարգերի ներդրում, երկրի ներսում ձևավորվող հարկման բազաների պաշտպանության իրականացում,
  • ոլորտային վերլուծությունների իրականացման արդյունքում` հարկ վճարողների թիրախային խմբերի առանձնացում, հանդիպումների կազմակերպում, վերջիններիս գործունեությանն առնչվող ռիսկերի ներկայացում և դրանց արդյունքում հարկային հսկողության վարչարարական գործիքակազմի անհատական կիրառում,
  • մաքսային հսկողության համակարգի կատարելագործման աշխատանքների շրջանակներում` ռիսկերի գնահատման համակարգերի արդյունավետության բարձրացում, մաքսային ձևակերպումների վրա ծախսվող ժամանակի կրճատում, սահմանային հսկողության աստիճանական տեղափոխում հետբացթողումային փուլ:

 

Հարկային և մաքսային մարմինների վերլուծական կարողությունների կատարելագործում և ընդլայնում

Վերջնական արդյունքներ

Վերլուծական (այդ թվում էլեկտրոնային) կարողությունների շարունակական կատարելագործում, ռիսկերի կառավարման համակարգերի և հսկողական միջոցառումների արդյունքների միջև անհրաժեշտ փոխկապակցվածության առկայություն:

Հիմնական մարտահրավերներ

Հարկ վճարողների գործունեության նկատմամբ իրականացվող տեսչական ընթացիկ հսկողությունն էլեկտրոնային հսկողության փոխարինելու նպատակով հարկային և մաքսային մարմինների վերլուծական կարողությունների կատարելագործում և ընդլայնում:

Ձեռնարկվելիք քայլեր

  • ՊԵԿ մոնիթորինգային կենտրոնում իրականացվող վերլուծական և ռիսկերի բացահայտման գործընթացների ծավալի ընդլայնում, որակի բարելավում և ռիսկերի գնահատման նպատակով վերլուծությունների առավելագույն ավտոմատացման և միասնականության ապահովում,
  • կամերալ ուսումնասիրությունների իրականացման ինքնաշխատ էլեկտրոնային համակարգի գործարկում:

Մարդկային ռեսուրսների կառավարման ժամանակակից համակարգի ստեղծում

Վերջնական արդյունքներ

Հարկային և մաքսային ծառայողների աշխատանքի գնահատման և դրա հիման վրա վարձատրության համակարգերի կատարելագործում, աշխատանքի արդյունավետության բարձրացում:

Հիմնական մարտահրավերներ

Մարդկային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարում և կոռուպցիոն երևույթների բացառում:

Ձեռնարկվելիք քայլեր

  • աշխատանքի գնահատման արդյունավետ համակարգի ներդրում և կատարելագործում,
  • հարկային և մաքսային ծառայողների մասնագիտական գիտելիքների, աշխատանքային ունակությունների, ինչպես նաև վարքագծի բարելավման նպատակով շարունակական վերապատրաստումների իրականացում,
  • հարկային և մաքսային մարմիններում կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցման նպատակով ռիսկերի և երևույթների բացահայտում, անհրաժեշտության դեպքում համապատասխան ընթացակարգերի վերանայում:

Շարունակվելու են էլեկտրոնային կառավարման համակարգի կատարելագործման աշխատանքները: Կընդլայնվեն`

  • ՊԵԿ կողմից մատուցվող էլեկտրոնային ծառայությունները,
  • հարկային և մաքսային մարմինների պաշտոնական ինտերնետային կայքերի կարողությունները,
  • էլեկտրոնային ծանուցումների համակարգի կիրառման պրակտիկան,
  • հարկերի վճարման էլեկտրոնային համակարգը:

Կկատարելագործվի շրջանառության հարկի հաշվարկման ինքնաշխատ համակարգը:

Կստեղծվի հարկ վճարողների կողմից վճարված հարկերի ծախսման ուղղությունների վերաբերյալ էլեկտրոնային եղանակով տեղեկատվության տրամադրման հնարավորություն:

Շարունակվելու են ԵԱՏՄ մաքսային օրենսգրքից բխող ազգային օրենսդրության կիրարկումն ապահովող նորմերի մշակման աշխատանքները, մաքսային մարմիններում Էլեկտրոնային կառավարման և հսկողության համակարգերը համապատասխանեցվելու են ԵԱՏՄ մաքսային օրենսգրքին և դրա կիրարկումն ապահովող իրավական այլ ակտերին:

Հարկային կարգապահության վերաբերյալ հանրային հսկողության և իրազեկվածության բարձրացման նպատակով զանգվածային լրատվամիջոցներին պարբերաբար կտրամադրվի տեղեկատվություն` բացահայտված իրավախախտումների, կիրառված պատասխանատվության միջոցների, ձեռքբերված արդյունքների վերաբերյալ:

Ստուգումների և հսկողության գործընթացների զարգացման ուղղությամբ կշարունակվի ռիսկերի գնահատման համակարգի կատարելագործումը:

Կներդրվեն`

  • ստուգումների պլանավորման և կազմակերպման ամբողջական էլեկտրոնային կառավարման համակարգը,
  • կամերալ ուսումնասիրությունների ինքնաշխատ համակարգը:

Կընդլայնվի մաքսային գործարքի գնի մեթոդի կիրառման պրակտիկան:

Կիրականացվեն`

  • ակտիվ աշխատանքներ միջազգային հարկային հարաբերություններում կրկնակի հարկումը բացառող համաձայնագրերի ցանցի ընդլայնման, տրանսֆերտային գնագոյացման կարգավորումներին և հարկման նպատակով տեղեկատվության փոխանակմանը վերաբերող համակարգերի ներդրման, երկրի ներսում ձևավորվող հարկման բազաների պաշտպանության ուղղությամբ, վարչական վարույթների ընթացքում հարկ վճարողների էլեկտրոնային փոստի միջոցով վերջիններիս ծանուցումների տրամադրման համակարգի ներդրման և ընդլայնման աշխատանքներ:

 

3.2. ՀՀ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ

 

ՀՀ 2019-2021 թվականների պետական բյուջեների եկամուտները կանխատեսվել են համապատասխանաբար` 1,454.1, 1,593.6 և 1,777.9 մլրդ. դրամի չափով: Եկամուտների տարեկան ծրագրային ծավալները կապահովվեն հիմնականում ի հաշիվ հարկային եկամուտների:

 

Աղյուսակ 3.1 2018-2021 թթ համար ծրագրված բյուջետային եկամուտները

 

(մլրդ դրամներով)

 

Եկամտատեսակը 2017թ փաստ 2018 հաստատված27 2019թ 2020թ 2021թ
կանխատեսում
Պետական բյուջեի եկամուտներ, որից` 1,196.9 1,308.3 1,454.1 1,593.6 1,777.9
հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%-ով) 21.4% 21.6% 21.9% 21.9% 22.2%
1. Հարկային եկամուտներ 1,149.8 1,248.5 1,392.4 1,550.7 1,743.1
հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%-ով) 20.6% 20.6% 21.0% 21.3% 21.8%
տոկոսով ընդհանուրի նկատմամբ 96.1% 95.4% 95.8% 97.3% 98.0%
2. Այլ եկամուտներ 32.6 24.0 23.7 22.6 22.2
հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%-ով) 0.6% 0.4% 0.4% 0.3% 0.3%
տոկոսով ընդհանուրի նկատմամբ 2.7% 1.8% 1.6% 1.4% 1.3%
3. Պաշտոնական դրամաշնորհներ 14.4 35.8 37.9 20.3 12.6
հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%-ով) 0.3% 0.6% 0.6% 0.3% 0.2%
տոկոսով ընդհանուրի նկատմամբ 1.2% 2.7% 2.6% 1.3% 0.7%

_______________________

27 ՀՀ 2018 թվականի պետական բյուջեով հաստատված ցուցանիշները 2018 թվականի համար գնահատված ՀՆԱ-ի նկատմամբ

 

ՀՀ 2019-2021 թվականների պետական բյուջեների եկամուտները ծրագրելիս օգտագործվել են այն մակրոտնտեսական ցուցանիշների կանխատեսումները, որոնք էական ազդեցություն ունեն առանձին եկամտատեսակների բազայի ձևավորման կամ հաշվարկման վրա: Առանձին դեպքերում հաշվի են առնվել նաև պայմանագրային հարաբերություններով կարգավորվող ցուցանիշները:

Հարկային եկամուտների գծով 2019-2021թթ բյուջետային մուտքերը ծրագրվել են հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ ցուցանիշի տարեկան 0.3-0.5 տոկոսային կետ աճ ապահովելու սկզբունքի հիման վրա:

Հաշվարկներում լրացուցիչ ենթադրվել է, որ հարկերի գծով 2018 թվականի համար ծրագրված հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ ցուցանիշի ծրագրային մակարդակը ապահովելու համար բավարար հիմքեր կստեղծեն առկա օրենսդրական նախադրյալները, կիրառվելիք վարչարարական միջոցառումները, ինչպես նաև մակրոտնտեսական զարգացումները:

 

Գծապատկեր 3.1 ՀՀ 2019-2021 թթ. հարկային եկամուտները մլն դրամով և կշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամբ

 

2019-2021 թթ. հարկային եկամուտները մլն դրամով և կշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամբ

 

Պաշտոնական դրամաշնորհները 2019-2021թթ համար ծրագրվել են` հաշվի առնելով առկա պայմանագրերը, դոնորների հետ ձեռքբերված նախնական համաձայնությունները և Եվրամիությունից ակնկալվող դրամաշնորհների դեպքում` սպասումները:

 

Աղյուսակ 3.2 2019-2021թթ ծրագրված պաշտոնական դրամաշնորհները (մլրդ դրամներով)

 

Ցուցանիշներ 2017թ փաստ 2018թ ծրագիր 2019թ 2020թ 2021թ
կանխատեսում
Ընդամենը պաշտոնական դրամաշնորհներ, այդ թվում` 14.42 35.8 37.9 20.3 12.6
ԵՄ (Եվրոպական հարևանության շրջանակներում ՀՀ-ԵՄ գործողությունների ծրագրով նախատեսված դրամաշնորհային ծրագրեր) 3.66 6.5 9.5 8.6 7.2
Այլ նպատակային դրամաշնորհներ 10.76 29.4 28.5 11.7 5.3

 

Այլ եկամուտները ներառում են բանկերում և ֆինանսավարկային հաստատություններում պետական բյուջեի ժամանակավոր ազատ միջոցների տեղաբաշխումից և դեպոզիտներից ստացվող տոկոսավճարները, իրավաբանական անձանց կապիտալում կատարված ներդրումներից ստացվող շահաբաժինները, պետական ձեռնարկությունների գույքի օգտագործման վճարները, պետության կողմից տրված վարկերի օգտագործման դիմաց վճարները (տոկոսավճարները), իրավախախտումների համար գործադիր և դատական մարմինների կողմից կիրառվող պատժամիջոցներից ստացվող մուտքերը, պետական մարմինների կողմից ապրանքների մատակարարումից և ծառայությունների մատուցումից մուտքերը և այլ եկամուտները:

Այլ եկամուտները 2019-2021թթ համար ծրագրվել են համապատասխանաբար 23.7 մլրդ դրամի, 22.6 մլրդ դրամի և 22.2 մլրդ դրամի չափով, հաշվի առնելով գանձման համար պատասխանատու պետական կառավարման մարմինների կողմից ՀՀ 2019 թվականի բյուջետային գործընթացի շրջանակում համապատասխան հայտերով ներկայացված կանխատեսումները, կատարված օրենսդրական փոփոխությունները, ինչպես նաև առանձին եկամտատեսակների գծով նախորդ տարիներին արձանագրված հավաքագրման միտումները:

Այլ եկամուտների ՄԺԾԾ կանխատեսումների ընդհանուր պատկերն ըստ եկամտի հիմնական աղբյուրների հետևյալն է.

 

Աղյուսակ 3.3 Այլ եկամուտների կազմում հաշվառվող եկամտատեսակների գծով ՀՀ 2019-2021 թթ ՄԺԾԾ շրջանակներում կատարված կանխատեսումները (մլրդ դրամներով)

 

Եկամտատեսակը 2017թ փաստ 2018թ ծրագիր 2019թ 2020թ 2021թ
կանխատեսում
Այլ եկամուտներ, այդ թվում` 32.6 24.0 23.7 22.6 22.2
1. Պետական սեփականություն հանդիսացող գույքի վարձակալությունից եկամուտներ 2.0 2.3 3.2 4.0 5.6
2. Տոկոսավճարների և շահաբաժինների տեսքով ստացվող եկամուտներ 19.3 14.1 13.3 11.3 9.3
3. Իրավախախտումների համար գործադիր, դատական մարմինների կողմից կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքեր 2.0 2.1 2.0 2.0 2.0
4. Ապրանքների մատակարարումից և ծառայությունների մատուցումից եկամուտներ, որից` 4.1 4.2 4.3 4.4 4.4
4.1 ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի ստորաբաժանումների կողմից մատուցված ծառայությունների դիմաց ստացվող վճարներ 3.7 3.7 3.8 3.9 3.9
4.2 Այլ ապրանքների մատակարարումից և ծառայությունների մատուցումից եկամուտներ 0.4 0.5 0.5 0.5 0.5
5. Օրենքով և այլ իրավական ակտերով սահմանված` պետական բյուջե մուտքագրվող այլ եկամուտներ 5.2 1.3 0.9 0.9 0.9

 

ԳԼՈՒԽ 4.
ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱԿ

 

4.1 ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏԸ

 

Պետական բյուջեի ձևավորումը առաջիկա տարիներին շարունակելու է ընթանալ բյուջետային եկամուտների նկատմամբ ծախսերի գերազանցմամբ, ընդ որում` բյուջետային դեֆիցիտի ֆինանսավորման համար միջոցների ներգրավումն իրականացվելու է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին աղբյուրներից:

Ստորև ներկայացվում են ՀՀ 2018-2021 թվականների պետական բյուջեների դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղբյուրները (տե~ս Աղյուսակ 4.1):

 

Աղյուսակ 4.1. ՀՀ 2018-2021թթ. պետական բյուջեների դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղբյուրները (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ 2018 2019 2020 2021
հաստատված ծրագիր
Դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղբյուրներ` ընդամենը 156,915.7   150,648.6   165,233.3   149,482.2  
այդ թվում`
1. Ներքին աղբյուրներ 76,985.4 42,092.5 101,861.3 129,736.6
որից`
Փոխառու զուտ միջոցներ 45,951.4 69,172.0 88,782.0 109,367.5
ֆինանսական զուտ ակտիվներ 31,034.0 (27,079.5) 13,079.3 20,369.1
2. Արտաքին աղբյուրներ 79,930.3 108,556.1 63,372.0 19,745.6
որից`
Փոխառու զուտ միջոցներ 131,534.0 164,879.5 124,871.3 87,041.5
ֆինանսական զուտ ակտիվներ (51,603.7) (56,323.4) (61,499.3) (67,295.9)

 

Պետական բյուջեի դեֆիցիտի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2018 թվականի համար ծրագրավորված 2.7%-ի դիմաց 2019-2021 թվականին կտատանվի ՀՆԱ-ի 2.3%-ից 1.9% միջակայքում: Ինչպես նախորդ միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերում, ՀՀ 2019-2021 թթ. ՄԺԾԾ-ում նույնպես պահպանվել է ՀՀ պետական բյուջեի կախվածությունն արտաքին ֆինանսավորման աղբյուրներից (արտասահմանյան վարկերից և պաշտոնական դրամաշնորհներից), որը կպահպանվի նաև առաջիկա տարիներին (տե~ս Գծանկար 4.1):

 

Գծանկար 4.1 ՀՀ 2018-2021 թթ. պետական բյուջեների ֆինանսավորումը արտաքին աղբյուրների հաշվին

 

2018-2021 թթ. պետական բյուջեների ֆինանսավորումը արտաքին աղբյուրների հաշվին

 

 

Տարբեր մեթոդներով հաշվարկված դեֆիցիտների համեմատական վերլուծությունները նույնպես հաստատում են այդ փաստը (տե~ս Աղյուսակ 4.2):

 

Աղյուսակ 4.2. Ընդհանուր և առաջնային դեֆիցիտները (%-ով ՀՆԱ-ի նկատմամբ) 2018-2021թթ

 

Ցուցանիշներ 2018 հաստատված պետական բյուջե 2019 ծրագիր 2020 ծրագիր 2021 ծրագիր
Ընդհանուր դեֆիցիտ`
Ընդհանուր եկամուտների և ծախսերի տարբերությունը
2.7 2.3 2.3 1.9
Առաջնային դեֆիցիտ`
Ընդհանուր եկամուտների և ծախսերի (առանց տոկոսավճարների) տարբերությունը
0.3 -0.1 -0.3 -0.7

 

Քանի որ պետական բյուջեի դեֆիցիտի զգալի մասը ֆինանսավորվում է փոխառու միջոցների հաշվին, ապա դրա մեծությունը և կառուցվածքը էապես առնչվում են պետական ներքին և արտաքին պարտքը բնութագրող ցուցանիշների հետ:

 

4.2 ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՓԱԹԵԹՈՒՄ 2019-2021 ԹԹ. ԿԱՆԽԱՏԵՍՎՈՂ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

ՀՀ 2019-2021 թվականների պետական բյուջեների կանխատեսվող մուտքերի վերլուծությունից երևում է, որ 2018 թվականի ծրագրային մակարդակի համեմատ, 2019 թվականի անվանական ՀՆԱ-ի շուրջ 13.3% աճի պայմաններում, ՀՀ 2019 թվականի պետական բյուջեի մուտքերի ծավալը ծրագրավորվում է շուրջ 139.5 մլրդ դրամով ավելացում: Միաժամանակ 2019 թվականի մակարդակի համեմատ պետական բյուջեի մուտքերի ծավալի 9.6% աճ է կանխատեսվում 2020 թվականին (անվանական ՀՆԱ-ի 9.7% կանխատեսվող աճի պայմաններում) և 2020 թվականի մակարդակի համեմատ` 2021 թվականին` 9.6%-ով (անվանական ՀՆԱ-ի 9.8% կանխատեսվող աճի պայմաններում):

 

Աղյուսակ 4.3. Բյուջետային ռեսուրսների փաթեթում 2019-2021 թթ. կանխատեսվող փոփոխությունները (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ

2019թ ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ ծրագիր

1. Եկամուտներ 1,454,050.5 1,593,610.1 1,777,879.2
Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 21.9 21.9 22.2
2. Դեֆիցիտի ֆինանսավորման զուտ աղբյուրներ 150,648.6 165,233.3 149,482.2
Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.3 2.3 1.9
ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՄՈՒՏՔԵՐ 1,604,699.1 1,758,843.4 1,927,361.4
Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 24.2% 24.2% 24.1%
ՆՈՒՅՆԸ` ԸՍՏ 2018-2020ԹԹ ՄԺԾԾ-ի 1,641,777.9 1,790,267.9 x
Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 25.9 25.7 x
3.ՄՈՒՏՔԵՐԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ (նախորդ տարվա մուտքերի մակարդակի նկատմամբ` մլն դրամ) 139,498.5 154,144.3 168,518.0
նախորդ տարվա մուտքերի մակարդակի նկատմամբ` % 9.5% 9.6% 9.6%
ՆՈՒՅՆԸ` ԸՍՏ 2018-2020ԹԹ ՄԺԾԾ-ի 131,367.6 148,490.0 x
նախորդ տարվա մուտքերի մակարդակի նկատմամբ` % 8.7 9.0 x
4.Ոլորտային կտրվածքով նախորդ տարվա մակարդակի նկատմամբ ազատված զուտ միջոցներ (մլն դրամ) 31,375.6 25,429.3 17,219.6
ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՀԱՎԵԼՅԱԼ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ (նախորդ տարվա ռեսուրսների մակարդակի նկատմամբ`մլն դրամ) 170,874.1 179,573.6 185,737.6
Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.95% 2.83% 2.66%
Հավելյալ բյուջետային ռեսուրսների կանխատեսվող բաշխումը 2019-2021թթ` ըստ ոլորտների (մլն դրամ) 170,874.1 179,573.7 185,737.6
այդ թվում`
1. Սոցիալ-մշակութային ճյուղեր և գիտություն 56,707.9 44,856.2 27,768.1
2. Պաշտպանության, ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանության, քրեակատարողական և փրկարար ծառայության համակարգեր 63,715.5 - 28,767.7
3. Տնտեսական հարաբերություններ, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, բնակարանային շինարարություն և կոմունալ ծառայություններ 17,659.1 98,765.3 102,794.5
4. Պետական կառավարում 10,875.93 3,611.07 2,970.42
5. Պետական պարտքի սպասարկման ծախսեր (տոկոսավճարներ) 19,081.1 28,317.4 14,353.3
7. Այլ ոլորտներ 2,834.45 4,023.72 9,083.57

 

2019-2021 թվականներին, նախորդ տարվա համեմատ ստացվելիք լրացուցիչ մուտքերի զգալի մասը` 348.6 մլրդ դրամը կամ ընդհանուրի 65.0%-ը նախատեսվում է ուղղել սոցիալ-մշակութային ճյուղերի ու գիտության, ինչպես նաև տնտեսության ճյուղերի ֆինանսավորմանը: 2019-2021թթ. Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրում նախատեսվում է լրացուցիչ մուտքերի շուրջ 40.9%-ը ուղղել տնտեսության զարգացմանը: Ընդ որում 2019, 2020 և 2021 թվականներին նախատեսվում է տնտեսության ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղել համապատասխանաբար լրացուցիչ 17.7, 98.8 և 102.8 մլրդ դրամ:

Սոցիալ-մշակութային ճյուղերին և գիտությանը հատկացված հավելյալ միջոցների շուրջ 33.8%-ը կտրամադրվի սոցիալական պաշտպանության բնագավառին:

Պաշտպանության, ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանության համակարգերի պահպանման և փրկարար ծառայության համակարգի ծախսերին կուղղվի հավելյալ միջոցների ընդհանուր գումարի շուրջ 17.3%-ը, որը պայմանավորված է վերոհիշյալ համակարգի մարմինների կենսագործունեության ապահովման համար համապատասխան միջոցների հատկացման անհրաժեշտությամբ:

Պետական պարտքի սպասարկմանը (տոկոսավճարների կատարման համար) նախատեսվում է հատկացնել հավելյալ միջոցների ընդհանուր գումարի շուրջ 11.5%-ը:

 

4.3 2019-2021ԹԹ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ` ԸՍՏ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ

 

ՀՀ 2019-2021 թվականների պետական բյուջեների ծախսերի կանխատեսումները` ըստ ոլորտների բնութագրվում են ստորև ներկայացված աղյուսակի ցուցանիշներով 28:

_______________________

28 Այսուհետ սույն գլխում «Սոցիալ-մշակութային ճյուղեր», «Տնտեսության ճյուղեր» և այլ ոլորտներ խմբերը ներկայացվում են առանց պետական կառավարման հանրապետական և տարածքային մարմինների ապարատների պահպանման ծախսերի, որոնք միավորված են «Պետական կառավարում» խմբում

 

Աղյուսակ 4.4. ՀՀ 2018-2021թթ պետական բյուջեների ծախսերը` ըստ ոլորտների (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ ծրագիր

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ 1,465,200.6 1,604,699.1 1,758,843.4 1,927,361.4
Նույնը ըստ 2018-202021թթ ՄԺԾԾ-ի 1,510,410.3 1,641,777.9 1,790,267.9 X
1. Սոցիալ-մշակութային ճյուղեր և գիտություն 651,989.3 707,078.1 751,934.3 779,702.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 11.14 10.66 10.33 9.76
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 44.50 44.06 42.75 40.45
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 650,168.0 656,540.2 662,445.2 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 11.24 10.35 9.50 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 43.05 39.99 37.00 x
2. Պաշտպանության, ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանության, քրեակատարողական և արտակարգ իրավիճակների համակարգեր 323,710.1 387,199.3 374,763.3 403,531.0
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 5.53 5.84 5.15 5.05
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 22.09 24.13 21.31 20.94
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 318,119.7 346,813.9 392,461.5 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 5.50 5.47 5.63 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 21.06 21.12 21.92 x
3. Տնտեսական հարաբերություններ, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, բնակարանային շինարարություն և կոմունալ ծառայություններ 153,739.9 150,464.5 246,146.5 331,721.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.63 2.27 3.38 4.15
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 10.49 9.38 13.99 17.21
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 222,005.0 301,664.7 346,593.2 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 3.84 4.76 4.97 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 14.70 18.37 19.36 x
4. Պետական կառավարում 95,576.0 106,451.9 110,063.0 113,033.4
- տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում (%) 1.63 1.61 1.51 1.41
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 6.52 6.63 6.26 5.86
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 98,377.9 100,132.2 121,918.1 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.70 1.58 1.75 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 6.51 6.10 6.81 x
5. Պետական պարտքի սպասարկում (տոկոսավճարներ) 141,234.6 160,315.7 188,633.1 202,986.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.41 2.42 2.59 2.54
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 9.64 9.99 10.72 10.53
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 136,729.0 146,688.5 176,171.8 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.36 2.31 2.53 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 9.05 8.93 9.84 x
6. Այլ ոլորտներ 98,950.7 93,189.5 87,303.3 96,386.9
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.69 1.4 1.2 1.2
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 6.75 5.81 4.96 5.0
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 85,010.8 89,938.3 90,678.2 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.47 1.42 1.30 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ավալում (%) 5.63 5.48 5.07 x

 

Սոցիալ-մշակութային ճյուղերի և գիտության խմբում 2019-2021 թվականներին կարևորվելու է հատկապես կրթության, առողջապահության և սոցիալական ապահովության բնագավառների զարգացման ռազմավարական ծրագրերի իրականացումը:

 

Աղյուսակ 4.5. Սոցիալ-մշակութային ճյուղերի և գիտության ոլորտի 2018-2021 թթ. բյուջետային ծախսերը` ճյուղային կտրվածքով (առանց կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ ծրագիր

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ-ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՃՅՈՒՂԵՐ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ` ԸՆԴԱՄԵՆԸ 651,989.3 707,078.1 751,934.3 779,702.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 11.14 10.66 10.33 9.76
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 44.50 44.06 42.75 40.45
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 650,168.0 656,540.2 662,445.2 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 11.24 10.35 9.50 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 43.05 39.99 37.00 x
այդ թվում`
1. ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 125,957.5 140,599.5 160,914.5 176,791.3
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.15 2.12 2.21 2.21
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 8.60 8.76 9.15 9.17
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 125,974.5 125,885.9 129,108.4 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.18 1.99 1.85 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 8.34 7.67 7.21 x
2. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 403,695.7 438,082.9 446,061.5 447,343.6
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 6.90 6.61 6.13 5.60
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 27.55 27.30 25.36 23.21
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 406,699.7 417,918.4 422,853.8 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 7.03 6.59 6.06 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 26.93 25.46 23.62 x
3. ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ 82,328.7 90,007.4 106,570.0 117,179.2
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.41 1.36 1.46 1.47
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 5.62 5.61 6.06 6.08
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 78,377.4 75,903.6 73,599.8 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.35 1.20 1.06 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 5.19 4.62 4.11 x
4. ՄՇԱԿՈՒՅԹ, ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ, ՍՊՈՐՏ ԵՎ ԿՐՈՆ 25,731.5 24,112.4 24,112.4 24,112.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.44 0.36 0.33 0.30
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.76 1.50 1.37 1.25
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 25,778.2 23,494.2 23,545.1 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.45 0.37 0.34 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.71 1.43 1.32 x
5. ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 14,276.0 14,276.0 14,276.0 14,276.0
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.2 0.2 0.2 0.2
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 0.97 0.89 0.81 0.74
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 13,338.1 13,338.1 13,338.1 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.23 0.21 0.19 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 0.88 0.81 0.75 x

 

2019-2021 թվականների ժամանակահատվածում կրթության ոլորտում` համակարգի բարեփոխումների ուղղությամբ իրականացվող միջոցառումները դիտվում են որպես կրթության որակի բարձրացման գրավական: Հանրակրթության ոլորտում ծրագրային ժամանակահատվածում կշարունակվեն բարեփոխումները, որոնք նպատակ են հետապնդում լրիվ միջնակարգ կրթության որակի բարձրացումը, բնակչության բոլոր խավերի համար որակյալ լրիվ միջնակարգ կրթության հավասար մատչելիության ապահովումը միջնակարգ դպրոցի բոլոր և համակարգի արդյունավետության շարունակական բարձրացումը:

Առողջապահության բնագավառում 2019-2021 թվականներին բյուջետային միջոցները կնպատակաուղղվեն ոլորտում պետական քաղաքականության հիմնական նպատակների իրականացմանը այն է` հիվանդությունների վաղ հայտնաբերումը, կանխարգելումը, ախտորոշումը և բուժումը, բուժօգնության մատչելիության բարձրացումը և որակի ապահովումը:

Սոցիալական պաշտպանության բնագավառում առաջիկա տարիներին նույնպես շեշտը կդրվի ընտանիքի սոցիալական գնահատման համակարգի կատարելագործմանը:

2014թ ներդրված «Կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրում» ծրագրի ծախսը կազմում է 2019 թվականին` 56.8 մլրդ դրամ, 2020 թվականին` 64,1 մլրդ դրամ և 2021 թվականին` 66.1 մլրդ դրամ: Ծրագրի նպատակը Հայաստանի Հանրապետությունում աշխատանքային գործունեության ընթացքում կուտակային կենսաթոշակային վճար կատարած անձանց կենսաթոշակային տարիքում պետական կենսաթոշակից զատ կենսաթոշակային եկամուտների ստացման հնարավորության ստեղծումն է` ապահովելով կատարված կենսաթոշակային վճարների և ստացվող կենսաթոշակի չափի միջև ուղղակի կապը: Կուտակային կենսաթոշակային վճար կատարած անձանց հնարավորություն կընձեռնվի ազդել կուտակային կենսաթոշակների չափի վրա` ընտրելով իր կուտակած միջոցները կառավարող անձին և այդ միջոցների կառավարման քաղաքականությունը:

Տնտեսության ճյուղերի 2019-2021 թվականների ծախսերը նպատակաուղղված են լինելու արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրերին:

 

Աղյուսակ 4.6. Տնտեսության ճյուղերի 2019-2021թթ բյուջետային ծախսերը` ճյուղային կտրվածքով (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ ծրագիր

Տնտեսական հարաբերություններ, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, բնակարանային շինարարություն և կոմունալ ծառայություններ 153,739.9 150,464.5 246,146.5 331,721.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.63 2.27 3.38 4.15
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 10.49 9.38 13.99 17.21
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 222,005.0 301,664.7 346,593.2 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 3.84 4.76 4.97 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 14.70 18.37 19.36 x
այդ թվում`
1. Բնապահպանություն, էներգետիկա և բնական պաշարներ 26,366.1 23,768.7 26,028.7 22,828.2
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.4 0.4 0.4 0.3
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.8 1.5 1.5 1.2
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 41,114.7 43,698.4 52,877.8 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.71 0.69 0.76 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 3.11 2.99 3.25 x
2. Գյուղատնտեսություն և անտառային տնտեսություն 15,144.1 14,794.6 14,532.6 15,353.3
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.26 0.22 0.20 0.19
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.03 0.92 0.83 0.80
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 18,929.7 16,797.2 15,820.7 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.33 0.26 0.23 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.25 1.02 0.88 x
3. Տրանսպորտ, ճանապարհային տնտեսություն և կապ 76,267.4 63,716.9 118,670.2 191,166.8
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.30 0.96 1.63 2.39
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 5.21 3.97 6.75 9.92
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 96,046.6 104,521.9 122,747.9 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.66 1.65 1.76 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 6.36 6.37 6.86 x
4. Բնակարանային-կոմունալ տնտեսություն 17,729.5 15,876.8 13,852.4 24,956.6
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.3 0.2 0.2 0.3
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.2 1.0 0.8 1.3
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 21,377.4 19,814.5 16,446.6 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 1.62 1.35 1.01 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.42 1.21 0.92 x
5. Ջրային տնտեսություն 21,238.1 17,653.6 59,205.7 45,186.6
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.36 0.27 0.81 0.57
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 1.45 1.10 3.37 2.34
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 31,551.2 29,591.2 35,181.6 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.55 0.47 0.50 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 2.09 1.80 1.97 x
6. Տնտեսության այլ ճյուղեր -3,005.3 14,653.9 13,857.0 32,229.9
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) -0.05 0.22 0.19 0.40
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) -0.21 0.91 0.79 1.67
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 12,985.3 87,241.4 103,518.5 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.22 1.38 1.48 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 0.86 5.31 5.78 x

 

 

Պետության կողմից հատկապես կկարևորվեն գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, ճանապարհային, ջրային և բնակարանային-կոմունալ տնտեսության զարգացմանն ուղղված ծախսերը, որոնց զգալի մասը նախատեսվում է իրականացնել արտաքին ֆինանսական աջակցությամբ:

Պաշտպանության, ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանության, քրեակատարողական և փրկարար ծառայության համակարգերի պահպանման ծախսերի աճը պայմանավորված է լինելու նշված կառույցների կենսագործունեության ապահովման համար բավարար պայմանների ստեղծման և դրա շնորհիվ այդ կառույցների պատրաստականության բարձր մակարդակի պահպանման անհրաժեշտությամբ:

Պետական կառավարման բնագավառում ծախսերը, 2018 թվականի համեմատությամբ, 2019-2021 թվականներին կունենան որոշակի աճ` պայմանավորված պետական կառավարման համակարգում իրականացվող բարեփոխումների ֆինանսական ապահովման անհրաժեշտությամբ:

Այլ ոլորտներ խմբի համար 2019-2021 թվականներին նախատեսվող ծախսերի գերակշիռ մասը բաժին կընկնի պետական պարտքի սպասարկման և վերը չնշված այլ բնագավառներին:

 

Աղյուսակ 4.7. Այլ ոլորտների 2018-2021 թթ. բյուջետային ծախսերը` ճյուղային կտրվածքով (մլն դրամ)

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ

ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ

ծրագիր

ԸՆԴԱՄԵՆԸ 240,185.3 253,505.2 275,936.3 299,373.3
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 4.1 3.8 3.8 3.8
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 16.4 15.8 15.7 15.5
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 221,739.7 236,626.9 266,850.0 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 3.83 3.73 3.83 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 14.7 14.4 14.9 x
այդ թվում`
1. ՀՀ պետական պարտքի սպասարկում (տոկոսավճարներ) 141,234.6 160,315.7 188,633.1 202,986.4
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.4 2.4 2.6 2.5
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 9.6 10.0 10.7 10.5
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 136,729.0 146,688.5 176,171.8 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 2.4 2.3 2.5 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 9.1 8.9 9.8 x
2. Պետական աջակցություն համայնքներին` ֆինանսական համահարթեցման դոտացիաներ 49,165.8 52,000.2 56,024.0 60,486.0
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.8 0.8 0.8 0.8
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 3.4 3.2 3.2 3.1
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 49,160.9 54,180.9 55,000.8
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.8 0.8 0.8
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 3.3 3.3 3.1
3. Այլ 49,784.9 41,189.3 31,279.3 35,900.9
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.9 0.6 0.4 0.5
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 3.4 2.6 1.8 1.9
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 35,849.9 35,757.4 35,677.4 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 0.6 0.6 0.5 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 2.4 2.2 2.0 x

 

Ինչպես արդեն նշվեց, 2019-2021թթ ժամանակահատվածում ևս պետական բյուջեների ծախսերի ընդհանուր ծավալն որոշ կախվածության մեջ կլինի արտաքին հոսքերից:

 

Աղյուսակ 4.8. Արտաքին աղբյուրներից 2018-2021 թթ. ստացվելիք միջոցների (վարկերի և պաշտոնական դրամաշնորհներ) հաշվին ֆինանսավորվող ծախսերը

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ

ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ

ծրագիր

Արտաքին աղբյուրների հաշվին ֆինանսավորվող ծախսերի ծավալը (մլրդ դրամ) 236.92 291.43 272.48 241.06
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 4.05 4.40 3.74 3.02
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 16.17 18.16 15.49 12.51
Նույնը ըստ 2018-2020թթ ՄԺԾԾ-ի 284.76 287.53 254.69 x
- Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ (%) 4.92 4.53 3.65 x
- տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում (%) 18.85 17.51 14.23 x

 

Արտաքին աղբյուրներից վարկերի և պաշտոնական դրամաշնորհների տեսքով ստացվելիք միջոցների հաշվին կանխատեսվող 2019-2021 թվականների ծախսերի միջին տարեկան տեսակարար կշիռը բյուջետային ծախսերի ամբողջ ծավալում կազմում է 15,2% և ՀՆԱ-ի նկատմամբ` 3.7%:

 

4.4 ՀՀ 2019-2021ԹԹ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ` ԸՍՏ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ

 

Դիտարկվող 2019-2021 թվականների ժամանակահատվածում պետական բյուջեի ընթացիկ ծախսերի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ կտատանվի 21.1%-ից 19.9%-ի միջակայքում: Նույն ժամանակահատվածում ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով զուտ ծախսերի հարաբերակցությունները ՀՆԱ-ի նկատմամբ կտատանվի համապատասխանաբար 3.1%-ից 4.2% միջակայքում:

 

Աղյուսակ 4.9. 2018-2021թթ ընթացիկ և ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսերի փոփոխության և հարաբերակցության միտումները

 

Ցուցանիշներ

2018թ հաստատված պետական բյուջե

2019թ

ծրագիր

2020թ ծրագիր

2021թ

ծրագիր

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ, (մլն դրամ) 1,465,200.6 1,604,699.1 1,758,843.4 1,927,361.4
այդ թվում`
- ընթացիկ ծախսեր, (մլն դրամ) 1,307,238.8 1,401,487.8 1,491,351.6 1,593,671.1
- %-ով` ՀՆԱ-ի նկատմամբ 22.3 21.1 20.5 19.9
- ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով զուտ ծախսեր, (մլն դրամ) 157,961.7 203,211.3 267,491.8 333,690.3
%-ով` ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2.7 3.1 3.7 4.2

 

2019-2021 թվականների ծախսերի ընդհանուր ծավալի միջին տարեկանի շուրջ 84,8%-ը կկազմեն ընթացիկ ծախսերը, (2018 թվականին այդ ցուցանիշը ծրագրվել է 89.2%):

 

 

Դիտարկվող ժամանակահատվածում ընթացիկ ծախսերի մեծ մասի կատարումը ուղղված կլինի պետական կարիքների համար ապրանքների և ծառայությունների գնումներին, բնակչությանը տարբեր տեսակի նպաստների և կենսաթոշակների վճարմանը, ՀՀ պետական ներքին և արտաքին պարտքի սպասարկմանը (տոկոսավճարների), տնտեսության որոշ ճյուղերում բնակչությանը ջրամատակարարման, ոռոգման և փոխադրումների բնագավառում ծառայություններ մատուցող առանձին ընկերությունների սուբսիդավորմանը, պետական ավտոճանապարհների պահպանությանը և շահագործմանը, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին պետական աջակցության տրամադրմանը և պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների աշխատանքի վարձատրությանը:

2019-2021 թվականների ընթացքում կանխատեսվող 804.4 մլրդ դրամ ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսերի ընդհանուր ծավալի շուրջ 60.7%-ը (488.1 մլրդ դրամ) նախատեսվում է ֆինանսավորվել արտաքին աղբյուրների հաշվին: Ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսերի իրականացման գերակայությունները լինելու են ճանապարհային, տրանսպորտային, ջրային տնտեսության, գյուղատնտեսության, բնակշինարարության և դպրոցաշինության ոլորտները

 

ՄԱՍ Բ.
ԾԱԽՍԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

 

ԳԼՈՒԽ 5.
ՀՀ 2019-2021 ԹԹ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

Ծախսային քաղաքականության ռազմավարությունը շարադրող փաստաթղթում ընդհանուր գծերով ներկայացվում են 2019-2021թթ. ժամանակահատվածում պետական բյուջեի ծախսերի ըստ ոլորտների քաղաքականության գերակայությունները: Այս գերակայությունները բխում են Կառավարության ընդհանուր ռազմավարական գերակայությունների համատեքստից (Կառավարության ծրագիր, տարբեր ոլորտներում Կառավարության կողմից ընդունված մի շարք միջնաժամկետ և երկարաժամկետ ծրագրեր և այլն) և պետք է ծառայեն որպես հիմք` ՀՀ 2019 թվականի պետական բյուջեի նախագծի մշակման համար:

Ինչպես արդեն վերը նշվել էր Կառավարությունն առաջիկա տարիների համար առավել կարևորում է պետական բյուջեի հիմնական ծախսային հետևյալ գերակայությունները.

(i) սոցիալական ոլորտի առանձին ճյուղերում (մասնավորապես` կրթություն, առողջապահություն, սոցիալական պաշտպանություն), ինչպես նաև պետական կառավարման բնագավառներում պետական մարմինների գործունեության արդյունավետության, նպատակաուղղվածության և հասցեականության մակարդակի բարձրացման, նրանց կողմից հանրությանը մատուցվող ծառայությունները բնակչության համար ավելի մատչելի դարձնելու նպատակով իրականացվող բարեփոխումների ֆինանսական ապահովում,

(ii) հանրապետության տարածքային ամբողջականությունը, տարածաշրջանում կայունությունը և Ղարաբաղյան հակամարտության կողմերի ուժերի հավասարակշռությունը պահպանելու նպատակով պաշտպանության և ազգային անվտանգության կառույցների կենսագործունեության համար անհրաժեշտ ֆինանսական ապահովում,

(iii) տնտեսության առանձին ոլորտներում (մասնավորապես` գյուղատնտեսություն, ջրային տնտեսություն, ճանապարհային տնտեսություն և էներգետիկա) ենթակառուցվածքների վերականգնման և զարգացման ծրագրերի իրականացում:

 

Գծապատկեր 5.1. ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերի փաթեթում 2019-2021 թթ. կանխատեսվող հատկացումները` ըստ խոշորացված ոլորտների (մլն դրամ)

 

2019-2021 թթ. կանխատեսվող հատկացումները` ըստ խոշորացված ոլորտների

 

ԳԼՈՒԽ 6.
ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

 

6.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

6.1.1. Իրավիճակի նկարագրությունը

2015 թվականին Հայաստանի Հանրապետությունում նոր Սահմանադրության ընդունմամբ անցում կատարվեց խորհրդարանական կառավարման համակարգին, ինչը նշանակում է օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների լիազորությունների նոր շրջանակների սահմանում: Նոր Սահմանադրության համաձայն, Հանրապետության նախագահը պետության գլուխն է, սակայն, նախորդ Սահմանադրության համեմատ, ավելի սակավ լիազորություններով, և փոխարենը առավել ընդլայնվել են վարչապետի և Ազգային ժողովի լիազորությունները: Միաժամանակ, դատական իշխանության համակարգում նախատեսված է Բարձրագույն դատական խորհրդի ինստիտուտը` որպես դատարանների և դատավորների անկախությունը երաշխավորող անկախ պետական մարմին:

ՀՀ սահմանադրության փոփոխություններն ընդունվեցին 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին անցկացված հանրաքվեով: 2016 թվականի մայիսի 25-ին ընդունված Հայաստանի Հանրապետության նոր ընտրական օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան 2017 թվականի ապրիլի 2-ին Հայաստանի Հանրապետությունում անցկացվեցին Ազգային ժողովի ընտրությունները, որն առաջին քայլն էր դեպի անցումը կառավարման խորհրդարանական համակարգին:

Սահմանադրությունն ամբողջությամբ ուժի մեջ է մտել 2018 թվականի ապրիլի 9-ից, իսկ ապրիլի 17-ին Ազգային Ժողովում տեղի ունեցավ նոր սահմանադրական լիազորություններով օժտված վարչապետի ընտրությունը: Միաժամանակ, զուգահեռաբար նախապատրաստվել ու քննարկման էին դրվել Սահմանադրական փոփոխություններից բխող հիմնարար կարգավորումներ սահմանող մի շարք օրենքներ, որոնք ընդունվեցին 2018 թվականի մարտի 23-ին գումարված Ազգային ժողովի արտահերթ նիստում:

Ազգային ժողովի կողմից 2018 թվականի մարտի 23-ին մասնավորապես ընդունվել են պետական կառավարման համակարգին առնչվող անմիջական կարգավորումներ սահմանող հետևյալ օրենքները` «Կառավարության կառուցվածքի և գործունեության մասին», «Պետական կառավարման համակարգի մարմինների մասին», «Կառավարչական իրավահարաբերությունների կարգավորման մասին», «Հանրային ծառայության մասին», «Քաղաքացիական ծառայության մասին», «Պետական վերահսկողական ծառայության մասին», «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին», «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքները և այլն:

Կառավարության 2018 թվականի հունիսի 1-ի N 581-Ա որոշմամբ հավանություն տրվեց նոր կազմավորված Կառավարության ծրագրին և այն ներկայացվեց Ազգային ժողով: Ազգային Ժողովում Կառավարության ծրագրի քննարկումները տեղի ունեցած 2018 թվականի հունիսի 7-ին, և Ազգային ժողովի որոշմամբ հավանություն տրվեց Կառավարության ծրագրին:

Ծրագրով, որպես առանցքային գործողություն, նախատեսվում է առաջին հերթին ապահովել նոր Ազգային ժողովի ազատ, թափանցիկ և ժողովրդավարական ընտրությունների անցկացումը, ինչը հնարավորություն կտա հանրապետությունում ձևավորելու Սահմանադրական կարգի ապահովման պայմաններում կազմավորված լեգիտիմ իշխանություն, այն է` արդարացի ընտրությունների արդյունքում ունենալ ժողովրդի կողմից ընտրված Ազգային ժողով, ժողովրդավարության ապահովման պայմաններում Ազգային ժողովի կողմից ընտրված նոր վարչապետ, որն էլ կձևավորի ժողովրդի վստահությունը վայելող գործադիր իշխանություն:

Այսօր բոլոր գործողությունները Կառավարությունը նախատեսում է իրականացնել միայն ու միայն օրինական դաշտում` հնարավորինս հիմնվելով իրավական դաշտում գործող օրենսդրական կարգավորումների վրա և ըստ անհրաժեշտության ձեռնարկելով համապատասխան օրենսդրական փոփոխություններ, որոնք հնարավոր կդարձնեն այս կարևորագույն նպատակի իրագործումը:

Այնուամենայնիվ, 2015 թվականի Սահմանադրական փոփոխություններից հետո ձեռնարկվել էր համապատասխան օրենսդրական փոփոխությունների և ենթաօրենսդրական կարգավորումների նախապատրաստումը և համաձայնեցումը նոր սահմանադրական նորմերին: Այսպիսով, 2018 թվականի մարտի 23-ին Ազգային ժողովի կողմից ընդունվեցին մի շարք օրենքներ: Ստորև մասնավորապես առանձնացվել են այն փոփոխությունները, որոնք անմիջականորեն առնչվում են պետական կառավարման համակարգին: Դրանք են`

1. «Կառավարության կառուցվածքի և գործունեության մասին» օրենքով, մասնավորապես, սահմանվել է Կառավարության կազմը և կառուցվածքը, որի համաձայն Կառավարությունը կազմված է վարչապետից, առաջին փոխվարչապետից, երկու փոխվարչապետներից և նախարարներից, իսկ Կառավարության կառուցվածքում ընդգրկվում են 17 նախարարություն, կառավարության կառուցվածքից հանվել է Միջազգային տնտեսական ինտեգրման և բարեփոխումների նախարարությունը:

2. «Պետական կառավարման համակարգի մարմինների մասին» օրենքով սահմանվում է պետական կառավարման համակարգի մարմինների շրջանակը և կազմավորման կարգը: Մասնավորապես սահմանվում է, որ պետական կառավարման համակարգի մարմիններն են` նախարարությունները, ինչպես նաև Կառավարությանը, վարչապետին և նախարարություններին ենթակա մարմինները, այդ թվում մի շարք նոր կարգավորումներ, կապված համակարգի առանձին մարմինների կարգավիճակի և ենթակայության փոփոխության հետ: Միաժամանակ, ՀՀ կառավարության 2018 թվականի մայիսի 22-ի «Նախարարությանը ենթակա մարմինների ենթակայությունը սահմանելու մասին» N 580-Ա որոշմամբ սահմանվել է նաև համակարգի մարմինների ենթակայությունը` ըստ նախարարությունների: Ընդհանուր առմամբ, կատարվել են հետևյալ փոփոխությունները`

- ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայությունը շարունակելու է գործել որպես Կառավարությանը ենթական Վիճակագրական կոմիտե,

- Կառավարության ենթակայությամբ են գործելու «Տեսչական մարմինների մասին» օրենքին համապատասխան ստեղծված տեսչական մարմինները,

- ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական գույքի կառավարման վարչությունը շարունակելու է գործել որպես Տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարության ենթակայությամբ գործող Պետական գույքի կառավարման կոմիտե,

- ՀՀ կառավարությանն առընթեր քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչությունը շարունակելու է գործել որպես Տրանսպորտի, կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարությանը ենթակա Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտե,

- Արդարադատության նախարարությանը ենթակա մարմնի կարգավիճակ է տրվել Պրոբացիայի ծառայությանը, որը նախկինում նույն նախարարության առանձնացված ստորաբաժանում էր,

- Կրթության և գիտության նախարարության ենթակայությամբ գործելու են Բարձրագույն որակավորման կոմիտեն, որը նախկինում նույն նախարարության առանձնացված ստորաբաժանում էր` Բարձրագույն որակավորման հանձնաժողով, և Լեզվի կոմիտեն, որը ձևավորվել է նախկինում կրկին նույն նախարարության ոլորտում գործող Լեզվի պետական տեսչության հիմքի վրա,

- Բնապահպանության նախարարության ենթակայությամբ ստեղծվել է Անտառային կոմիտեն,

- Ֆինանսների նախարարության ենթակայությամբ ստեղծվել են «գնումների հետ կապված բողոքներ քննող անձ» անկախ մարմինները:

3. «Կառավարչական իրավահարաբերությունների կարգավորման մասին» օրենքով կարգավորվում են պետական մարմնում և ենթակա պետական մարմնում կառավարչական իրավահարաբերությունները, ինչպես նաև քաղաքացիական իրավահարաբերություններին պետական մարմնի և ենթակա պետական մարմնի մասնակցության հիմնական պայմանները: Ընդ որում, սույն օրենքով սահմանվում է, որ Նախարարությանը ենթակա մարմնի ենթակայությունը համապատասխան նախարարությանը սահմանում է Կառավարությունը, ինչը սահմանվել է Կառավարության 2018 թվականի «Նախարարությանը ենթակա մարմնի ենթակայությունը սահմանելու մասին» N 580-Ա որոշումը:

4. «Հանրային ծառայության մասին» օրենքով սահմանվում են հանրային ծառայության սկզբունքները, հանրային ծառայության անցնելու պահանջները, պաշտոնների դասակարգումը, հանրային ծառայողի հիմնական իրավունքները և պարտականությունները, պաշտոնների առանձնահատկությունները, բարեվարքության համակարգը, գույքի, եկամուտների և շահերի հայտարարագրման հետ կապված հարաբերությունները:

Մասնավորապես, հանրային պաշտոնների վերաբերյալ սահմանվում է, որ`

- հանրային պաշտոնը դասակարգվում է խմբերի` պետական և համայնքային,

- պետական պաշտոնները դասակարգվում են տեսականների` քաղաքական, վարչական, ինքնավար և հայեցողական:

5. «Քաղաքացիական ծառայության մասին» օրենքով կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետությունում քաղաքացիական ծառայության կազմակերպման, քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների դասակարգման, քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների համալրման, քաղաքացիական ծառայողների կատարողականի գնահատման, վերապատրաստման, քաղաքացիական ծառայողի իրավական վիճակի, պաշտոնից ազատման, ծառայության դադարեցման, ինչպես նաև քաղաքացիական ծառայության` որպես պետական ծառայության առանձին տեսակի հետ կապված այլ հարաբերություններ:

Օրենքի գործողությունը տարածվում է օրենսդիր, գործադիր, դատական իշխանության մարմիններում, Հանրապետության նախագահի աշխատակազմում, դատախազությունում, քննչական մարմիններում, անկախ պետական մարմիններում, ինքնավար մարմիններում, Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմում, ինչպես նաև Կառավարությանը, վարչապետին և նախարարություններին ենթակա պետական մարմիններում քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների անվանացանկով նախատեսված պաշտոն զբաղեցնող անձանց վրա: Ընդ որում, պետական ծառայության այլ օրենքներով առանձնահատկություններ նախատեսող ծառայություններում (մարմիններում) աջակցող մասնագիտական գործառույթներ իրականացնող ծառայողները քաղաքացիական ծառայողներ են:

Օրենքով սահմանվում են քաղաքացիական ծառայությանն առնչվող մի շարք նոր կարգավորումներ: Ստորև ներկայացվում են հիմնական սկզբունքային փոփոխությունները`

ա) քաղաքացիական ծառայության կադրերի ռեզերվ` ռեեստր, որտեղ օրենքով սահմանված դեպքերում և կարգով գրանցվում են քաղաքացիական ծառայության պաշտոններից ազատված քաղաքացիական ծառայողները,

- կադրերի ռեզերվում գրանցված լինելու միանգամյա առավելագույն ժամկետը վեց ամիս է,

- կադրերի ռեզերվում գրանցված լինելու ժամանակահատվածը համարվում է քաղաքացիական ծառայության ստաժ, և քաղաքացիական ծառայողը օրենքով սահմանված կարգով երեք ամիս ստանում է վարձատրություն այն համապատասխան մարմնից, որտեղ զբաղեցրել է քաղաքացիական ծառայության պաշտոն,

բ) փորձնակ` սույն օրենքով սահմանված կարգով համապատասխան մարմիններում աշխատանքային փորձ ձեռք բերելու համար գրանցված անձ, ընդ որում

- համապատասխան մարմիններում փորձնակ գրանցված ժամանակաշրջանը հաշվարկվում է որպես հանրային ծառայության ստաժ` քաղաքացիական ծառայության պաշտոն զբաղեցնելու համար,

- փորձնակ գրանցված ժամանակահատվածում աշխատանքների մասնակցության համար փորձնակը չի վարձատրվում,

գ) քաղաքացիական ծառայության պաշտոնները դասակարգվում են հետևյալ խմբերի`

- ղեկավար պաշտոնների խումբ, որն իր հերթին դասակարգվում է 5 ենթախմբի,

- մասնագիտական պաշտոնների խումբ, որն իր հերթին դասակարգվում է 8 ենթախմբի,

դ) քաղաքացիական ծառայության ղեկավարումը և համակարգի միասնականությունը ապահովում է վարչապետի աշխատակազմի քաղաքացիական ծառայության գրասենյակը, որը հաշվետու է վարչապետին, Կառավարությանը և համակարգող փոխվարչապետին (գործելու է ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի փոխարեն):

Ընդ որում, քաղաքացիական ծառայության գրասենյակին է օրենքով վերապահված նաև այսուհետև պետական մարմիններում աշխատանքի վարձատրության քաղաքականությունը մշակելու գործառույթը:

ե) Սույն օրենքով ներդրվում է գլխավոր քարտուղարի ինստիտուտը, որը փոխարինում է աշխատակազմի ղեկավարին: Գլխավոր քարտուղարի լիազորությունները սահմանվում են ինչպես սույն օրենքով, այնպես էլ «Հանրային ծառայության մասին», «Կառավարչական իրավահարաբերությունների կարգավորման մասին» և այլ օրենքներով և իրավական ակտերով:

6. «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը (23.03.2018թ. ՀՕ-209-Ն): Հիշյալ օրենքում կատարվեցին փոփոխություններ և լրացումներ, որոնց անհրաժեշտությունը բխում է Սահմանադրական փոփոխությունների արդյունքում ընդունված կարգավորումներից, այդ թվում` կառավարության կառուցվածքի, համակարգի, հանրային և քաղաքացիական ծառայությանն առնչվող օրենսդրական կարգավորումներից:

Ընդհանուր առմամբ, պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումներին ուղղված Կառավարության կողմից իրականացվող գործողությունները ուղղված են լինելու պետական կառավարման համակարգի կոռուպցիոն երևույթների բացառմանը, միաժամանակ պետական իշխանության մարմինների գործունեության թափանցիկության, պետական կառավարման գործընթացներին քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների մասնակցության աստիճանի բարձրացման, կառավարման համակարգում տարբեր հանրային ու հասարակական խորհուրդների մասնակցության ապահովման և այլ մեխանիզմների գործարկմամբ:

 

6.1.2. Հիմնական խնդիրները

Կառավարության առաջնային ու կարևորագույն խնդիրը Սահմանադրական կարգի վերականգնումը և լեգիտիմ իշխանության ձևավորումն է, ինչը հնարավոր կլինի միայն Ընտրական օրենսգրքում համապատասխան փոփոխություններ կատարելուց հետո` Ազգային ժողովի արդար, թափանցիկ ու ժողովրդավարական նորմերին համապատասխանող ընտրություններ կազմակերպելու միջոցով:

Սահմանադրությամբ սահմանված պետության կառավարման համակարգում իշխանության բոլոր ճյուղերի օպտիմալ հավասարակշռումը, կառավարումը և փոխգործակցությունը ապահովելը շարունակում է մնալ Կառավարության ուշադրության կենտրոնում: Պետական կառավարման համակարգի ոլորտում կատարվող բարեփոխումները և օպտիմալացումները պայմանավորված են ինչպես սահմանադրական բարեփոխումներով, այնպես էլ այսօրվա մարտահրավերներին իշխանության ճյուղերի` ժամանակին և արդյունավետ արձագանքելու հնարավորությունը բարձրացնելու հրամայականով:

Պետական կառավարման համակարգում խնդիր է դրված այն դարձնել ավելի արդյունավետ ու թափանցիկ, ինչը հնարավորություն կտա ստեղծելու առավել հստակ ուրվագծված արդյունքներ ապահովող պետական կառավարման համակարգ` հագեցած ինչպես պետական կառավարման ոլորտներում ներդրվող ծրագրային կառավարման տարբեր մեխանիզմներով ու տեխնոլոգիաներով, այնպես էլ կառավարման գործընթացում երիտասարդ, համարձակ գործելու կամք ու բավարար գիտելիքներ ունեցող կադրեր ներգրավելու միջոցով, ինչը իհարկե նոր թափ կհաղորդի արդեն իսկ աշխատող համակարգերին:

Կառավարության առջև դրված խնդիրներն ու նպատակները, մասնավորապես, խմբավորված են 2018 թվականի հունիսի 7-ին Ազգային ժողովում հավանության արժանացած Կառավարության ծրագրում: Այսպես, հանրապետությունում պատշաճ պետական կառավարում ապահովելու, պետական իշխանության մարմինների սահմանադրական լիազորությունների իրականացումը և երկրի բնականոն զարգացումն ապահովելու նպատակով, Կառավարությունն իր առջև առաջնահերթորեն խնդիր է դրել պետական կառավարման համակարգում լուծելու, մասնավորապես, հետևյալ խնդիրները`

1. քաղաքացու ազատ ընտրության սահմանադրական իրավունքի և ընտրողների ազատ կամարտահայտման ճանապարհով լեգիտիմ իշխանությունների ձևավորում,

2. Կոռուպցիայի դեմ պայքարը` որպես մի երևույթի, որը մեր հասարակության ու պետության կյանքի վրա թողնում է ամենակործանարար ազդեցությունը, հետևաբար կոռուպցիան այն խնդիրն է, որի դեմ պայքարը կառավարության հիմնական առաջնահերթություններից մեկն է:

3. Հանրային կառավարման թափանցիկության և հաշվետվողականության ապահովումը, պետական ծախսերի արդյունավետ կառավարումը և այդ նպատակով բյուջետային քաղաքականության ուղղորդումը դեպի ծրագրային բյուջետավորում, ինչի շնորհիվ բյուջետային ծախսերի արդյունքային ցուցանիշների հստակ սահմանումը, իսկ հետագայում դրանց շուրջ հաշվետվությունների կառուցումը հնարավորություն կտան նախապես ձևակերպել և ունենալ այնպիսի հիմնական ցուցանիշներ, որոնցով կարելի կլինի գնահատել իրականացված ծախսերի ու բյուջետային ծրագրերի արդյունավետության մակարդակը:

 

6.2. ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ

 

6.2.1. Նպատակները

Համընդհանուր զարգացման ու բարեփոխումների իրականացման գործում անմիջական դեր ունեն պետական կառավարման համակարգի մարմինները` յուրաքանչյուրն իր պատասխանատվության ներքո գտնվող ոլորտների զարգացման քաղաքականության մշակման, ծրագրերի իրականացման և դրանց մոնիտորինգի համար:

Կառավարության գործունեության և գործողությունների համընդհանուր նպատակներից, որպես պետական կառավարման համակարգին առնչվողներ, կարելի է առանձնացնել հետևյալ նպատակները`

1. Հայաստանում լեգիտիմ իշխանության ձևավորումը` ազատ, արդար, թափանցիկ ու ժողովրդավարական ընտրությունների անցկացման ճանապարհով: Այս առումով կառավարությունը կարևորում է առնվազն մեկ տարվա ընթացքում արտահերթ խորհրդարանական այնպիսի ընտրությունների անցկացումը, որի արդյունքը իրապես կդառնա լեգիտիմ, այսինքն` ժողովրդի կողմից ընտրված իշխանության հաղթանակ: Այդպիսի ընտրություններ անցկացնելու և հանրության կողմից չվիճարկվող արդյունքներ արձանագրելու նպատակով նախատեսվում է առաջիկայում իրականացնել Ընտրական օրենսգրքի և ընտրական համակարգի որոշակի բարեփոխումներ:

2. Կոռուպցիայի և կոռուպցիոն մեխանիզմների բացառումը պետական իշխանական համակարգերում: Կոռուպցիայի դեմ պայքարի արդյունավետության համար անհրաժեշտ է երաշխավորել փոխզսպումների և հակակշիռների սկզբունքի կիրարկումը, իրապես գործարկել գործող օրենսդրական կարգավորումները և մարմինները, ինչպես նաև ներդնել նոր գործիքակազմ: Այս առումով էական նշանակություն կարող է ունենալ մասնագիտացված, անկախ հակակոռուպցիոն մարմնի ստեղծումը, որը ոչ միայն հնարավորություն կունենա իրականացնել մշտադիտարկում, վերահսկողություն և ուսումնասիրություններ, այլև օժտված կլինի օպերատիվ-հետախուզական, հետաքննական և նախաքննական գործառույթներ իրականացնելու իրավասությամբ: Ստեղծվելիք մարմնին կվերապահվի կոռուպցիոն իրավախախտումների վերաբերյալ գործերի քննությունը (ԿԾ, բաժին 4):

3. Հանրային կառավարման թափանցիկության և հաշվետվողականության ապահովման նպատակով կարևորվում է կառավարման այնպիսի էլեկտրոնային համակարգերի ներդրումը և աստիճանական ինտեգրացում, որոնք կապահովեն կառավարման մարմինների և դրանց պաշտոնյաների ինչպես նաև բյուջետային գործընթացներում ներգրավված այլ օղակների գործունեության և գործընթացների թափանցիկություն, տվյալների անփոփոխելիություն, միասնականություն և ավտոմատացում:

Բյուջետային քաղաքականության բնագավառում Կառավարությունը նպատակ է դնում աստիճանաբար վերանայել պետական կամ համայնքային հիմնարկների արտաբյուջետային հաշիվներ ունենալու քաղաքականությունը` ապահովելով սահմանված դեպքերում հավաքագրվող դրամական միջոցների մուտքը համապատասխան բյուջե և հետագայում` ըստ անհրաժեշտության այդ գումարների բաշխումն այդ բյուջեներից:

Կառավարությունը նաև մտադիր է դիտարկել գնումների կամ բյուջետային այլ ծախսերի անարդյունավետության դեպքում պետությանը պատճառված վնասի հիմքով իրավական հետևանքների կիրառման և դրանք պետական բյուջե հետ վերադարձնելու մեխանիզմների ստեղծման հնարավորությունը:

Այս կապակցությամբ հարկ է առանձին անդրադառնալ վերջին տարիներին պետական ֆինանսների կառավարման բնագավառում իրականացվող բարեփոխումներին, այդ թվում` Ծրագրային բյուջետավորման համակարգի ներդրմանը` որպես պետական ծախսերի հիմնավորվածության, արդյունավետության և արդյունքայնության աստիճանի ավելացման առավել խոստումնալից եղանակ:

Ծրագրային բյուջետավորման համակարգի ներդրման հիմնական նպատակն է բարելավել հանրային ծախսերի առաջնահերթությունների սահմանումը և բարձրացնել հանրային ֆինանսների կառավարման թափանցիկությունը, հաշվետվողականությունը, արդյունավետությունը և արդյունքայնությունը:

Ծրագրային բյուջետավորումն իրենից ներկայացնում է բյուջետավորման մի եղանակ, որի ժամանակ ողջ բյուջետային գործընթացը հիմնվում է բյուջեի շրջանակներում իրականացվող ծրագրերի վրա: Ծրագրային կառուցվածքով բյուջեն տեղեկացնում է նպատակների և արդյունքների մասին` հնարավորություն տալով այդ տեղեկատվությունն օգտագործել բյուջետային միջոցների օգտագործման համապատասխանությունը երաշխավորելու և այդ ռեսուրսների օգտագործման արդյունքայնությունն ու արդյունավետությունը, ինչպես նաև թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը բարձրացնելու համար:

Պետական մարմինները պատասխանատու և հաշվետու են իրենց ոլորտային քաղաքականությունների սահմանման և իրականացման համար: Սա ենթադրում է, որ նրանք պատասխանատու են ոլորտային քաղաքականությունների և բյուջետային հայտերի մշակման համար` կառավարության կամ ֆինանսների նախարարության կողմից սահմանված ֆինանսական շրջանակների սահմաններում:

Այս բարեփոխման կապակցությամբ ՀՀ կառավարության 2015 թվականի օգոստոսի 13-ի նիստի N 38 արձանագրային որոշման 12-րդ կետով հավանություն տրվեց Հայաստանում ծրագրային բյուջետավորման համակարգի ամբողջական ներդրման ռազմավարությանը: Ծրագրային բյուջետավորումը` որպես բյուջետային քաղաքականության սկզբունք ամրագրվեց 2017թ. դեկտեմբերի 14-ի «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին ՀՕ-304-Ն օրենքով, ինչն ապահովեց անհրաժեշտ իրավական հիմքեր ծրագրային բյուջետավորման ամբողջական ներդրման համար:

Մասնավորապես, փոփոխություններն ուղղված են ֆորմալ առումով ծրագրային դասակարգումը` որպես բյուջետային հատկացումների հիմնական դասակարգում սահմանելուն, բյուջետային գործընթացի բոլոր փուլերում (բյուջեի պլանավորում, կատարում, հաշվետվողականություն) ծրագրային բյուջետավորման կիրառության առանձնահատկությունները, այդ գործընթացում ներգրավված հիմնական կողմերը, դրանց իրավասությունների և պարտականությունների շրջանակները, ինչպես նաև ծրագրային բյուջետավորմանն առնչվող հիմնական որոշումները և հիմնական տեղեկատվական հոսքերը սահմանելուն:

 

6.2.2. Գերակայությունները

Կառավարությունն իր ծրագրում առանձնացրել է գերակա ուղղությունները, որոնց կարգավորմանը ուղղված կլինեն հետագա գործողությունները: Այս ուղղությունների շուրջ գործողությունների ծրագրավորումը և իրագործումը կրկին հիմնված կլինի գործող օրենսդրական նորմերի և իրավական կարգավորումների հնարավորությունների շրջանակների վրա: Պետական կառավարման համակարգում պետական ծառայության իրավական կարգավորումներ սահմանող բոլոր օրենսդրական ակտերը վերանայվել և համապատասխանեցվել են 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխությունների պահանջներին:

Այս կապակցությամբ պետական կառավարման ոլորտում կարելի է առանձնացնել հետևյալ ուղղություններն ու կարգավորումները, որոնք Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել են 2018 թվականի մարտի 23-ին`

 

Հանրային ծառայության համակարգ.

1. «Հանրային ծառայության մասին» ՀՕ-206-Ն օրենքը, որով նորովի են սահմանվում հանրային ծառայության սկզբունքները, հանրային ծառայության անցնելու պահանջները, պաշտոնների դասակարգումը, հանրային ծառայողի հիմնական իրավունքները և պարտականությունները, պաշտոնների առանձնահատկությունները, բարեվարքության համակարգը, գույքի, եկամուտների և շահերի հայտարարագրման հետ կապված հարաբերությունները:

Հանրային ծառայությունը հանրային իշխանության մարմիններին Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և օրենքներով վերապահված լիազորությունների իրականացումն է, որն ընդգրկում է պետական ծառայությունը, համայնքային ծառայությունը և հանրային պաշտոնները: Ընդ որում,

- պետական ծառայությունը մասնագիտական գործունեություն է, որն ուղղված է օրենսդրությամբ պետական մարմիններին վերապահված լիազորությունների իրականացմանը

- հանրային պաշտոնը դասակարգվում է խմբերի` պետական և համայնքային:

- պետական պաշտոնները դասակարգվում են տեսակների` քաղաքական, վարչական, ինքնավար և հայեցողական:

2. «Քաղաքացիական ծառայության մասին» ՀՕ-205-Ն օրենքը, որով կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետությունում քաղաքացիական ծառայության կազմակերպման, քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների դասակարգման, քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների համալրման, քաղաքացիական ծառայողների կատարողականի գնահատման, վերապատրաստման, քաղաքացիական ծառայողի իրավական վիճակի, պաշտոնից ազատման, ծառայության դադարեցման, ինչպես նաև քաղաքացիական ծառայության` որպես պետական ծառայության առանձին տեսակի հետ կապված այլ հարաբերություններ:

Օրենքի գործողությունը տարածվում է օրենսդիր, գործադիր, դատական իշխանության մարմիններում, Հանրապետության նախագահի աշխատակազմում, դատախազությունում, քննչական մարմիններում, անկախ պետական մարմիններում, ինքնավար մարմիններում, Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմում, ինչպես նաև Կառավարությանը, վարչապետին և նախարարություններին ենթակա պետական մարմիններում քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների անվանացանկով նախատեսված պաշտոն զբաղեցնող անձանց վրա: Ընդ որում, պետական ծառայության այլ օրենքներով առանձնահատկություններ նախատեսող ծառայություններում կամ մարմիններում աջակցող մասնագիտական գործառույթներ իրականացնող ծառայողները քաղաքացիական ծառայողներ են:

3. «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը (23.03.2018թ. ՀՕ-209-Ն): Հիշյալ օրենքում կատարվեցին փոփոխություններ և լրացումներ, որոնց անհրաժեշտությունը բխում էր փաթեթում ընդգրկված մի շարք նախագծերով սահմանված կարգավորումներից, այդ թվում` կառավարության կառուցվածքի, համակարգի, հանրային և քաղաքացիական ծառայությանն առնչվող օրենսդրական կարգավորումներից:

Ընդհանուր առմամբ, հանրային ծառայության ոլորտում աշխատանքի վարձատրության համակարգը կարգավորող մայր օրենքը` «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» ՀՀ օրենքն ընդունվել է 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին և ուժի մեջ է մտել 2014 թվականի հուլիսի 1-ից:

Այս օրենքով սահմանվեց աշխատանքի վարձատրության հաշվարկման համար բազային աշխատավարձի չափը, որը չի կարող ցածր լինել նվազագույն ամսական աշխատավարձի անվանական չափի 80 տոկոսից և գերազանցել 120 տոկոսը, և բազային աշխատավարձի չափը օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո առ այսօր սահմանված է 66,140.0 դրամ:

Ազգային ժողովի կողմից 2018 թվականի մարտի 23-ին ընդունված մի շարք օրենքների կիրարկումն ապահովող միջոցառումների ցանկում որպես միջոցառում ներառված է նաև պետական իշխանության մարմիններում քաղաքացիական աշխատանք կատարող և տեխնիկական սպասարկում իրականացնող անձանց վարձատրության չափերը վերանայելու հարցը:

ՀՀ պետական իշխանության մարմիններում ծառայողների սոցիալական երաշխիքների ապահովումը սահմանվում է «Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքով: Այդ նպատակով ներդրվել է օրենքով սահմանված պարտադիր պետական բժշկական ապահովագրության համակարգը:

 

Կոռուպցիայի դեմ պայքար.

Կոռուպցիայի հանրային մերժումը և կոռուպցիայից զերծ հանրությունը, քաղաքականության և բիզնեսի գործնական տարանջատումը մատնանշված է Կառավարության ծրագրի ուղենիշներում` որպես հատուկ ուշադրության արժանի և կարգավորման ենթակա բնագավառ:

Կառավարության համոզմամբ հասարակության ու պետության կյանքի վրա ամենակործանարար ազդեցություն ունեցող երևույթներից մեկը կոռուպցիան է, հետևաբար կոռուպցիայի դեմ պայքարը կառավարության հիմնական առաջնահերթություններից մեկն է:

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ոլորտում վերջին Սահմանադրական փոփոխություններին համապատասխանությունը ապահովելու նպատակով 2018 թվականի մարտի 23-ին Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է նաև «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-208-Ն օրենքը, որը մասնավորապես կապված էր «Հանրային ծառայության մասին» և «Քաղաքացիական ծառայության մասին» նոր օրենքների և նոր կարգավորումների ընդունմամբ: Մասնավորաբար, այս օրենքում առանձին գլուխներով առանձնացվել են գույքի, եկամուտների և շահերի հայտարարագրման վերաբերյալ կարգավորումները, ինչպես նաև էթիկայի հանձնաժողովների և բարեվարքության հարցերով կազմակերպչական կարգավորումներ սահմանող դրույթները:

 

Պետական գնումների համակարգ

«Գնումների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-259-Ն օրենքով նախկինում գործող գնումների բողոքարկման խորհրդի փոխարեն գործողության մեջ է դրվում «գնումների հետ կապված բողոքներ քննող անձ» անկախ մարմնի ինստիտուտը, որն օժտված է անկախ մարմնի իրավասություններով և շարունակելու է գործել որպես ֆինանսների նախարարությանը ենթակա մարմին, համաձայն Կառավարության 2018թ. մայիսի 22-ի «Նախարարությանը ենթակա մարմինների ենթակայությունը սահմանելու մասին» N 580-Ա որոշման:

Պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների շրջանակներում Կառավարության գործունեության գերակա ուղղություններ են շարունակում մնալ`

Տեսչական համակարգի բարեփոխումները.

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի շրջանակներում իրագործվեց տեսչական համակարգի բարեփոխումների գործընթացը` նպատակ ունենալով բարելավել նախկինում գործող տեսչական համակարգը, կարգավորել տեսչական ստուգումների ծրագրավորման և իրականացման գործընթացները, վերացնելով ոչ թափանցիկ տեսչական գործընթացները, վարչական կոռուպցիան և տեսչական գործընթացում գործառույթների կրկնորդումները, և անցում կատարելով ռիսկի գնահատման վրա հիմնված ստուգումների համակարգին, ինչի կապակցությամբ 2015 թվականին ուժի մեջ մտավ է «Տեսչական մարմինների մասին» ՀՀ օրենքը:

Նշված բարեփոխումների արդյունքում սկիզբ դրվեց նոր բովանդակությամբ տեսչական մարմինների ձևավորմանը, որոնք գործում էին համապատասխան նախարարությունների ոլորտներում, սակայն տեսչական մարմնի կառավարումն իրականացվում է կոլեգիալ մարմնի` կառավարման խորհրդի կողմից:

Բացի այդ, ներդրվեց որակի ապահովման համակարգը` Տեսչական մարմնի կառուցվածքում գործում է որակի ապահովման առանձին ստորաբաժանում, որի գործունեությունն ուղղված է ապահովելու տեսչական մարմնի գործունեության շարունակական կատարելագործումը:

Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի կողմից 2018 թվականի մարտի 23-ին ընդունվեցին «Պետական կառավարման համակարգի մարմինների մասին» ՀՕ-260-Ն և «Տեսչական մարմինների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-267-Ն օրենքները, որոնց համաձայն տեսչական մարմիններն այսուհետ շարունակելու են գործել Կառավարության ենթակայությամբ` որպես ենթակա մարմիններ:

Տեսչական բարեփոխումների շրջանակներում նախկինում առանձին նախարարությունների կառուցվածքներում գործող տեսչությունների հիմքի վրա ստեղծվել և 2018 թվականի մարտի 23-ի «Պետական կառավարման համակարգի մարմինների մասին» ՀՕ-260-Ն օրենքի 4-րդ հոդվածի համաձայն, որպես Կառավարությանը ենթակա մարմիններ գործելու են հետևյալ տեսչական մարմինները`

1) Առողջապահական և աշխատանքի տեսչական մարմինը,

2) Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմինը,

3) Կրթության տեսչական մարմինը,

4) Շուկայի վերահսկողության տեսչական մարմինը,

5) Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը,

6) Քաղաքաշինության, տեխնիկական և հրդեհային անվտանգության տեսչական մարմինը:

Միաժամանակ, ելնելով այն հանգամանքից, որ այս Կրթություն և գիտության նախարարության համակարգում գործող Լեզվի պետական տեսչությունը չուներ տեսչական մարմնի գործառույթներ, ուստի այն վերակազմակերպվել է որպես նույն նախարարությանը ենթակա Լեզվի կոմիտե:

Էլեկտրոնային կառավարման համակարգի զարգացում.

Պետական կառավարման համակարգի բարեփոխման ու արդիականացման կարևորագույն միջոց է էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի ներդրումն ու զարգացումը:

Էլեկտրոնային կառավարման, մասնավորապես` էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառության և դրանց փոխանակման հնարավորության ստեղծումը զգալիորեն դյուրացնում է ծանրաբեռնված թղթատարությունը` նպաստելով աշխատաժամանակի տնտեսմանը, պետական ծառայողների թվաքանակի օպտիմալացմանն ու նրանց որակավորման բարձրացմանը:

Այս ուղղությամբ պետական կառավարման մարմիններում արդեն իսկ ներդրվել ու արդյունավետորեն գործում են բազմաթիվ էլեկտրոնային ծրագրեր ու համակարգեր, որոնք թե ժամանակային և թե աշխատանքային իմաստով առավել արդյունավետ են դարձնում պետական կառավարման համակարգի աշխատանքը, իսկ ընդհանուր առմամբ` ավելի մատչելի ու հրապարակային են դարձնում պետական կառավարմանն առնչվող տեղեկատվությունը հանրության համար:

Մասնավորապես, պետական կառավարման մարմիններում ներդրվել են էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառության համակարգը, հաշվապահական հաշվառման ծրագրերը, մարդկային ռեսուրսների կառավարման տեղեկատվական համակարգը, ֆինանսների կառավարման և գնումների գործընթացի հետ կապված ծրագրերն ու համակարգերը, ինչպես նաև առանձին մարմիններում ըստ անհրաժեշտության ներդրվել են տվյալների մշակման ու ամփոփման բազմաթիվ էլեկտրոնային ծրագրեր: Անհամեմատ բարձրացել է պետական կառավարման համակարգում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ներդրման մակարդակը:

Քաղաքացիական ծառայության համակարգում օրենքով սահմանված կարգով նախատեսվում է ստեղծել քաղաքացիական ծառայության տեղեկատվական հարթակ, որն իրենից ներկայացնում է վարչապետի աշխատակազմի քաղաքացիական ծառայության գրասենյակի կողմից կառավարվող էլեկտրոնային ծրագիր, որը թույլ է տալու մեկ միասնական համակարգում զետեղել քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների անվանացանկը:

Ընդ որում, քաղաքացիական ծառայության տեղեկատվական հարթակում համապատասխան մարմինները էլեկտրոնային եղանակով վարում են`

- քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների անվանացանկը, որը բաց է հրապարակային ծանոթացման համար,

- քաղաքացիական ծառայողի անձնական գործը` որպես գրանցամատյանի բաղկացուցիչ մաս,

- քաղաքացիական ծառայության կադրերի ռեզերվը:

Բացի այդ, Քաղաքացիական ծառայության տեղեկատվական հարթակում նաև համապատասխան մարմինների կողմից էլեկտրոնային եղանակով իրականացվելու է քաղաքացիական ծառայողների թեստավորումը:

«Մեկ պատուհանի» սկզբունքով ծառայությունների մատուցում.

Պետական կառավարման համակարգի արդյունավետության բարձրացման գրավականներից է էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի ներդրումը և «մեկ պատուհանի» սկզբունքով բնակչությանը ծառայությունների մատուցումը:

Էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի ներդրման շրջանակներում ներդրվել են մի շարք լայնածավալ էլեկտրոնային կառավարման ծրագրեր, ինչը հնարավորություն է ընձեռել շրջանառության մեջ դնել «մեկ պատուհանի» սկզբունքը, որը զգալիորեն կրճատել է ծառայությունների մատուցման ժամկետները, նպաստել ծառայությունների մատուցման որակի բարձրացմանը, ինչպես նաև կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցմանը:

Սոցիալական ծառայությունների հասանելիության և մատչելիության ապահովման նպատակով ծրագրվում է ինտեգրված սոցիալական ծառայությունների համակարգի ամբողջական և լիարժեք ներդրում` «մեկ պատուհանի» սկզբունքով սոցիալական համալիր ծառայությունների տրամադրում: ՀՀ կառավարության 2012 թվականի հուլիսի 26-ի N 952-Ն որոշմամբ հաստատվել է Հայաստանի Հանրապետությունում ինտեգրված սոցիալական ծառայությունների համակարգ ներդնելու ծրագիրը:

Ինտեգրված սոցիալական ծառայությունների համակարգի ներդրումը նշանակում է նոր որակի ծառայությունների տրամադրում, հաճախորդի սոցիալական վիճակի վրա ներազդելու սկզբունքորեն նոր մեթոդների և մեխանիզմների կիրառում: Այսպիսով նախատեսվում է սոցիալական պաշտպանության ոլորտում անցում կատարել դեպի ակտիվ, նախաձեռնողական քաղաքականության իրականացմանը, որի շրջանակներում ընդլայնվում են այն ծրագրերը, որոնք միտված կլինեն սոցիալական պաշտպանության անհրաժեշտություն ծնող պատճառները վերացնելուն և կանխարգելելուն:

 

6.3. ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

 

Պետական կառավարման համակարգի պահպանման գծով գոյություն ունեցող բյուջետային ծրագրերը` դրանք հանրային իշխանության մարմինների պահպանմանն ու տեխնիկական կարողությունների զարգացմանն ուղղված ծախսային ծրագրերն են, որոնց գծով ծախսերի մակարդակը կախված է պետական կառավարման համակարգում տեղի ունեցող փոփոխություններից, այդ թվում` կառուցվածքային կամ գործառութային փոփոխություններից, ինչպես նաև տնտեսության մեջ տեղի ունեցող գնային և սակագնային տարբեր գործոնների փոփոխություններից:

Պետական կառավարման համակարգում 2019-2021թթ. իրականացվելիք բյուջետային ծախսերի կառուցվածքի և ծավալների վրա հիմնականում ազդեցություն ունեն հետևյալ գործոնները.

1) «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» ՀՀ օրենքի պահանջներին համապատասխան առանձին պաշտոնատար անձանց պաշտոնային դրույքաչափերի հաշվարկման գործակիցների փոփոխությունը, պաշտոնային դրույքաչափի նկատմամբ հաշվարկվող հավելավճարները և պետական ծառայողների աշխատավարձերի բնականոն աճերը,

2) ՀՀ գործող օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում առանձին մարմինների բնականոն գործունեության ապահովման համար չկանխատեսված ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով պահուստային ֆոնդերի նախատեսումը,

3) պետական իշխանության մարմինների բնականոն գործունեության ապահովման համար անհրաժեշտ միջոցների նախատեսումը:

Միաժամանակ, պետական կառավարման համակարգի ծախսերի ծավալները զգալիորեն կախված են ընթացիկ օրենսդրական կարգավորումներից, որոնց իրագործման պահանջը բխում է ինչպես սահմանադրական բարեփոխումների, այնպես էլ կառավարման ապարատի օպտիմալացման գործընթացի հրամայականներից:

2015 թվականի Սահմանադրության փոփոխություններով անվանականորեն սահմանված և ընդունման, փոփոխման կամ լրացման ենթակա օրենքների ցանկը հաստատվել էր ՀՀ Նախագահի` 2016թ. փետրվարի 10 -ի ՆՀ-170-Ա հրամանագրի հավելված 1-ով: Համաձայն այդ Հրամանագրի, Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել են հանրային իշխանության ոլորտին առնչվող հետևյալ օրենքները`

- Ընտրական օրենսգիրք (սահմանադրական օրենք),

- Ազգային ժողովի կանոնակարգ (սահմանադրական օրենք),

- Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին օրենք (սահմանադրական օրենք),

- Դատական օրենսգիրք (սահմանադրական օրենք),

- Սահմանադրական դատարանի մասին օրենք (սահմանադրական օրենք),

- Դատախազության մասին օրենք,

- Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին օրենք,

- Հաշվեքննիչ պալատի մասին օրենք:

ՄԺԾԾ ժամանակահատվածի յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեի ծրագրավորվող ծախսերի մակարդակի վրա սովորաբար ազդեցություն ունեն`

ա) օրենսդրական կարգավորումները և փոփոխությունները,

բ) հանրային ծառայությունների ոլորտում մատուցվող ծառայությունների համար կարգավորող մարմնի կողմից սահմանվող սակագները,

գ) կառավարման ապարատի օպտիմալացման գործընթացի արդյունքում ինչպես կառավարության, այնպես էլ առանձին մարմինների կառուցվածքների հնարավոր փոփոխությունները,

դ) պետական իշխանության մարմինների աշխատողների թվաքանակի փոփոխությունը և այլ գործոններ:

ՄԺԾԾ ժամանակահատվածում հանրային իշխանության մարմինների պահպանման ծախսերի վրա որոշակի ազդեցություն են ունեցել ՀՀ կառավարության գերակայություններից բխող հետևյալ կարգավորումները`

- 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխություններով և 2018 թվականին ՀՀ Նախագահին վերաբերող դրույթների ուժի մեջ մտնելու հանգամանքով պայմանավորված, ինչպես նաև հաշվի առնելով ՀՀ Նախագահին նոր Սահմանադրությամբ վերապահվող լիազորությունների և գործառույթների շրջանակի փոփոխությունը, անհրաժեշտ է վերանայել ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի կառուցվածքը, ինչի արդյունքում նախատեսվում է, որ անխուսափելիորեն կրճատվելու են ինչպես ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի կառուցվածքում գործող ստորաբաժանումների թիվը, այնպես էլ դրանց գործառույթների շրջանակը,

- «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ սահմանադրական օրենքով Մարդու իրավունքների պաշտպանի նոր լիազորությունների սահմանումը և առկա լիազորությունների շրջանակների ընդլայնումը,

- «Դատախազության մասին» ՀՕ-198-Ն օրենքով (17.11.2017թ.), որպես սոցիալական երաշխիք նախատեսվել և Կառավարության 2018 թվականի մարտի 15-ի N 256-Ն որոշմամբ սահմանվել է դատախազներին մշտական բնակության վայրից դուրս գործուղելիս բնակելի տարածությամբ ապահովելու անհնարինության դեպքում դրամական փոխհատուցում տալու կարգն ու չափը, ընդ որում դրանք համապատասխանեցված են ՀՀ քննչական կոմիտեի ծառայողին հատկացվող դրամական փոխհատուցման չափերին, որոնք սահմանված են ՀՀ կառավարության 2014 թվականի դեկտեմբերի 11-ի N 1395-Ն որոշմամբ:

- «Պաշտոնական վիճակագրության մասին» ՀՕ-194-Ն օրենքով (21.03.2018թ.) սահմանվել է, որ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայությունն իր գործունեությունը կշարունակի որպես Վիճակագրական կոմիտե, որը ենթակա պետական մարմին է և իր լիազորություններն իրականացնելիս անկախ է:

- «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-208-Ն օրենքը (23.03.2018թ.) սահմանվել է, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը հանդիսանում է Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի իրավահաջորդը, իսկ աշխատակազմը գործում է մինչև Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կառուցվածքային ստորաբաժանումների ձևավորումը: Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կառուցվածքային ստորաբաժանումների աշխատողների քանակը և հաստիքացուցակը, կառուցվածքն ու կանոնադրությունը հաստատվում են մինչև 2018 թվականի հուլիսի 1-ը:

- «Տեսչական մարմինների մասին» ՀՕ-267-Ն օրենքը (23.03.2018թ.), որի համաձայն ստեղծված տեսչական մարմինները, որոնք նախկինում գործողն էին առանձին նախարարությունների ենթակայությամբ, այսուհետև գործելու են Կառավարության ենթակայությամբ,

- «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-209-Ն օրենքը (23.03.2018թ.), որում կատարված փոփոխություններն ու լրացումները բխում են Սահմանադրական փոփոխությունների արդյունքում ընդունված կարգավորումներից, այդ թվում` կառավարության կառուցվածքի, համակարգի, հանրային և քաղաքացիական ծառայությանն առնչվող օրենսդրական կարգավորումներից,

Պետական իշխանության մարմինների 2019-2021թթ. պահպանման ծախսերի մակարդակի փոփոխությունը կզուգակցվի ՀՆԱ-ի նկատմամբ դրանց հարաբերակցության փոփոխությամբ: Այսպես, պետական իշխանության մարմինների պահպանման համար պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերը 2019-2021թթ. Ժամանակահատվածի համար կկազմեն համապատասխանաբար` ՀՆԱ-ի 1.5%, 1.4% և 1.3%-ը (2018 թ-ին` 1.6%-ը):

Պետական իշխանության մարմինների պահպանման ծախսերի տեսակարար կշիռը պետական բյուջեի ծախսերի ամբողջ ծավալում 2019-2021թթ. Ժամանակահատվածի համար կկազմի համապատասխանաբար` 6.1%, 5.7% և 5.4% (2018թ.` 6.5%):

Ընթացիկ ծախսերի աճը 2019-2021թթ. ժամանակահատվածի համար նախորդ տարիների համեմատությամբ կկազմի համապատասխանաբար` տարեկան շուրջ 3.0 մլրդ դրամ, որը հիմնականում պայմանավորված է աշխատավարձի բնականոն աճով (պետական իշխանության մարմինների պահպանման համար նախատեսված ծախսերում աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող ծախսերը կազմում են շուրջ 70%) և պահպանման այլ ծախսերի կանոնակարգմամբ:

2019-2021թթ. ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մարմինների հերթական ընտրությունների անցկացման հետ կապված յուրաքանչյուր տարվա համար նախատեսվել է 750.9 մլն դրամ:

Համաձայն 2018 թվականի մարտի 21-ի «Պաշտոնական վիճակագրության մասին» ՀՕ-194-Ն օրենքի 21-րդ հոդվածի, մարդահամարը` որպես համատարած հաշվառում, անցկացվում է առնվազն 10 տարին մեկ անգամ: Հիմք ընդունելով ՄԱԿ-ի նախաձեռնությունը և ԱՊՀ անդամ երկրների ղեկավարների խորհրդի կողմից 2016թ. սեպտեմբերի 16-ին ք. Բիշքեկում ընդունված «2020 թվականի փուլում ԱՊՀ անդամ-երկրներում մարդահամարների անցկացման մասին» որոշումը հերթական մարդահամարները 2020 թվականին առավել մոտ ժամկետներում անցկացնելու մասին, որոշվել է Հայաստանում մարդահամարն անցկացնել 2020 թվականին:

2020 թվականին անցկացվելիք մարդահամարի նախապատրաստման և անցկացման նպատակով միջնաժամկետ ժամանակահատվածում նախատեսվել է`

- 2019-ին թվականին մարդահամարի նախապատրաստական աշխատանքների կազմակերպման համար նախատեսվել է շուրջ 213.4 մլն դրամ,

- 2020 թվականին մարդահամարի անցկացման նպատակով նախատեսվել է շուրջ 3,020.2 մլն դրամ,

- 2021 թվականին մարդահամարի արդյունքների ամփոփման նպատակով նախատեսվել է շուրջ 137.2 մլն դրամ:

Պետական իշխանության մարմինների 2019-2021թթ. ժամանակահատվածի համար ծրագրավորված ծախսերի ամբողջ շրջանակը, ներառյալ վարչական շենքերի ձեռքբերման և վարկային ու դրամաշնորհային ծրագրերի գծով ծախսերը, ամփոփված են ստորև բերված աղյուսակում.

 

(մլն դրամներով)

2019թ. 2020թ. 2021թ.
Ընդամենը 106,451.9 110,063.0 113,033.4
այդ թվում`
Պետական իշխանության մարմինների պահպանման ծախսեր 97,827.9 100,752.3 103,764.3
Վարչական շենքերի ձեռքբերում 38.3 16.0
Վարկային և դրամաշնորհային ծրագրեր 8,585.7 9,294.7 9,269.1

 

 

Միաժամանակ պետական կառավարման (ապարատի) շրջանակներում նախատեսվում են շարունակել և իրականացնել արտաքին աղբյուրներից ստացվող նպատակային վարկային և դրամաշնորհային միջոցներով հետևյալ ծրագրերը.

1. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Պետական հատվածի արդիականացման երրորդ ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է բարելավել հանրային հատվածի ֆինանսական հաշվետվությունների որակը և հանրության հասանելիությունը ընդլայնված էլեկտրոնային պետական ծառայություններին:

Ծրագիրը բաղկացած է հետևյալ բաղադրիչներից.

ա) Պետական ֆինանսների կառավարման տեղեկատվական համակարգեր,

բ) Էլեկտրոնային կառավարման լուծումներ բարելավված ծառայությունների մատուցման համար,

գ) Կարողությունների զարգացում և զարգացման փոքր ինտերվենցիաներ,

դ) Ծրագրի կառավարում

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. 1,251.0 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 980.8 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 270.2 մլն դրամ, 2020թ. 2,401.0 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 1,880.8 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 520.2 մլն դրամ, 2021թ. 6,745.0 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 5,646.0 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 1,099.3 մլն դրամ:

2. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող առևտրի և ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է հզորացնել արտահանման խթանման, ներդրումների ներգրավման և ձեռնարկություններին տրամադրվող որակի կառավարման ծառայությունների կարողությունները:

Ծրագիրը կազմված է 4 բաղադրիչից`

ա) երկրում առևտրի խթանման և որակի համակարգի արդյունավետության բարելավում,

բ) ներդրումների և արտահանման խթանում,

գ) որակի ազգային ենթակառուցվածքի արդիականացում,

դ) ծրագրի կառավարում և մոնիթորինգի ու գնահատում:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. 4,446.2 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 3,777.1 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 669.1 մլն դրամ, 2020թ. 5,154.1 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 4,145.1 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 1,009.0 մլն դրամ, 2021թ. 1,489.0 մլն դրամ, այդ թվում վարկային միջոցներ` 1,050.0 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 439.0 մլն դրամ:

3. ԱՄՆ կառավարության աջակցությամբ իրականացվող «Հազարամյակի մարտահրավեր» դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագրի ընդհանուր նպատակն է գյուղական աղքատության կրճատումը` գյուղատնտեսական ոլորտի կայուն տնտեսական աճի միջոցով, գյուղատնտեսության ոլորտի արդյունավետության մեծացումը` ոռոգման համակարգերի ընդգրկումն ընդլայնելու և որակի բարելավման, համակարգը կառավարող մարմինների հզորացման և ֆերմերների արտադրանքի եկամտաբերությունն ավելացնելու հնարավորություններ ստեղծելու միջոցով:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. դրամաշնորհային միջոցներ` 110.2 մլն դրամ, 2020թ. դրամաշնորհային միջոցներ` 110.2 մլն դրամ, 2021թ. դրամաշնորհային միջոցներ` 110.2 մլն դրամ:

4. ՀՀ ֆինանսների նախարարության և ՌԴ ֆինանսների նախարարության միջև` Ռուսաստանի Դաշնության կողմից Հայաստանի Հանրապետությանն անհատույց ֆինանսական օգնության դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագիրը փոխկապակցված է Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Պետական հատվածի արդիականացման երրորդ ծրագրի շրջանակներում իրականացվող միջոցառումների հետ: Մասնավորապես, ծրագրի միջոցները նախատեսվում է ուղղել ֆինանսական կառավարման միասնական ավտոմատացված տեղեկատվական համակարգի ստեղծման ծախսերի ֆինանսավորմանը:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. 1,618.4 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 1,248.6 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 369.8 մլն դրամ, 2020թ. 806.8 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 624.3 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 182.5 մլն դրամ, 2021թ. 869.2 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 672.3 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 196.9 մլն դրամ:

5. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Հանքարդյունաբերության ոլորտի քաղաքականության ծրագիր» դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հանքարդյունաբերության ոլորտի քաղաքականության մշակմանը, որի թիրախում Հայաստանում հանքարդյունաբերության ոլորտի միջոցով կայուն տնտեսական աճի ապահովումն է:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2020 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. 138.1 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 110.5 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 27.6 մլն դրամ, 2020թ. 30.0 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 24.0 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 6.0 մլն դրամ:

6. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող «Հայաստանի արդյունահանող ճյուղերի թափանցիկության նախաձեռնությանն աջակցություն» դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է աջակցել Ստացողին հանքարդյունաբերության ոլորտի թափանցիկության և հաշվետվողականության բարձրացման հարցում` իրականացնելով Արտահանող ճյուղերի թափանցիկության նախաձեռնության (ԱՃԹՆ) Ստանդարտը:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2020 թվականներին նախատեսվում է` 2019թ. 99.7 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 79.9 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 19.8 մլն դրամ, 2020թ. 9.7 մլն դրամ, այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 8.1 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 1.6 մլն դրամ:

 

ԳԼՈՒԽ 7
ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 

7.1 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

 

7.1.1 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

1.1 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

 

Պետական քաղաքականության մեջ կրթությունը գերակայությունների շարքում շարունակում է մնալ որպես ազգային արժեք և երկրի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացն ապահովող կարևոր գործոն: Այս ոլորտում անհրաժեշտ փոփոխությունները պետք է ձևավորեն այնպիսի միջավայր, որտեղ կարևորվելու են կրթության որակը և արդիականությունը, կրթության մատչելիությունը և հասանելիությունը:

Կրթության զարգացման գլխավոր նպատակն է` ապագային միտված կրթական այնպիսի համակարգի ձևավորումը, որը.

  • լիարժեք ծառայում է ազգային շահերին,
  • արտահայտում է կրթության համապատասխանությունը տնտեսության և հասարակության զարգացման ապագա ակնկալիքներին,
  • յուրաքանչյուր քաղաքացու հնարավորություն է տալիս կյանքի բոլոր փուլերում ստանալ իր պահանջմունքներին համապատասխան որակյալ կրթություն:

Կրթության ոլորտը ներառում է հանրակրթության և մասնագիտական կրթության, արտաուսումնական դաստիարակության բնագավառները, ինչպես նաև սփյուռքի կրթօջախներին օժանդակությունը:

 

ՀԱՆՐԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

 

Հանրակրթության բնագավառում պետական միջամտությունն իրականացվում է ՀՀ պետական բյուջեի միջոցների հաշվին հիմնական հանրակրթական ծրագրերի շրջանակում կրթական և կրթաօժանդակ ծառայությունների մատուցման, ինչպես նաև հանրակրթության համակարգի զարգացման ծրագրերի իրականացման եղանակով: Այս բնագավառում շահառուներ են հանդիսանում 6-18 տարեկան, իսկ նախադպրոցական կրթության միկրոծրագրերում` 5-6 տարեկան երեխաները:

2017-2018 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում են 1373 պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատություններ (այդ թվում` 19 հատուկ, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայության 6 մասնագիտացված հանրակրթական հաստատություն), Հանրապետական և տարածքային մանկավարժահոգեբանական աջակցության կենտրոնները, «Մոնթե Մելքոնյանի անվան ռազմամարզական վարժարան» հիմնադրամը, «Աուտիզմ ազգային հիմնադրամ»-ը, որոնցում ընդգրկված են շուրջ 367.0 հազար աշակերտ: Երեխաների նշված թվաքանակում ներառված են հանրապետության 202 հանրակրթական դպրոցներում ներառական կրթության մեջ ընդգրկվածները` 6.2 հազար աշակերտներ, նախադպրոցական կրթության մեջ ընդգրկվածները` 6.3 հազ. երեխաներ, որոնցից շուրջ 0.2 հազարը` ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայության հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում, 0.1 հազարը` Երևանի քաղաքապետարանի, 6.0 հազարը` մարզպետարանների ենթակայության հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում:

2018 թվականին հանրակրթական ծրագրերի իրականացման, ինչպես նաև դրանց իրականացմանն օժանդակող ծրագրերի գծով պետական բյուջեից կհատկացվի 96,435.3 մլն դրամ, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 1.65%-ը կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) 76.6%-ը:

 

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

 

Մասնագիտական կրթության ոլորտում ներկա բարեփոխումները հիմնականում ուղղված են մասնագիտական կրթության որակի բարելավմանը, աշխատաշուկայի պահանջներին և եվրոպական չափանիշներին համապատասխան կադրերի պատրաստման կարողությունների հզորացմանը, ինչպես նաև եվրոպական կրթական տարածքին ինտեգրմանը:

2018 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ հանրապետությունում նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) ուսումնական ծրագրեր իրականացվում են 55 պետական ուսումնական հաստատություններում (24 նախնական մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, 26 միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, 4 կրթահամալիր, 1 բարձրագույն ուսումնական հաստատություն), որոնցում սովորում են շուրջ 7.2 հազար ուսանողներ (այդ թվում` 7.1 հազարը` անվճար հիմունքներով) և աշխատում են 870 դասախոսներ ու արտադրական ուսուցման վարպետներ: Բոլոր 24 արհեստագործական պետական ուսումնարանները գործում են ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայությամբ, միաժամանակ, նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) ուսումնական ծրագիր իրականացվում է «ՀՀ Ոստիկանության կրթահամալիր» ՊՈԱԿ-ում:

2018 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ միջին մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացվում են 81 պետական ուսումնական հաստատություններում (68 միջին մասնագիտական պետական ուսումնական հաստատություն, 9 ԲՈՒՀ, 2 կրթահամալիր, 1 հիմնադրամ, 1 ՓԲԸ): Նշված 68 հաստատություններից 65-ը գործում են ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայությամբ, միաժամանակ, միջին մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացվում են ՀՀ մշակույթի նախարարության ենթակայության «Երևանի պարարվեստի պետական քոլեջ» ՊՈԱԿ-ում, ՀՀ սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության ենթակայության «Երևանի օլիմպիական հերթափոխի պետական մարզական քոլեջ» և «Գյումրու օլիմպիական հերթափոխի պետական մարզական քոլեջ» ՊՈԱԿ-ներում, «ՀՀ Ոստիկանության կրթահամալիր» ՊՈԱԿ-ում, Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեի «Ավիաուսումնական կենտրոն» ՓԲԸ-ում: 81 պետական ուսումնական հաստատություններում միջին մասնագիտական կրթական ծրագրերով սովորում է շուրջ 23.0 հազար ուսանող (որոնցից` 17.5 հազարը` անվճար հիմունքներով) և աշխատում է շուրջ 3800 դասախոս:

ՀՀ կառավարության 2015 թվականի հոկտեմբերի 1-ի N 1139-Ն որոշմամբ հաստատված նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության մասնագիտությունների ցանկերը ներառում են արհեստագործական կրթության 113 մասնագիտություն` 286 որակավորմամբ, որոնցից ներկայումս ուսուցանվում է շուրջ 55 մասնագիտություն, միջին մասնագիտական կրթության 247 մասնագիտություն` շուրջ 253 որակավորմամբ, որոնցից ներկայումս ուսուցանվում է շուրջ 100 մասնագիտություն:

Պետական բյուջեի միջոցների հաշվին նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթական ծառայություններ մատուցվում են միայն պետական ուսումնական հաստատություններում:

Հանրապետությունում բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթությունն իրականացվում է եռաստիճան համակարգով` բակալավրի, մագիստրոսի կրթական ծրագրերով և ասպիրանտուրայում (երրորդ աստիճան): Բարձրագույն և հետբուհական ուսումնական հաստատությունների ընդունելությունն իրականացվում է ուսուցման առկա և հեռակա ձևերով, վճարովի և անվճար հիմունքներով:

2016-2017 ուսումնական տարում հանրապետության 28 բարձրագույն մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատություններում և դրանց 14 մասնաճյուղերում, ինչպես նաև 31 ոչ պետական բուհերում իրականացվել է բարձրագույն մասնագիտական կրթություն: Պետական բուհերում բակալավրի կրթական աստիճանում առկա և հեռակա ուսուցմամբ սովորող ուսանողների թիվը կազմել է, համապատասխանաբար` 52480 և 29168 ուսանող (ընդամենը` 81648 ուսանող), ոչ պետական բուհերում` համապատասխանաբար, 616 և 4323 ուսանող (ընդամենը` 4939 ուսանող): Պետական բուհերում մագիստրոսի կրթական աստիճանում առկա և հեռակա ուսուցմամբ սովորող ուսանողների թիվը կազմել է, համապատասխանաբար` 8835 և 2075 ուսանող (ընդամենը` 10910 ուսանող): Հետբուհական կրթությունն իրականացվում է 58 հետբուհական մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացնող կազմակերպությունների ասպիրանտուրայում, որտեղ առկա ուսուցմամբ սովորողների թիվը կազմում է 446, հեռակա ուսուցմամբ սովորողներինը` 703 (ընդամենը` 1149):

2016/2017 ուսումնական տարում բակալավրի կրթական ծրագրով ՀՀ բուհեր է ընդունվել 17649, սովորել` 81648, ավարտել` 19036 ուսանող, մագիստրոսի կրթական ծրագրով ընդունվել է 6401, սովորել` 10910, ավարտել` 6507 ուսանող: Նշված ուսումնական տարում ՀՀ բուհերում և գիտակրթական հաստատություններում պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի թվաքանակը կազմել է 11276 մարդ: 2016/2017 ուսումնական տարում ՀՀ բուհերում սովորել են 3075 օտարերկրյա քաղաքացիներ, ընդունվածների թիվը կազմել է 596, շրջանավարտներինը` 511 մարդ, իսկ միջպետական պայմանագրերով այլ երկրների ուսումնական հաստատություններում սովորող ՀՀ քաղաքացիների թիվը (բակալավրի և մագիստրոսի կրթական ծրագրով) կազմել է, համապատասխանաբար` 19 և 21 ուսանող (ընդամենը` 40 ուսանող):

2018 թվականին բուհերում պետության կողմից նպաստների ձևով ուսման վարձի լրիվ փոխհատուցմամբ (անվճար) կսովորեն 13.8 հազար ուսանողներ, որոնցից 8.0 հազարը` բակալավրի, 2.9 հազարը` մագիստրոսի ծրագրով:

2018 թվականին մասնագիտական կրթական ծրագրերի իրականացման, ինչպես նաև դրանց իրականացմանն օժանդակող ծրագրերի գծով պետական բյուջեից կհատկացվի 23,436.2 մլն դրամ, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 0.4%-ը կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) 18.6%-ը:

 

ԱՐՏԱՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

 

Արտադպրոցական կրթության և դաստիարակության նպատակը սովորողների ազատ ժամանցի կազմակերպման միջոցով նրանց հետաքրքրությունների զարգացման համար պայմաններ ստեղծելն է, և նպատակաուղղված է նրանց հոգևոր, գեղագիտական, ֆիզիկական զարգացմանը, ռազմահայրենասիրական դաստիարակությանը, բնապահպանական և կիրառական գիտելիքների ձեռքբերմանը:

Ոլորտում պետական քաղաքականությունը նպատակաուղղված է գեղարվեստական կրթության որակի և գեղագիտական դաստիարակության մատչելիության ապահովմանը, մշակույթի ոլորտի կադրերի պատրաստմանը, վերապատրաստմանը, համակարգի կատարելագործմանը, մասնագետների կրթության շարունակականության ապահովմանը, մշակութային ծառայությունների որակի բարձրացմանը, ՀՀ ապագա քաղաքացիների ձևավորմանը նպաստող գեղագիտական դաստիարակության ծրագրերի իրականացմանը:

Առաջնորդվելով «Կրթության մասին», «Երեխայի իրավունքների մասին», «Մանկապատանեկան սպորտի մասին» ՀՀ օրենքներով` արտադպրոցական կրթական հաստատությունների գործունեության բարելավման, արտադպրոցական կրթական համակարգի զարգացման, պատանիների հայրենասիրական, ֆիզիկական, գեղագիտական դաստիարակության, ստեղծագործական ունակությունների զարգացման նպատակով իրականացվում են մի շարք մարզական, կրթամշակութային` այդ թվում գեղագիտական և ստեղծագործական միջոցառումներ: Մասնավորապես.

«Երեխաների հատուկ ստեղծագործական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի միջոցով հատուկ դպրոցների և մանկատների հաշմանդամություն ունեցող, ծնողազուրկ և սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաների համար իրականացվում է գեղագիտական, լրացուցիչ կրթադաստիարակչական աշխատանքների, արվեստների և արհեստների ուսուցման կազմակերպում: «ՀՀ երաժշտական և արվեստի դպրոցների ազգային, լարային և փողային նվագարանների գծով ուսուցում» ծրագրում յուրաքանչյուր տարի ընդգրկվում են շուրջ 146 դպրոցների 2361 սովորողներ, ծրագրի շրջանակներում ապահովվում է ուսման վարձավճարների փոխհատուցում: «Երաժշտական և արվեստի դպրոցների համար երաժշտական գործիքների ձեռքբերում» ծրագիրն ուղղված է պետական աջակցության ներքո մշտապես գործող երաժշտական գործիքների հավաքածուի ստեղծմանն ու շարունակական համալրմանը:

ՀՀ պետական բյուջեից ներկայումս ֆինանսավորվող արտաուսումնական դաստիարակության հիմնարկներում` մարզադպրոցներ, մանկապատանեկան ստեղծագործական, տեխնիկական, բնապահպանական, գեղագիտական կենտրոններ, ընդգրկված են շուրջ 27.8 հազար դպրոցականներ: Արտադպրոցական դաստիարակության, ինչպես նաև դրա իրականացմանն օժանդակող ծրագրերի գծով 2018 թվականին պետական բյուջեից կհատկացվի 4,821.5 մլն դրամ:

 

ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՀԵՏ ՏԱՐՎՈՂ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

 

Կրթության ոլորտում սփյուռքի հետ սերտ համագործակցությունը Հայաստան-սփյուռք փոխառնչությունների կարևոր բաղադրիչներից մեկն է: Այն ուղղված է օտարերկրյա պետություններում հայ կրթական կարողությունների հզորացմանը, հայրենակիցների հումանիտար իրավունքի լիարժեք իրացմանը, ինչպես նաև համաշխարհային կրթական և գիտակրթական ասպարեզում Հայաստանի մասնակցային դերի ուժեղացմանը:

Հայաստան-Սփյուռք կրթական քաղաքականությունը միտված է տևական ժամանակի ընթացքում պատմականորեն ձևավորված, հասարակական տարբեր կառուցվածքներով և ավանդույթային ու պատմամշակութային յուրօրինակ հատկանիշներով օժտված հայության տարբեր հատվածների ընդհանրական, միևնույն նպատակները հետապնդող հնարավոր միասնական կրթական դաշտի ձևավորմանը, ինչպես նաև օտարերկրյա պետություններում Հայաստանի կրթական համակարգի և չափորոշիչների ներկայացմանը: Հայաստան-Սփյուռք գործակցության դինամիկ զարգացման համատեքստում կարևորվում է Սփյուռքի գաղթօջախներում հայրենիքի և հայ ինքնության վերաբերյալ իմացության մակարդակի բարձրացումը և հայապահպանության ամրապնդումը: Կրթության ոլորտում սփյուռքի հետ համագործակցության շրջանակներում և օտարերկրյա պետություններում հայկական կրթական համակարգի ներկայացման կարևորագույն խնդիրներից են`

- կրթական ծրագրերի մշակումը և իրագործումն օտարերկրյա հասարակական, պետական կամ միջազգային կրթական կառույցներում,

- ուսումնական ձեռնարկների մշակումը,

- հայերենի, հայոց պատմության և մշակույթի, ինչպես նաև Հայաստանի ճանաչումն ապահովող հայրենագիտական գիտելիքների և կիրառական հմտությունների ուսուցումն ու տարածումը:

Խնդիրների լուծման նպատակով կիրականացվեն հետևյալ միջոցառումները.

  • Օտարերկրյա պետություններում գործող հայկական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստում,
  • Համահայկական կրթական խորհրդաժողովի անցկացում.
  • Օտարերկրյա պետությունների համալսարաններում հայոց լեզվի և գրականության, կրթամշակութային առարկաների դասավանդում ու տարածում, հայագիտական գործունեությանն աջակցություն:

Ծրագրի իրականացումը բխում է «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 4-րդ և 5-րդ ենթակետերից:

Օտարերկրյա պետություններում գործող հայկական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստումն իրականացվում է 2000 թվականից: Վերապատրաստումը կազմակերպվում է Սփյուռքում բոլոր տեսակի ուսումնական հաստատություններում հայոց լեզու և գրականություն ու հայագիտական այլ առարկաներ դասավանդող ուսուցիչների, լրացուցիչ կրթության մանկավարժների և կրթության պատասխանատուների համար: Միջոցառումը նպատակաուղղված է նշված շահառուների գիտելիքների կատարելագործմանը և որակավորման բարձրացմանը` լսարանային դասընթացների և արտալսարանային կրթական և մշակութային ձեռնարկների իրագործման միջոցով: 2018 թվականին նշված նպատակով պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 33.8 մլն դրամ, որի շրջանակներում կվերապատրաստվի 55 ուսուցիչ:

Սփյուռքի հայկական կրթական հաստատությունների համար ուսումնական գրականության և օժանդակ նյութերի մշակման և տրամադրման նպատակով 2018 թվականին պետական բյուջեից կհատկացվի 92.7 մլն դրամ, որի շրջանակներում օժանդակություն կստանան արտերկրում գործող 198 հայկական դպրոցներ և կենտրոններ:

Համահայկական կրթական խորհրդաժողովն անցկացվում է 2004 թվականից` երկու տարին մեկ անգամ պարբերականությամբ: Խորհրդաժողովին մասնակցում են հայագիտական կրթության և դաստիարակության խնդիրներով զբաղվող մարմինների, կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, հայերենի և այլ առարկաների ուսուցիչներ, համալսարանների ներկայացուցիչներ, դասախոսներ, հայագետներ: 2018 թվականին միջոցառման համար ՀՀ պետական բյուջեից կհատկացվի 11.7 մլն դրամ, որի շրջանակում մասնակիցների թիվը կկազմի 150 մարդ: Համահայկական միջոցառումներից են Համահայկական օլիմպիադաները: ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը կազմակերպում է բնագիտական և հայագիտական օլիմպիադաներ` յուրաքանչյուրը` երկու տարին մեկ պարբերականությամբ: Համահայկական օլիմպիադաների կազմակերպումն իրականացվում է «Դպրոցականների օլիմպիադաների անցկացում» ծրագրի շրջանակներում:

Օտարերկրյա պետությունների համալսարաններում հայոց լեզվի, գրականության և կրթամշակութային այլ առարկաների դասավանդում և տարածում, հայագիտական գործունեությանն աջակցություն միջոցառումն իրականացվում է չորս համալսարաններում` Ռումինիայում Բուխարեստի պետական համալսարան, Ավստրիայում Զալցբուրգի համալսարան, Չեխիայում Պրահայի Կարլովի համալսարան և Վենետիկի Կա՛Ֆոսկարի համալսարան: Այս կապակցությամբ պետական բյուջեից միջոցներ են հատկացվում համալսարաններում հայոց լեզվի դասավանդման, հայագիտության ուղղությամբ հետազոտական ծրագրերի և թեկնածուական թեզերի ղեկավարման աջակցության գծով, որն իրականացվում է գործուղվող դասախոսի ծախսերը հոգալու տեսքով: ՀՀ 2018 թվականի պետական բյուջեից նշված նպատակով կհատկացվի 24.3 մլն դրամ:

 

Ծրագրի կոդը և անվանումը Ծրագրի նպատակը Հիմնական միջոցառումների (ծառա-
յությունների) շրջանակը
Հիմնական շահա-
ռուների շրջանակը
Հղումներ և պարզա-
բանումներ
Կապը առաքե-
լության հետ
Օտարերկրյա պետություն-
ներում հայկական կրթօջախների կարողու-
թյունների հզորացում և մասնա-
գիտական կրթության կազմակերպում
Նպաստել օտարերկրյա պետությունների ուսումնական հաստատու-
թյուններում ՀՀ կրթական չափորոշիչներին համա-
պատասխան ուսումնա-
ռության կազմակերպ-
մանը
Օտարերկրյա պետություններում գործող հայկական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստում Սփյուռքի հայկական դպրոցների ուսուցիչներ «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 4-րդ և 5-րդ ենթա-
կետերից
:
Համաշխար-
հային կրթական և գիտակրթական ասպարեզում Հայաստանի ներկայա-
ցուցչական և մասնակցային դերի ուժեղացում
Համահայկական կրթական խորհրդաժողով Հայա-
գիտական կրթության կազմա-
կերպիչներ և պատասխա-
նատուներ
Օտարերկրյա պետությունների համալսարաններում հայոց լեզվի և գրականության, կրթամշակութային առարկաների դասավանդում, հայագիտական գործունեությանն աջակցություն Օտարերկրյա ուսանողներ

 

Սփյուռքում հայապահպան գործունեությանը նպաստելու համար ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունն իրականացնում է մասնագիտական կադրերի պատրաստում ՀՀ մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում: Բուհերում բակալավրի աստիճանի առկա ուսուցման համակարգում նախատեսվում է 70 սփյուռքահայերի ուսուցում անվճար հիմունքներով: Ընդունելության նշված տեղերը տրամադրվում են մանկավարժական, հայագիտական, արվեստի և սպորտի մասնագիտություններով դիմող սփյուռքահայերին` մրցութային կարգով: Միաժամանակ, 13 տեղ էլ նախատեսվում է միջպետական համաձայնագրերի շրջանակներում ընդունելության գծով:

 

1.2. ՎԵՐՋԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

 

Կրթության ոլորտին պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերը (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) 2017 թվականին կազմել են ՀՆԱ-ի 2.21%-ը (Տես` աղյուսակ 7.1-ը):

 

Աղյուսակ 7.1. Հանրակրթական և մասնագիտական կրթական ծրագրերի 2015-2017 թվականների պետական ծախսերի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում

 

2015թ. 2016թ. 2017թ.
Ընդամենը կրթություն 2.40 2.39 2.21
այդ թվում`
Հանրակրթական ծրագրեր 1.85 1.85 1.70
Մասնագիտական կրթական ծրագրեր 0.42 0.42 0.40

 

Ծանոթություն. Հանրակրթական ծրագրերը ներառում են տարրական, հիմնական և միջնակարգ (լրիվ) ընդհանուր կրթությունը (հանրակրթական ուսուցում, նախադպրոցական կրթություն, ներառական կրթություն, հատուկ կրթություն, մասնագիտացված հանրակրթական ուսուցում և այլն), ինչպես նաև հանրակրթական ծրագրերի իրականացմանն օժանդակության շրջանակներում նախատեսված մի շարք ծրագրեր: Մասնագիտական կրթական ծրագրերը ներառում են նախնական մասնագիտական /արհեստագործական/,միջին մասնագիտական, բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթության ծրագրերը, ինչպես նաև նշված ծրագրերի իրականացմանն օժանդակող մի շարք ծրագրեր:

Կրթության ոլորտին ուղղված պետական հատկացումների գերակշիռ մասը` շուրջ 77.0%-ը, 2017 թվականին ուղղվել է հանրակրթության ոլորտի ֆինանսավորմանը, իսկ 18.2%-ը` մասնագիտական կրթական ծրագրերի ֆինանսավորմանը` 2016 թվականի համապատասխանաբար 77.2 և 17.4%-ի դիմաց (2015 թվականին նշված ցուցանիշները կազմել են, համապատասխանաբար` 77.1 և 17.3%):

 

ՀԱՆՐԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

 

Համախառն ընդգրկվածության առումով, ըստ միջնակարգ կրթության աստիճանների, կան որոշ տարբերություններ, մասնավորապես. 2016-2017 ուսումնական տարում համախառն ընդգրկվածությունը միջնակարգ կրթությունում 2015-2016 ուսումնական տարվա համեմատությամբ նվազել է` 86.4%-ից դառնալով 86.0%, հիմնական դպրոցում` 96.3%-ից` 90.7%, տարրական դպրոցում` 91.6%-ից` 91.2%, իսկ ավագ դպրոցում այն աճել է` 57.9%-ից դառնալով 65.1%:

Հանրակրթական դպրոցներում 2016-2017 ուսումնական տարում դասավանդել է 38273 ուսուցիչ (այդ թվում 1466-ը` ոչ պետական հաստատություններում)` 2015-2016 ուսումնական տարվա 38690-ի դիմաց: Նախորդ տարիների համեմատությամբ հանրակրթության ոլորտում աշխատող ուսուցիչների թիվը նվազել է, ինչը պայմանավորված է ինչպես սովորողների թվի նվազմամբ (ժողովրդագրական միտումների պատճառով կրթահամակարգի շահառուների թվաքանակն անընդմեջ նվազում է), այնպես էլ համակարգի արդյունավետության բարձրացմանն ուղղված ծրագրերով: Հանրակրթական դպրոցներում «աշակերտ/ ուսուցչական դրույք» հարաբերակցության մակարդակը 2017 թվականին նախատեսվել է 13.1:

Հանրակրթության բնագավառում շարունակվել են բարեփոխումները` ուղղված կրթության արդիականացմանը, որակի բարելավմանն ու մատչելիության մեծացմանը, կառավարման համակարգի ապակենտրոնացմանն ու արդյունավետության բարձրացմանը:

Հանրակրթական դպրոցների գծով ծախսերի հաշվարկներում, աշակերտների թվաքանակից ելնելով, ոչ ուսուցչական անձնակազմի հաստիքների թվաքանակը 2018 թվականին կազմել է` մինչև 100 աշակերտ ունեցող դպրոցների համար` 7.5, 101-ից մինչև 300 աշակերտ ունեցող դպրոցների համար` 9.5, 301 և ավելի աշակերտ ունեցող դպրոցների համար` 13.0` 2017 թվականի, համապատասխանաբար` 9-ի, 12-ի և 15.5-ի փոխարեն:

Ըստ աշակերտների թվի ֆինանսավորման բանաձևում ներառված են սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաների դասագրքերի վարձավճարի փոխհատուցման, ինչպես նաև տարրական դասարանների և նախակրթարանների երեխաներին սննդով ապահովման գծով բաղադրիչներ (2018 թվականին սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաների դասագրքերի վարձավճարի փոխհատուցվող գումարը միջին մակարդակում սովորողների մասով կազմում է 5555.6 դրամ, ավագ մակարդակում սովորողների մասով` 6326.7 դրամ, իսկ պետական բյուջեով նախատեսված գումարի շրջանակներում սննդով կապահովվեն ՀՀ Արարատի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերի, 2018 թվականի սեպտեմբերից` նաև Շիրակի մարզի հանրակրթական դպրոցների տարրական դասարաններում և դպրոցին նախապատրաստման խմբերում (նախակրթարաններում) ընդգրկված, շուրջ 43.0 հազար երեխաները, որոնցից 0.5 հազարը` ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայության Ջերմուկի կրթահամալիրի և Գորիսի Ա.Բակունցի անվան N 1 ավագ դպրոցի, 14.9 հազարը` ՀՀ Արարատի, 6.1 հազարը` ՀՀ Սյունիքի, 2.5 հազարը` ՀՀ Վայոց ձորի, 6.4 հազարը` ՀՀ Տավուշի մարզպետարանների, 12.6 հազարը` 2018 թվականի սեպտեմբերից ՀՀ Շիրակի մարզպետարանի ենթակայության հանրակրթական դպրոցներում: Միաժամանակ, կշարունակվի ՄԱԿ-ի Պարենի համաշխարհային ծրագրի (ՄԱԿ ՊՀԾ) կողմից իրականացվող դպրոցական սննդի ծրագիրը, որով պայմանավորված` պետական բյուջեից միջոցներ կհատկացվեն ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությանը` սննդամթերքի ցամաքային տեղափոխման համար: Ընդհանուր առմամբ, հանրակրթական դպրոցների տարրական դասարաններում և դպրոցին նախապատրաստման խմբերում (նախակրթարաններում) ընդգրկված երեխաներին սննդով ապահովման գծով պետական բյուջեից 2018 թվականին կհատկացվի 902.3 մլն դրամ:

Ավարտվել է 12-ամյա կրթակարգի բովանդակային ապահովման գործընթացը: Հանրակրթության պետական չափորոշիչը 2011 թվականին հաստատելուց հետո մշակվել են հիմնական և ավագ դպրոցի նոր առարկայական չափորոշիչներն ու ուսումնական ծրագրերը, վերանայվել է ուսումնական պլանը: ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի հրամանով փոփոխություններ են կատարվել հանրակրթական հիմնական ընդհանուր ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատությունների 2016-2017 ուսումնական տարվա օրինակելի ուսումնական պլաններում` բեռնաթափելով 12-րդ դասարանի երկրորդ կիսամյակի ուսումնական ծրագիրը` սովորողների ընտրությանը թողնելով 3 առարկա: Պետական ավարտական քննությունների թիվը նվազեցվել է` 6 քննության փոխարեն սահմանելով 3-ը: Մշակվել են հանրակրթության պետական կրթակարգը, առարկայական չափորոշիչները և ուսումնական ծրագրերի վերանայման հայեցակարգը: Ներկայումս կրթակարգի և պետական չափորոշչի վերամշակման և միասնացման (ինտեգրման) միջոցով ստեղծվել է հանրակրթության բովանդակությունը սահմանող հիմնական փաստաթուղթը` Ազգային կրթակարգի նախագիծը, որը լրամշակման փուլում է: Հանրակրթության նոր առարկայական չափորոշիչներն ու ծրագրերը կմշակվեն Ազգային կրթակարգի հաստատումից հետո:

2017 թվականին փորձաքննություն են անցել ուսումնական հաստատությունների հիմնադիր և նորմատիվ փաստաթղթերի նախագծեր, դասագրքեր, ձեռնարկներ, ուսումնամեթոդական նյութեր, ծրագրեր և այլ ուսումնական գրականություն: Նշված ծառայություններն իրականացվել են ՀՀ պետական բյուջեից այդ նպատակով հատկացված միջոցների հաշվին, որը 2017 թվականին կազմել է շուրջ 287.1 մլն դրամ:

2018 թվականին ուսուցիչների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձի մասով կպահպանվի 2014 թվականի հուլիսի 1-ից նախատեսվող մակարդակը, այն է` 152.1 հազար դրամը: Միաժամանակ, ուսուցիչների ատեստավորման կարգի ներդրումը հնարավորություն է տալիս իրականացնել տարբերակված ֆինանսավորում և ստեղծել խթաններ` մասնագիտական հետագա կատարելագործման համար: 2016 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 113.0 մլն դրամ` որակավորման տարակարգ ստացած շուրջ 720 ուսուցիչների (1-ին աստիճանի տարակարգ է շնորհվել շուրջ 700 ուսուցչի, իսկ 2-րդ աստիճանի տարակարգ` շուրջ 20 ուսուցչի) հավելավճարներ տրամադրելու նպատակով: 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 176.7 մլն դրամ (տարակարգ է ստացել ևս 530 ուսուցիչ, որից 30-ը` 2-րդ աստիճանի), 292.2 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին, որի շրջանակներում հավելավճարներ կտրամադրվեն ատեստավորման արդյունքում տարակարգ ստացած 1829 ուսուցիչների, որոնցից 1771-ը` 1-ին աստիճանի, 48-ը` 2-րդ աստիճանի, 10-ը` 3-րդ աստիճանի տարակարգ ստացածներն են:

Հանրակրթության օղակում իրականացվող ամենահիմնական բարեփոխումը` առանձին գործող եռամյա ավագ դպրոցների համակարգի (10-12-րդ դասարաններ) ձևավորումն է, որպես հիմնական ընդհանուր կրթության շարունակություն: Այս համակարգի ստեղծման նպատակն է` բարձրացնել ավագ դպրոցում կրթության որակը և արդյունավետությունը, ինչպես նաև դրանց շրջանավարտներին, իրենց նախասիրություններին համապատասխան, հոսքային ուղղության և նախնական մասնագիտական կրթության ընտրության հնարավորություն տալ: Առանձին գործող ավագ դպրոցների ցանցում 2017 թվականի դրությամբ ընդգրկված է 100 դպրոց, որոնք գործում են ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայությամբ: Ավագ դպրոցները որոշ չափով ապահովվել են անհրաժեշտ դպրոցական գույքով, համակարգչային սարքավորումներով, ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության լաբորատորիաներով, գրականությամբ համալրված ժամանակակից գրադարաններով: Բոլոր ավագ դպրոցներին բնագիտական առարկաների ուղղությամբ լաբորատորիաների կահավորման համար 2017 թվականի առաջին կիսամյակում մշակվել են անհրաժեշտ կահույքի տեխնիկական հատկորոշիչները: Կահույքի գնման գործընթացը և տրամադրումը դպրոցներին կիրականացվի լաբորատոր սարքավորումների գնմանը զուգահեռ:

«Կրթության որակ և համապատասխանություն» երկրորդ վարկային ծրագրի շրջանակներում ստեղծվել են էլեկտրոնային կրթական նյութեր` վիրտուալ լաբորատորիաներ երկրաչափություն, ֆիզիկա, քիմիա և կենսաբանություն առարկաների համար: Երկրաչափություն առարկայի էլեկտրոնային կրթական նյութերը ծածկում են առարկայական չափորոշիչներով նախատեսված ամբողջ ծավալը, իսկ ֆիզիկա, քիմիա և կենսաբանություն առարկաներինը` 50%-ի չափով: «Կրթության բարելավում» վարկային ծրագրով էլ 2017 թվականին իրականացվել է նշված առարկաների գծով մնացած 50%-ի ուղղությամբ էլեկտրոնային կրթական նյութերի մշակումը: Էլեկտրոնային կրթական նյութերը տեղադրվել են կրթական պորտալում (http://esource.armedu.am/) և հասանելի են բոլորին:

2016 թվականի սեպտեմբերից «Կրթության բարելավում» վարկային ծրագրի շրջանակներում մեկնարկել են 5 ավագ դպրոցների շենքերի հիմնանորոգման աշխատանքները` Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզերում: Շինարարական աշխատանքներն ընթանում են համաձայն հաստատված աշխատանքային գրաֆիկների: 2018 թվականի մարտի 1-ի դրությամբ իրականացվել է շինմոնտաժային աշխատանքների շուրջ 77%-ը: Համապատասխան կազմակերպությունների կողմից, շինարարությանը զուգահեռ, ընթանում են նաև հեղինակային և տեխնիկական հսկողության աշխատանքները: Աշխատանքների ավարտը նախատեսված է 2018 թվականի ընթացքում: 2017 թվականին ավարտվել են 2-րդ փուլով նախատեսված ավագ դպրոցների շենքերի հիմնանորոգման նախագծանախահաշվային փաստաթղթերի լրամշակման աշխատանքները: 2018 թվականին նախատեսվում է մեկնարկել 2-րդ փուլով նախատեսված 6-7 ավագ դպրոցների հիմնանորոգման աշխատանքները, մասնավորապես նախատեսվում է այդ նպատակով կազմակերպության ընտրության մրցույթի անցկացում, պայմանագրի կնքում և կանխավճարի վճարում:

2017 թվականին Կրթության ազգային ինստիտուտը, հանրապետության բոլոր մարզերում ձևավորված իր մասնաճյուղերի հետ միասին, կազմակերպել և իրականացրել է հանրակրթական հաստատությունների մանկավարժական կադրերի տարբեր ժամաքանակներով վերապատրաստման դասընթացներ, որոնց մասնակցել է 10322 մարդ: Փորձաքննություն են անցել շուրջ 127 անուն դասագրքեր, ձեռնարկներ, ուսումնամեթոդական նյութեր, ծրագրեր և այլ ուսումնական գրականություն` 28937 էջ ծավալով: Կազմակերպվել են կրթական տարբեր թեմաների վերաբերյալ 58 սեմինարներ: Իրականացվել է 91 խորհրդատվություն, մշակվել են հանրակրթական ուսումնական տարբեր չափորոշիչներ, մոդուլներ, հրատարակվել են հոդվածներ, ուղեցույցեր, ընդհանուր առմամբ` 124 հատ: Մշակվել և լրամշակվել են նորմատիվ բնույթի 10 փաստաթղթեր: Կրթության բովանդակային և մեթոդական սպասարկման ու հանրապետության հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստման գծով պետական բյուջեից 2017 թվականին հատկացվել է 476.6 մլն դրամ, 443.3 մլն դրամ էլ նախատեսվում է հատկացնել 2018 թվականին (նշված գումարի շրջանակներում 2018 թվականին կվերապատրաստվի 9000 ուսուցիչ, կհրատարակվի 180 հոդված և ուղեցույց):

Շարունակվել են դպրոցները համակարգչային սարքավորումներով համալրման աշխատանքները: Հայաստանի դպրոցներում առկա են 22144 համակարգիչներ` 2010-2011 ուսումնական տարվա 14061-ի դիմաց, մեկ դպրոցին բաժին է ընկնում միջինը 15 համակարգիչ` 2010-2011 ուսումնական տարվա 9.7-ի դիմաց: Բարելավվել է մեկ համակարգչին համապատասխանող աշակերտների միջին քանակը բնութագրող ցուցանիշը, որը կազմում է 16.5` 2010-2011 ուսումնական տարվա 26.4-ի դիմաց: Դպրոցների համակարգչային սարքավորումների վերաբերյալ Հայաստանի բոլոր դպրոցներից ստացված տվյալները պարբերաբար թարմացվում և մուտքագրվում են ՀՀ ԿԳՆ ենթակայության «Կրթական տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի շտեմարանում: Վերոնշյալ ՊՈԱԿ-ի կողմից իրականացվել են 1420 կրթական ուսումնական հաստատություններ ընդգրկող Հայաստանի կրթական ցանցի (ՀԿՑ) սպասարկման և ամենօրյա հսկողության աշխատանքները: ՈՒսումնական հաստատություններին տրամադրվել են պահուստային կապի միջոցներ (յուրաքանչյուր դպրոցին մեկական 3G մոդեմ): ՀԿՑ տեխնոլոգիական հնարավորություններն օգտագործվել են գյուղական դպրոցների մասնակցությամբ հեռավար տեսադասեր կազմակերպելու ընթացքում:

Շարժական ինտերնետային-համակարգչային կայանը 2016 թվականին դասընթացներ է կազմակերպել ՀՀ 2 և ԼՂՀ 16 համայնքներում, որոնց մասնակցել է 315 աշակերտ և 226 ուսուցիչ, իսկ 2017 թվականին նշված դասընթացներին մասնակցել է ՀՀ 1 և ԼՂՀ 16 համայնքների 503 աշակերտ և 329 ուսուցիչ:

Շահագործվել է «Հայկական կրթական միջավայր» պորտալը (http://www.armedu.am/), հարստացվել է բովանդակային պարունակությունը: «Պաշարների շտեմարան» կայքում (http://lib.armedu.am) տեղադրվել են 1613 նոր ուսումնամեթոդական էլեկտրոնային նյութեր, ընդհանուր առմամբ, նշված կայքում տեղադրվել է ավելի քան 7345 էլեկտրոնային պաշար, այդ թվում` դասագրքեր և ուսումնական ձեռնարկներ, ուսումնամեթոդական նյութեր, առարկայական չափորոշիչներ և ծրագրեր, «Կրթություն» շաբաթաթերթի համարներ և այլն:

2016 թվականին «Հեռավար ուսուցում» համակարգով (http://learning.armedu.am/) ուսուցիչների համար կազմակերպվել են «Հեռավար ուսուցում կազմակերպելու հմտություններ» թեմայով 4 դասընթացներ (մասնակցել է 91 ուսուցիչ, 51-ը ստացել է հավաստագիր) և ուսումնական առարկաների 56 հեռավար դասընթացներ (ընդհանուր առմամբ` 2011-2017 թվականներին «Հեռավար ուսուցում» համակարգում կազմակերպվել են շուրջ 187 դասընթացներ` գրանցված 2232 մասնակիցների համար): 2017 թվականին ուսուցիչների համար կազմակերպվել են «Հեռավար ուսուցում կազմակերպելու հմտություններ» թեմայով 3 և «Schoolsite.am տիրույթում դպրոցական կայքերի ստեղծում» թեմայով 2 դասընթաց (ընդհանուր` 357 մասնակից), իսկ ծնողների համար` «Երեխաների առցանց անվտանգության ապահովումը» դասընթացը (65 մասնակից): Հեռավար ուսուցման հմտություններ ունեցող ուսուցիչները մշակել և համակարգում վարել են տարբեր ուսումնական առարկաներին առնչվող 55 հեռավար դասընթացներ` 1160 գործընկերների համար: «Հեռավար ուսուցում» համակարգում, ընդհանուր առմամբ, կազմակերպվել են 200-ից ավելի դասընթացներ` 2620 մասնակիցների համար):

Ստեղծվել է «Կիբերանվտանգություն» բաժինը, որում տեղադրվել են Կասպերսկի Լաբորատորիայի` հատուկ Հայաստանի համար թարգմանված, ՏՏ անվտանգությանը վերաբերող գրքերի pdf տարբերակները: Կայքի բոլոր պաշարները բաց և ազատ են օգտագործման համար:

Իրականացվել են աշխատանքներ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների գործունեության մասին վիճակագրական տվյալների հավաքման, մշակման, վերլուծության և հրապարակման ուղղությամբ: 2017-2018 ուսումնական տարվա Ձև 1 «Հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների գործունեության մասին» վարչական վիճակագրական հաշվետվային ձևը վերափոխվել է էլեկտրոնային տարբերակի, որի միջոցով իրականացվել են դպրոցների վիճակագրական տվյալների հավաքագրման և մուտքագրման աշխատանքները:

Դպրոցների և մասնագիտական կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգերում իրականացվել են ծրագրային թարմացումներ: Դպրոցների կառավարման տեղեկատվական համակարգում ստեղծվել է դպրոցից դուրս մնացած երեխաների ենթածրագիր, որը հնարավորություն է տալիս վերահսկել ոչ միայն կրթությունը կիսատ թողած երեխաներին, այլև հայտնաբերել և արագ արձագանքել 6 տարեկանը լրացած, բայց դպրոց չհաճախող երեխաներին:

ՀՀ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների տնօրենների շրջանում իրականացվել է ՏՀՏ կարիքի ուսումնասիրություն (https://lib.armedu.am/resource/18097), ՀՀ ուսուցիչների շրջանում` ՏՀՏ կիրառման և կոմպետենտության գնահատում (http://lib.armedu.am/resource/14655), տվյալների հավաքագրում և ստուգում, բազաների մաքրում, որակի վերահսկում, վերլուծություն և հաշվետվության ներկայացում:

Շահագործվել է նաև «Դպրոցական կայքեր» (http://schoolsite.am/) կայքը, որտեղ ըստ մարզերի և ըստ կրթության կազմակերպման ձևի տեղադրվել են ուսումնական հաստատությունների կայքերի հղումները, մշակվել և տեղադրվել է «WordPress համակարգում աշխատելու հմտությունները» էլեկտրոնային ուղեցույցը (http://schoolsite.am/uxecuyc/index.html): 446 ուսումնական հաստատությունների տրամադրվել են ենթադոմեններ, կայքի հայալեզու կաղապար և մուտքի հնարավորություն, ցուցաբերվել է խորհրդատվական աջակցություն (ընդհանուր թվով գրանցված են 1276 կայքեր):

Իրականացվել են աշխատանքներ Եվրոպական միության «eTwinning Plus» և «Դպրոցների համագործակցության վիրտուալ համայնք» ծրագրերի շրջանակում:

Արցախի Հանրապետությունում իրականացվել է դպրոցներին առնչվող տեղեկատվության թվայնացումը, գործարկվել է հանրակրթական դպրոցների անձնագրերի էլեկտրոնային քարտեզը: Մշակվել և ներկայացվել է Արցախի Հանրապետության կրթության, գիտության և սպորտի նախարարության պաշտոնական կայքի նոր տարբերակը: Իրականացվել են 41 դպրոցների համակարգչային դասարանների ծրագրային և տեխնիկական սպասարկման, շրջկենտրոնների բոլոր դպրոցներում անլար կապի (WiFi) ցանցերի նախագծման, իսկ Ստեփանակերտի բոլոր դպրոցներում` անլար կապի ցանցերի ստեղծման աշխատանքները:

Համակարգչային և ինտերնետային կապի ծառայությունների գծով պետական բյուջեից 2017 թվականին հատկացվել է 151.7 մլն դրամ, 175.7 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

Պետական բյուջեից համապատասխան միջոցներ են նախատեսվել ավարտական քննությունների անցկացման, թեստերի և ուղեցույցերի մշակման և տպագրության գծով: 2017 թվականին լրամշակվել և տպագրվել են 11 անուն միասնական և ավարտական քննությունների թեստային առաջադրանքների «Շտեմարանները»` 2016 թվականի 16-ի դիմաց: Գնահատման և թեստավորման կենտրոնում ստեղծվել է տվյալների բազա, ամբողջովին անցում է կատարվել դիմորդների դիմում-հայտերի հավաքագրման նոր` առցանց եղանակին: Կազմվել, տպագրվել և ըստ մարզերի բաշխվել են 9-րդ և 12-րդ դասարանների ավարտական քննությունների առարկայական թեստերը կամ բանավոր քննությունների հարցաշարերը: Կազմակերպվել ու անցկացվել են հիմնական և լրացուցիչ փուլի պետական ավարտական և միասնական քննությունները, հանրապետության մարզերում և Երևանում կազմակերպվել և անցկացվել են փորձնական միասնական քննություններ «Հայոց լեզու և հայ գրականություն», «Մաթեմատիկա» առարկաներից, որոնց մասնակցել է մոտ 3500 շրջանավարտ:

Հանրակրթական դպրոցներում իրականացվել է արտաքին ընթացիկ գնահատում 10-րդ և 11-րդ դասարաններում` «Հայոց լեզու և հայ գրականություն», «Մաթեմատիկա» և աշակերտի կողմից ընտրված այլ առարկաներից: Հանրապետության մի շարք դպրոցների 4-րդ և 8-րդ դասարաններում` «Մաթեմատիկա» և «Բնագիտություն» առարկաներից կազմակերպվել է ազգային ստուգատես, որին մասնակցել է, ընդհանուր առմամբ, 10000 սովորող: Հանրակրթական դպրոցների 4-րդ և 8-րդ դասարաններում կազմակերպվել և անցկացվել է TIMSS միջազգային ստուգատեսի հիմնական փուլը:

Վերլուծվել և հանրությանն են ներկայացվել 9-րդ և 12-րդ դասարանների քննությունների, բուհեր ընդունելության միասնական քննությունների, հանրապետության դպրոցներում արտաքին ընթացիկ գնահատման և ազգային ստուգատեսի արդյունքները:

2018 թվականին շարունակվել են քննական առարկաների շտեմարանների լրամշակման ու հարստացման հետ կապված աշխատանքները, կիրականացվի շտեմարանների բովանդակության վերանայում, քննական թեստերի կառուցվածքը ու բովանդակությունը որոշող հատկորոշիչների վերանայում, դրա հիման վրա քննական թեստերի ուղեցույցների, պատասխանների ձևաթղթերի լրամշակում, կշարունակվեն միասնական փորձնական քննությունները: Հանրակրթական դպրոցներում անցկացվող արտաքին ընթացիկ գնահատումը հիմնականում կիրականացվի ավագ դպրոցներում` կամավորության սկզբունքով աշակերտի կողմից ընտրված առարկաներից: Յուրաքանչյուր սովորող կգնահատվի 10-րդ, 11-րդ և 12-րդ դասարաններում, դրանով իսկ ապահովելով գնահատումների շարունակականությունը և յուրաքանչյուր սովորողի վերաբերյալ տեղեկատվության ամբողջականությունը:

Գնահատման և թեստավորման ծառայությունների գծով պետական բյուջեից 2017 թվականին հատկացվել է 391.8 մլն դրամ (նշված գումարի շրջանակներում միջնակարգ դպրոցի ավարտական քննություններին մասնակցել է 19584, հիմնական դպրոցի քննություններին` 29640, արտաքին ընթացիկ գնահատմանը` 13639, ազգային ստուգատեսին` 10565 սովորողներ), իսկ 2018 թվականին նախատեսվում է հատկացնել 371.3 մլն դրամ (նշված գումարի շրջանակներում կազմակերպվող միջնակարգ դպրոցի ավարտական քննություններին կմասնակցեն 9412, հիմնական դպրոցի քննություններին` 31270 սովորողներ):

Շարունակվել են տարրական դասարանների աշակերտներին անվճար բոլոր դասագրքերով և ուսումնական գրականությամբ ապահովման, ավագ դպրոցների դասագրքերի հրատարակման աշխատանքները: Ազգային փոքրամասնությունների դպրոցների համար պետական բյուջեի միջոցների հաշվին տպագրվել և տրամադրվել են եզդիերեն «Այբբենարան», «Եզդի գրականություն-8», «Եզդի գրականություն-9», «Եզդի գրականություն-10», «Եզդիերեն-6-8» դասագրքերը: Վերոնշված ծրագրի գծով պետական բյուջեից 2017 թվականին հատկացվել է 783.9 մլն դրամ, 807.3 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին: 2018 թվականին պետական բյուջեից 28.4 մլն դրամ էլ կհատկացվի սոցիալական աջակցություն ստացող սահմանամերձ համայնքների 5-12-րդ դասարանների աշակերտների դասագրքերի գումարների փոխհատուցման նպատակով:

Անցկացվել են դպրոցականների հանրապետական օլիմպիադաներ հանրակրթական 16 առարկաներից, որոնց մասնակցել է 1492 աշակերտ, համահայկական հայագիտական 8-րդ օլիմպիադան, որին մասնակցել է 76 դպրոցական, իսկ միջազգային օլիմպիադաներին Հայաստանը թիմային մասնակցություն է ունեցել «Մաթեմատիկա», «Ֆիզիկա», «Քիմիա», «Ինֆորմատիկա», «Աստղագիտություն» և «Կենսաբանություն» առարկաներից` արժանանալով 2 ոսկե, 5 արծաթե, 13 բրոնզե մեդալի և 4 գովասանագրի: Դպրոցականների օլիմպիադաների անցկացման գծով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 61.7 մլն դրամ, 60.2 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

«Փոխհատուցում ՀՀ հեռավոր, սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի պետական հանրակրթական դպրոցների մանկավարժներին» ծրագրի շրջանակներում 2017 թվականին գործուղված մանկավարժների թիվը կազմել է 237` նախորդ տարվա 235-ի դիմաց: Նշված նպատակով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 40.3 մլն դրամ, 43.6 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

2017 թվականին ՀՀ հանրային հեռուստաալիքով հեռարձակվող «Հայրենյաց ասպետներ» հայրենասիրական կրթադաստիարակչական ծրագրի իրականացման համար 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 68.6 մլն դրամ, 64.5 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

Համաձայն «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի (ՀՕ-297-Ն), պետությունն անհրաժեշտ պայմաններ է ստեղծում կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող քաղաքացիների զարգացման առանձնահատկություններին համապատասխան կրթություն ստանալու և սոցիալական հարմարվածությունն ապահովելու նպատակով: Միաժամանակ օրենքում ամրագրված է, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթությունը, ծնողների ընտրությամբ, կարող է իրականացվել ինչպես ընդհանուր հանրակրթական, այնպես էլ հատուկ դպրոցներում` հատուկ ծրագրերով: Օրենքով ամրագրված այս դրույթների իրականացման նպատակով 2001 թվականին հանրապետությունում ներդրվեց տարեցտարի` ըստ հաստատությունների, ընդլայնվող ներառական կրթության ծրագիրը, որն իրականացվում է հատուկ հանրակրթական դպրոցներում իրականացվող ծրագրին զուգահեռ:

ՀՀ կառավարության 2005 թվականի օգոստոսի 25-ի N 1365-Ն որոշման համաձայն, հանրակրթական դպրոցում սովորող կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխան ֆինանսավորվում էր բարձրացված չափաքանակով: Միաժամանակ, ՀՀ կառավարության 2011 թվականի հուլիսի 11-ի N 1088-Ն որոշմամբ հաստատվել էր հանրակրթության պետական մեկ ընդհանուր չափորոշիչ բոլոր սովորողների համար: Համաձայն չափորոշչի, կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթությունն արդյունավետ կազմակերպելու նպատակով հանրակրթության ծրագրի բովանդակությունը հարմարեցվում է նրանց ընկալման և մտավոր գործունեության կարողություններին:

2016-2017 ուսումնական տարվա դրությամբ ներառական կրթություն իրականացվում էր հանրապետության 208 հանրակրթական դպրոցներում, իսկ 2017-2018 ուսումնական տարում` 202-ում, որոնցում ընդգրկված կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող սովորողների թիվը կազմել է շուրջ 6.2 հազ. երեխա:

ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2014 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ընդունվեց «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքը (ՀՕ-200-Ն), որով էլ հիմք դրվեց հանրակրթության համակարգում համընդհանուր ներառական կրթությանն անցմանը: Օրենքի կիրարկումն ապահովելու նպատակով 2016 թվականի փետրվարին ՀՀ կառավարության հավանությանն է արժանացել համընդհանուր ներառական կրթության համակարգի ներդրման գործողությունների պլանը և ժամանակացույցը, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի փետրվարի 16-ի N 141-Ն որոշմամբ էլ սահմանվել է կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների համար սահմանված ֆինանսավորման բարձրացված չափաքանակի սանդղակը` ըստ երեխայի կարիքի ծանրության աստիճանի, փոփոխություններ են կատարվել ՀՀ կառավարության 2005 թվականի օգոստոսի 25-ի N 1365-Ն որոշման մեջ: Կատարված փոփոխությամբ` ՀՀ պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատություններին ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ֆինանսավորումից բացի կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթության կազմակերպման համար հատկացվում են լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ, որոնք ներառում են ուսուցչի օգնականների տարեկան աշխատավարձի ֆոնդը, ինչպես նաև ֆինանսավորման բարձրացված չափաքանակը: Որոշմամբ սահմանվում է համընդհանուր ներառական կրթության համակարգում` ըստ մարզերի, ներդրման ժամանակացույցը: Անցումը համակարգին մեկնարկեց 2016 թվականին` Սյունիքի մարզից, 2017 թվականին համակարգը ներդրվեց Լոռու և Տավուշի մարզերում, 2018 թվականին էլ կներդրվի Արմավիրի մարզում: Համակարգի ներդրման շրջանակներում ՀՀ կառավարության կողմից ընդունվեցին հանրապետական և տարածքային մանկավարժահոգեբանական աջակցության կենտրոնների վերաբերյալ իրավական ակտեր: Նշված կենտրոնների ձևավորման նպատակով «Մանկավարժահոգեբանական աջակցության ծառայություններ» ծրագրի գծով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 501.2 մլն դրամ, 797.4 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

Նախադպրոցական ոլորտին աջակցելու նպատակով Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող կրթության բարելավման ծրագրի շրջանակներում դպրոցին երեխաների պատրաստվածության մակարդակի բարձրացման և կրթության հավասար մեկնարկային հնարավորությունների ապահովման ուղղությամբ իրականացվել են միկրոծրագրեր: Մասնավորապես, 2017 թվականի մայիսի 29-30-ը դրամաշնորհային պայմանագրեր են կնքվել Արարատի, Արագածոտնի և Սյունիքի մարզերի 20 ուսումնական հաստատությունների հետ: 2017 թվականի միկրոծրագրերի իրականացման ընթացքում խնայվել են ֆինանսական միջոցներ, որոնք ուղղորդվել են Գեղարքունիքի մարզում լրացուցիչ 3 նախակրթարան ստեղծելուն:

Արդյունքում` 2017 թվականի ընթացքում, ծրագրի շրջանակում ընդհանուր թվով հիմնվել է 23 նախակրթարան, որոնցում ընդգրկվել է 442 երեխա: Կրթության ազգային ինստիտուտի կողմից դրամաշնորհների շրջանակներում վերապատրաստվել են վերոնշյալ մարզերի 23 հաստատություններում աշխատող 46 դաստիարակներ: Միկրոծրագրերի շրջանակներում ստեղծված նախակրթարաններին տրամադրվող տարածքն ամբողջությամբ վերանորոգվում է, բարեկարգվում, իրականացվում են անհրաժեշտ գույքի, սարքավորումների, ուսումնախաղային ու դիդակտիկ պարագաների, մասնագիտական գրականության ձեռքբերման աշխատանքներ: Վերանորոգվող հաստատությունները հարմարեցվում են ներառական կրթության պահանջներին: Ծրագրի արդյունավետությունը գնահատելու նպատակով նախակրթարանների ստեղծմանը զուգընթաց խորհրդատվական կազմակերպության կողմից իրականացվում է ծրագրի ընթացքում հիմնված նախադպրոցական հաստատություններում ընդգրկված երեխաների զարգացման դինամիկայի գնահատում և համեմատում նախադպրոցական հաստատություններ չընդգրկված երեխաների հետ: Այս գործողության շրջանակներում ներկայացվել է միջանկյալ հաշվետվությունը` 2016 թվականին հիմնված նախակրթարաններում ընդգրկված երեխաների զարգացման դինամիկայի վերաբերյալ:

Նախադպրոցական ծրագրերի իրականացման շարունակականության ապահովման նպատակով պետական բյուջեում նախատեսվել են միջոցներ ավագ նախադպրոցական տարիքի երեխաների մեկամյա կրթության կազմակերպման ընթացիկ ծախսերի մասով` ելնելով ըստ աշակերտների թվի ֆինանսավորման բանաձևով մեկ սովորողին ընկնող տարեկան գումարի չափից: 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 725.0 մլն դրամ` հանրապետության բոլոր մարզերում ավագ նախադպրոցական տարիքի երեխաների նախադպրոցական կրթության գծով, 796.1 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

«Ազգային երգ ու պար» առարկայի ներդրում հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում» ծրագիրը բխում է ՀՀ կառավարության 2012 թվականի նոյեմբերի 15-ի նիստի N 46 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած` «Մանուկների և պատանիների գեղարվեստական կրթության և գեղագիտական դաստիարակության 2013-2015 թվականների ծրագիր»-ից: 2017-2018 ուստարում «Ազգային երգ ու պար» առարկան դասավանդվել է հանրապետության 233 դպրոցների 5-7-րդ դասարաններում: Ծրագրի գծով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 8.4 մլն դրամ, որի շրջանակներում վերապատրաստվել են Երևան քաղաքի 74, Արմավիրի մարզի 28 և Վայոց Ձորի մարզի 37, ընդհանուր առմամբ, 139 ուսուցիչ` 2016 թվականի 113 ուսուցչի փոխարեն, 7.8 մլն դրամ էլ նախատեսվում է հատկացնել 2018 թվականին:

«Ռոբոտաշինությունն սկսվում է դպրոցից» ծրագրի նպատակն է` նպաստել աշակերտների մոտ ժամանակակից բարձր տեխնոլոգիաների, մասնավորապես ոոբոտատեխնիկայի և ինժեներիայի նկատմամբ հետաքրքրության առաջացմանը, վաղ տարիքից ճարտարագիտական և համակարգային մտածելակերպի զարգացմանը, թիմային աշխատաոճին ու համագործակցության ձգտմանը: 2016 թվականի մարտի 25-ին ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության և Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միության միջև ստորագրվեց «Հայաստանի Հանրապետության համայնքներում և հանրակրթության համակարգում նախնական ինժեներական կրթության ներդրում» ծրագրի շրջանակներում համագործակցելու մասին հուշագիրը, որում ամրագրվեցին համագործակցության սկզբունքները, այն է`

  • խմբակներում մշակված ծրագրային փաթեթները, ինչպես նաև սարքավորումների գծագրերը բաց են հանրության համար, ինչն ապահովում է ծրագրի հասանելիությունը, մատչելիությունը և հիմք է հանդիսանում ծրագրի զարգացման և տարածման համար,
  • համակարգչային ծրագրերն ու համակարգերը հնարավորինս տեղայնացվում (հայաֆիկացվում են),
  • ծրագրի իրականացման շրջանակներում սարքավորումներ և ծրագրային միջոցներ ձեռք բերելիս նախապատվություն է տրվում տեղական արտադրողին և այլն:

Մասնավորապես. խմբակներն ապահովվում են Հայաստանում արտադրված բարձրորակ եռաչափ (3D) տպիչներով, մինի-համակարգիչներով, ռոբոտաշինության փաթեթներով և այլ սարքերով: «Դպրոցներում ռոբոտատեխնիկայի զարգացման իրականացում» ծրագրի գծով պետական բյուջեից միջոցները նախատեսվում են խմբակավարների վարձատրության գծով: 2017 թվականին պետական բյուջեից նշված ծրագրով հատկացվել է 126.9 մլն դրամ, նույնքան գումար էլ նախատեսվում է հատկացնել 2018 թվականին:

Հանրակրթական օբյեկտների շենքային բարենպաստ պայմանների ապահովման նպատակով զգալի միջոցներ են նախատեսվել այդ հաստատությունների հիմնանորոգման և կապիտալ շինարարության ուղղությամբ, մասնավորապես` 2017 թվականին նշված նպատակներով պետական բյուջեից հատկացվել է 726.4 մլն դրամ, 2,137.4 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

 

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

 

Վերջին տարիների ընթացքում շարունակվել են նախնական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության ոլորտում իրականացվող բարեփոխումները` ուղղված կրթության որակի բարելավմանն ու մատչելիության բարձրացմանը, ինչպես նաև կառավարման համակարգի արդյունավետության զարգացմանը:

Ոլորտում իրականացվող բարեփոխումներին զգալի աջակցություն է ցուցաբերվել ինչպես պետական բյուջեից, այնպես էլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից (ԵՄ, «Գերմանական միջազգային համագործակցություն» ընկերություն (GIZ), Եվրոպական կրթական հիմնադրամ, Սեյվ դը չիլդրեն» կազմակերպություն և այլն):

Ազգային որակավորումներն առավել թափանցիկ և պատկերավոր, եվրոպական բարձրագույն կրթության տարածքի որակավորումների հետ համադրելի դարձնելու, ինչպես նաև շնորհվող որակավորումների ճանաչելիությունն ապահովելու և շարժունությունն ընդլայնելու նպատակով ՀՀ կառավարության 2016 թվականի հուլիսի 7-ի N 714-Ն որոշմամբ փոփոխություններ են կատարվել ՀՀ կառավարության 2011 թվականի մարտի 31-ի` «Հայաստանի Հանրապետության կրթության որակավորումների ազգային շրջանակը հաստատելու մասին» N 332-Ն որոշման մեջ:

Նախնական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատություններում պարտադիր 12-ամյա միջնակարգ կրթության անցման կազմակերպման և իրականացման գործընթացի կանոնակարգման նպատակով 2017 թվականին փոփոխություն է կատարվել ՀՀ կառավարության 2013 թվականի նոյեմբերի 28-ի N 1330-Ն որոշման մեջ: Փոփոխություններ են կատարվել ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի 2012 թվականի ապրիլի 5-ի «Հայաստանի Հանրապետության նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատությունների ընդունելության կարգը հաստատելու մասին» N 254-Ն հրամանում, իսկ 2016 թվականի հուլիսի 25-ի N 761-Ա/2 հրամանով հաստատվել է «Նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության պետական կրթական չափորոշիչների պարբերական վերանայման ցանկերի ձևավորման և վերանայման աշխատանքային խմբերի փորձագետների ընտրության ընթացակարգը»:

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի 2015 թվականի մարտի 27-ի N 203-Ն և մայիսի 11-ի N 419-Ա/Ք հրամանների համաձայն 2017 թվականին անցկացվել են պետական հավատարմագրում չունեցող միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների նախորդ տարիների շրջանավարտների պետական նմուշի դիպլոմ ստանալու համար ամփոփիչ ատեստավորման քննություններ: Քննություններին մասնակցել է 128 շրջանավարտ, որից 117-ը ստացել է պետական նմուշի դիպլոմ:

Հաստատության ղեկավարման իրավունք (հավաստագիր) ստանալու նպատակով իրականացվել են վերապատրաստումներ, ներկայումս հավաստագիր ստացած անձանց թիվը կազմում է 134: 2017 թվականի ընթացքում վերապատրաստվել են ՄԿՈՒ ուսումնական հաստատությունների 40 ղեկավարներ, շուրջ 900 մանկավարժական աշխատողներ, չափորոշիչ մշակող 25 անձինք:

Կարևորելով աշխատաշուկա-կրթական համակարգ փոխադարձ կապի ապահովումը` շարունակվում են հանրապետությունում մասնագիտական կողմնորոշման համակարգի զարգացմանն ուղղված աշխատանքները: ՆՄՄԿՈՒ 73 հաստատություններում արդեն իսկ ներդրվել է մասնագիտական կողմնորոշման և կարիերայի ուղղորդման համակարգ: Ներկայումս ընթացքի մեջ է ՄԿՈՒ բոլոր ուսումնական հաստատություններում կարիերայի կենտրոնների ներդրման գործընթացը: 2018 թվականին պետական բյուջեով 48 միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատություններին հատկացվել է ֆինանսավորում` կարիերայի ուղղորդման պատասխանատուի հաստիք ստեղծելու նպատակով:

ՄԿՈՒ ոլորտում արձանագրված ձեռքբերումների զարգացումն ու ընդլայնումն ապահովելու, համակարգի բնականոն և շարունակական զարգացումն ապահովելու, ոլորտի զարգացման նոր միտումները նախանշելու, կանոնակարգելու, ոլորտում ծառացած խնդիրները քայլ առ քայլ լուծելու նպատակով մշակվել և ՀՀ կառավարության քննարկմանն է ներկայացվել «Հայաստանի Հանրապետության նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության և ուսուցման 2018-2022 թվականների բարեփոխումների ծրագրին հավանություն տալու մասին» արձանագրային որոշման նախագիծը:

Մշակվել են ՆՄՄԿՈՒ մասնագիտությունների և որակավորումների պետական կրթական շուրջ 179 չափորոշիչներ (որոնցից 12-ը` 2017 թվականին), համապատասխան ուսումնական պլաններ ու մոդուլային ծրագրեր: Մշակված չափորոշիչներն անցել են փորձաքննություն ոլորտային հանձնաժողովներում և հաստատվել են ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի կողմից: Պետական կրթական 167 չափորոշիչներ արդեն իսկ ներդրվել են ուսումնական հաստատություններում, 12-ը կներդրվեն 2018-2019 ուսումնական տարվանից:

2017 թվականին վերանայվել են նախկինում մշակված մասնագիտությունների և որակավորումների 19 պետական կրթական չափորոշիչներ, համապատասխան ուսումնական պլաններ ու մոդուլային ծրագրեր: ՆՄԿՈՒ ուսումնական հաստատությունների կառավարման խորհուրդների գործունեության արդյունավետության բարձրացման, ինչպես նաև դրանց գործառույթների լիարժեք իրականացմանը խթանելու նպատակով վերանայվել և ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի 2018 թվականի մարտի 15-ի N 233-Ա հրամանով հաստատվել է Հայաստանի Հանրապետության նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության ոլորտում սոցիալական գործընկերության հայեցակարգը:

2014-2016 թվականների ընթացքում «Արժանապատիվ կյանքի իրավունք» ծրագրի շրջանակներում Տավուշի մարզի ՄԿՈՒ ուսումնական հաստատությունների 70 դասավանդող վերապատրաստվել և կատարելագործել է ներառական կրթություն իրականացնելու հմտությունները, բիզնես ոլորտի մասնագետներից և ՄԿՈՒ դասավանդողներից 50 մարդ վերապատրաստվել և ձեռք են բերել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ մասնագիտական ուսուցում (կարճաժամկետ դասընթացներ) իրականացնելու մեթոդական հմտություններ, այնուհետև վերջիններս անցկացրել են 120 երիտասարդի մասնագիտական ուսուցում` 8 մասնագիտությունների գծով:

«Մասնագիտական կրթություն և զբաղվածություն հաշմանդամություն ունեցող երիտասարդների համար» 2016-2017 թվականների դրամաշնորհային մրցույթի 2-րդ փուլի շրջանակներում ՄԿՈՒ 5 հաստատություններին (Երևանի թիվ 2, Վայոց ձորի և Տավուշի տարածաշրջանային պետական քոլեջներ, Արմավիրի արվեստի պետական քոլեջ և Սիսիանի պետական քոլեջ) տրամադրվել են փոքր դրամաշնորհներ` նորարարական սոցիալական ձեռնարկություններ հիմնելու և հաշմանդամություն ունեցող երիտասարդների համար շարունակական մասնագիտական կրթություն և պրակտիկա ապահովելու նպատակով:

«Գերմանական միջազգային համագործակցություն» ընկերության (GIZ) իրականացրած «Մասնավոր հատվածի զարգացում Հարավային Կովկասում» ծրագրի շրջանակներում մշակվել է «Ձեռնարկատիրական հմտությունների զարգացում» չափորոշչի և մոդուլային ծրագրի նախագիծը, որը ներառվել է ՄԿՈՒ պետական կրթական չափորոշիչներում, մշակվել է նաև նշված մոդուլի ուսումնական ձեռնարկը վերապատրաստման դասընթացի մասնակիցների և դասընթացավարների համար:

2017 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մի շարք մասնագիտությունների համար ՄԿՈՒ 4 ուսումնական հաստատություններում փորձարարական կարգով ներդրվել է դուալ կրթական համակարգ («Հաշվողական տեխնիկայի և ավտոմատացված համակարգերի ծրագրային ապահովում»` Շիրակի տարածաշրջանային պետական քոլեջում, «Խմորման արտադրության տեխնոլոգիա և գինեգործություն»` Վայոց ձորի տարածաշրջանային պետական քոլեջում, «Զբոսաշրջության ծառայությունների կազմակերպում»` Երևանի պետական հումանիտար քոլեջում, «Զբոսաշրջություն, «Ավտոմոբիլային տրանսպորտի տեխնիկական սպասարկում և նորոգում» մասնագիտությունների գծով` Տավուշի տարածաշրջանային պետական քոլեջում): Ծրագրի շրջանակում մշակվել են անցումային նախագծեր, որոնք հիմք են հանդիսանում դուալ ուսուցման կազմակերպման և իրականացման համար:

Ընթացքի մեջ է մագիստրատուրայի ՄԿՈՒ որակավորմամբ մասնագետների պատրաստման փորձնական ծրագիրը` հանրապետության մի քանի բուհերում:

«Անուշավան Աբրահամյան» կրթական հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ և աջակցությամբ հիմնվել են «Արմաթ» ինժեներական լաբորատորիաներ: Տրամադրվել են անհրաժեշտ գույք և սարքավորումներ, Վայոց ձորի և Արարատի տարածաշրջանային պետական քոլեջներում հիմնվել են գինեգործության մինի արտադրամասեր, Վայոց ձորի տարածաշրջանային պետական քոլեջին տրամադրվել է միկրո ավտոբուս` ուսանողների տեղափոխությունն ապահովելու համար, Վանաձորի Ս. Թևոսյանի անվան պետական պոլիտեխնիկական, Վարդենիսի «Բադեյան» պետական քոլեջներում հիմնվել են ոսկերչական արհեստանոցներ, Մարալիկի արհեստագործական ուսումնարանում` եռակցման արհեստանոց, Վանաձորի Ս. Թևոսյանի անվան պետական քոլեջում իրականացվել են վերանորոգման աշխատանքներ:

«Մասնագիտական կրթության և ուսուցման զարգացում Սյունիքի մարզում» ծրագրի շրջանակներում վերանայվել են «Անասնաբուժություն», «Կաթի և կաթնամթերքի տեխնոլոգիա» մասնագիտությունների չափորոշիչները և մոդուլային ծրագրերը, իրականացվել է Գորիսի և Սիսիանի ուսումնական հաստատությունների դասախոսների վերապատրաստում, մշակվել է կարճաժամկետ ծրագիր «Պանրագործություն» թեմայով:

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության և Ավստրիական զարգացման գործակալության միջև օրգանական գյուղատնտեսության աջակցության նախաձեռնության շրջանակներում կնքվել է փոխըմբռնման հուշագիր, որի շրջանակներում մշակվել են «Օրգանական գյուղատնտեսության սկզբունքները» ուսումնական մոդուլ, մոդուլի ուսումնական ծրագիրը ներկայացնող ուսուցչի ձեռնարկ:

Սկոլկովոյի Կրթության մշակման կենտրոնի և Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության համագործակցության ծրագրի շրջանակներում 2016 թվականի ընթացքում «Սկոլկովո» Մոսկվայի կառավարման դպրոց» ոչ պետական ուսումնական հաստատության կողմից մշակված «Managing TVET Institution» համակարգչային գործիքի միջոցով Հայաստանում իրականացվել է վերապատրաստում` ուղղված ՄԿՈՒ հաստատությունների կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը, որին մասնակցել են Երևանի և ՀՀ մարզերի շուրջ 65 նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների տնօրեններ և վարչական օղակի աշխատակիցներ:

«Թուրինյան Գործընթաց 2016» համագործակցության շրջանակներում մշակվել է ՄԿՈՒ ոլորտում վերջին 2-3 տարվա ընթացքում իրականացված բարեփոխումների վերաբերյալ ամփոփիչ զեկույց: Մեկնարկել է Եվրոպական կրթական հիմնադրամի Skills Connexion տարածաշրջանային ծրագրի` աշխատանքի վրա հիմնված ուսուցմանն առնչվող ենթածրագիրը, որը կնպաստի աշխատաշուկայի պահանջներին համապատասխան կադրերի մասնագիտական զարգացմանը, սովորողների մոտ համապատասխան կարողությունների և հմտությունների ձևավորմանը, գործատուների ներգրավմանը և սոցիալական գործընկերության ընդլայնմանը, շրջանավարտների` իրենց մասնագիտությամբ զբաղունակությանը, ՄԿՈՒ ոլորտի գրավչության բարձրացմանը: WorldSkills International-ի շրջանակում տրվել է WorldSkills Eurasia համագործակցության մեկնարկը: Նախագծի շրջանակներում չորս պետությունների` Հայաստանի, Ռուսաստանի Դաշնության, Բելառուսի և Ղազախստանի ներկայացուցիչների միջև 2017 թվականի օգոստոսին Աստանայում ստորագրվել է WorldSkills Eurasia-ի ստեղծման մասին հռչակագիրը:

ՀՀ կառավարության և Եվրոպական Միության միջև 2016 թվականի դեկտեմբերին ստորագրվել է «Որակավորումների բարելավում ավելի լավ աշխատատեղերի համար» ԵՀԳ/2015/038-246 ֆինանսավորման համաձայնագիրը, որը կիրականացվի 2017-2020 թվականներին և ուղղված է Հայաստանի գյուղատնտեսության ոլորտում մասնագիտական կրթության և ուսուցման արդիականացման միջոցով աշխատաշուկայի արդյունավետության և ՄԿՈՒ շրջանավարտների զբաղունակության բարձրացմանը:

«Dasaran.am» կայքէջում ստեղծվել և գործում է նախնական և միջին մասնագիտական կրթության տեղեկատվական հարթակը: Պատրաստվել և տպագրվել են «Մասնագիտական կրթություն և ուսուցում» ամսագրի 2017 թվականի համարները:

Նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) կրթության գծով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 2,650.0 մլն դրամ` 7.2 հազար սովորողի ուսուցման գծով, միջին մասնագիտական կրթության գծով` 7,153.4 մլն դրամ` 15.9 հազար սովորողի ուսուցման գծով: 2017 թվականին, ընդհանուր առմամբ, նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության ծրագրերի, ինչպես նաև դրանց իրականացմանն օժանդակող մի շարք ծրագրերի գծով պետական բյուջեից հատկացվել է 10,049.7 մլն դրամ: 2018 թվականին կհատկացվի 11,024.1 մլն դրամ` նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության մեջ ընդգրկվող, համապատասխանաբար, 6.6 և 17.0 հազար սովորողների ուսուցման գծով: 2017-2018 թվականներին պետական բյուջեով զգալի միջոցներ են նախատեսվել «ՀՀ Ոստիկանության կրթահամալիր» ՊՈԱԿ-ի գծով, պայմանավորված 2016 թվականի դեկտեմբերի 16-ին «Ոստիկանությունում ծառայության մասին» ՀՀ օրենքում կատարված փոփոխությամբ (ՀՕ-215-Ն), համաձայն որի` ոստիկանության ուսումնական հաստատությունում պետական պատվերի շրջանակներում կրթություն ստացող սովորողներն ուսման ողջ ժամանակահատվածում ստանում են վարձատրություն` ՀՀ-ում նվազագույն ամսական աշխատավարձի չափով:

Բարձրագույն կրթության զարգացմանը և միջազգայնացմանն ուղղված միտումներով, ինչպես նաև Եվրոպական բարձրագույն կրթության տարածքին ինտեգրմամբ պայմանավորված` 2018 թվականի փետրվարի 8-ին ՀՀ Ազգային Ժողովի քննարկմանն է ներկայացվել «Բարձրագույն կրթության մասին» Հայաստանի Հանրապետության նոր օրենքի նախագիծը:

Օրենքի ներկայացումը պայմանավորված է բարձրագույն կրթության բնագավառում կրթության կազմակերպման,իրավակազմակերպական, ֆինանսական հարաբերությունների հստակեցման (անկախ բուհերի կազմակերպաիրավական ձևից ու կարգավիճակից), նրանց ակադեմիական, կառավարման, ֆինանսական հարաբերությունների ընդհանուր սկզբունքների, պայմանների և պահանջների հստակ սահմանման և ապահովման, ինչպես նաև ոլորտը կանոնակարգող «Կրթության մասին» և «Բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին» ՀՀ օրենքներում առկա հակասությունների կարգավորման անհրաժեշտությամբ: Մասնավորապես. օրենսդրությամբ հստակեցնելու ու ամրագրելու անհրաժեշտություն ունեին բուհերի առաքելությունից, խնդիրներից և գործառույթներից ու պետության կարիքներից բխող հիմնական պարտավորությունները (այդ թվում` բարձրագույն կրթության մակարդակում իրականացվող ուսուցման շրջանակին, որակին և արդյունավետությանը վերաբերող պարտականություններ) ու դրանց ֆինանսավորման պայմանները` բուհերի ինստիտուցիոնալ ինքնավարության և հաշվետվողականության պատշաճ հավասարակշռության (նաև հնարավոր ֆինանսական պայմանագրի կնքմամբ) ապահովման համար, որը ֆինանսական միջոցների արդյունավետ օգտագործման նպատակով կարևոր պայմաններից է:

Մշակվել և հաստատվել են նորմատիվային կարգեր, որոնք ենթադրում են սկզբունքային նորարարություններ բուհական կրթական համակարգում, միտված են կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցմանը և բարենպաստ օրենսդրական հիմքեր են ստեղծում բարձրագույն և հետբուհական կրթության համակարգի ընդհանուր բարեփոխումների, ինչպես նաև` Եվրոպական բարձրագույն կրթության տարածքի ինտեգրմանն ուղղորդվող կառուցվածքային բարեփոխումների համար:

2016 թվականի փետրվարից «Մասնագիտական կրթության որակի ապահովման ազգային կենտրոն» հիմնադրամը (ՄԿՈԱԱԿ) դարձել է բարձրագույն կրթության որակի ապահովման եվրոպական ցանցի լիիրավ անդամ, ինչպես նաև հանդիսանում է բարձրագույն կրթության որակի ազգային գործակալությունների միջազգային ցանցի և ԱՄՆ բարձրագույն կրթության հավատարմագրման խորհրդի որակի միջազգային խմբի անդամ: Յուրաքանչյուր տարի Եվրոպական որակի ապահովման ռեգիստրի (ԵՈԱՌ) գործադիր գրասենյակին վճարվում է անդամավճար:

Միջազգային չափանիշների համապատասխան` 2011 թվականից մեկնարկել է ՀՀ բուհերի հավատարմագրման գործընթացը: Հայաստանում Ամերիկյան համալսարանը, Հայ-ռուսական համալսարանն անցել են միջազգային հավատարմագրում, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան հիմնադրամն անցել է որակի միջազգային հավատարմագրում Ֆրանսիայի բարձրագույն կրթության և հետազոտության գնահատման (HCERES) և Իսպանիայի որակի գնահատման և հավատարմագրման ազգային գործակալության (AERES) կողմից: ՀՀ 16 պետական և 2 ոչ պետական բուհեր ստացել են ինստիտուցիոնալ հավատարմագրում, 2 պետական և 4 ոչ պետական բուհեր ստացել են պայմանագրային ինստիտուցիոնալ հավատարմագրում` «Մասնագիտական կրթության որակի ապահովման ազգային կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:

Եվրոպական Միության և Եվրոպայի Խորհրդի Արևելյան համագործակցության երկրների համար 2015-2017 թվականների Գործընկերության և համագործակցության շրջանակի ներքո, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության հետ համատեղ, իրականացվել է «Հայաստանի բարձրագույն կրթության համակարգում բարեվարքության ամրապնդում և կոռուպցիայի դեմ պայքար» ծրագիրը, որն օժանդակում է ՀՀ հակակոռուպցիոն ռազմավարության իրականացման 2015-2018 թվականների միջոցառումների ծրագրի արդյունավետ իրականացմանը: Ծրագրի շրջանակում միջազգային և ազգային փորձագետների կողմից մշակվել են գործիքակազմեր, մասնավորապես հրատարակվել են` 1) բուհերի տիպային Էթիկայի կանոնագրքեր` ուսանողների, վարչական և ակադեմիական աշխատակազմի համար, 2) բուհերում կառավարման ոլորտում թափանցիկության և հաշվետվողականության խթանման գործիքակազմ, 3) բուհերում ուսումնական ծրագրերի մշակման և ուսանողների գնահատման հաշվետվողականության և թափանցիկության գործիքակազմ, 4) բուհերում մարդկային ռեսուրսների կառավարման թափանցիկության և հաշվետվողականության գործիքակազմ:

2017-2018 թվականներին իրականացվել է ՀՀ բարձրագույն մասնագիտական կրթական ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատությունների լավագույն առաջադիմությամբ ուսանողների անվանական կրթաթոշակների տրամադրման գործընթաց` ըստ յոթ ոլորտների (բնագիտական (այդ թվում` մաթեմատիկական-տեղեկատվական և հաղորդակցման տեխնոլոգիաներ (ՏՀՏ), բժշկություն, հումանիտար գիտություններ, հասարակագիտություն, ճարտարագիտություն (այդ թվում` ճարտարապետական (գյուղատնտեսական), մշակույթ-սպորտ, հայագիտություն): Մրցույթի անցկացումը նպաստում է բուհերի ուսանողների միջև մրցակցության խթանմանը, խրախուսում է այն ուսանողներին, ովքեր ցուցաբերել են բարձր առաջադիմություն, ունեն նշանակալի ձեռքբերումներ գիտահետազոտական, ստեղծագործական և սպորտի ոլորտներում, ինչպես նաև ակտիվ գործունեություն են ծավալում ուսանողական ինքնակառավարման, հասարակական կյանքի ոլորտներից որևէ մեկում: Վերոնշյալ յոթ ոլորտներով` ըստ կրթական ծրագրերի (բակալավր, մագիստրոս) հատկացվել է 42 մրցանակային տեղ և տրամադրվել շուրջ 12 մլն դրամ խրախուսական գումար:

2017 թվականին Նորարարությունների մրցակցային հիմնադրամի (այսուհետ` ՆՄՀ) շրջանակներում իրականացվել են նորարարական ծրագրեր 12 բուհերի կողմից (առաջին շրջափուլ` Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան, Երևանի պետական բժշկական համալսարան, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիա, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան, Երևանի պետական համալսարան, հավելյալ շրջափուլ` Գլաձոր համալսարան, Հյուսիսային համալսարան, Շիրակի պետական համալսարան, Երևանի պետական կոնսերվատորիա, Ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի Հայկական պետական ինստիտուտ, Խ. Աբովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական համալսարան): Դրանցից Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանը, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը, Երևանի պետական համալսարանը, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանը և ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիան ծրագրերն ամփոփել են 2017 թվականին, մյուս ծրագրերի իրականացումը կամփոփվի 2018 թվականին:

Պետությունը յուրաքանչյուր տարի ուսանողական նպաստի ձևով ուսման վճարի մասնակի փոխհատուցում է տրամադրում Հայաստանի Հանրապետության կրթության և գիտության նախարարության կողմից սահմանված ուսանողի միջին որակական գնահատականի նվազագույն շեմը հաղթահարած և ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգում հաշվառված ուսանողներին` 50-100%-ի չափով: 2016 թվականին փոխհատուցում ստացող ուսանողների թիվը` բակալավրի և մագիստրոսի կրթական աստիճանում, կազմել է 2752 ուսանող, փոխհատուցվել է 650.0 մլն դրամ: 2017 թվականին փոխհատուցում ստացած ուսանողների թիվը կազմել է 2667, ուսման վարձավճարի փոխհատուցման գումարը կազմել է 655.4 մլն դրամ: Ընդ որում, բակալավրի և մագիստրոսի կրթական աստիճանում փոխհատուցում ստացել են առաջին կուրսի 988 ուսանողներ: Բակալավրի կրթական աստիճանում (երկրորդից` չորրորդ կուրս) փոխհատուցում ստացել են 1626 ուսանող, իսկ մագիստրոսի կրթական աստիճանում` 53 ուսանող:

Շարունակվում է «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպության» կարգավիճակ ունեցող ՀՀ պետական բուհերի` «Հիմնադրամի» վերակազմակերպման հարցը: Ներկայումս 16 պետական բուհերից 12-ը ունեն «Հիմնադրամի» կարգավիճակ:

2018 թվականի մայիսին Փարիզում տեղի է ունեցել Եվրոպական բարձրագույն կրթական տարածքի 10-րդ նախարարական գագաթաժողովը և 5-րդ քաղաքականության ֆորումը: Դրանց ընթացքում անդամ 48 երկրների նախարարներ և ներկայացուցիչներ մեկ անգամ ևս հաստատեցին իրենց երկրների հանձնառությունը և հաստատակամությունը համատեղ զարգացնելու ազգային բարձրագույն կրթության համակարգերը` պահպանելով դրանց առանձնահատկությունները և, միաժամանակ, դրանք դարձնելով ավելի համադրելի: Ընթացքում վավերացվեցին Փարիզի կոմունիկեն և Քաղաքականության ֆորումի հռչակագիրը, որոնցով 48 երկրների նախարարներ հանձնառեցին կառուցվածքային ռեֆորմների հետագա շարունակականության ապահովումը: Այդ նպատակով որոշվել է հիմնել համակարգող երեք թեմատիկ գործընկեր խմբեր, որոնք 2018-2020 թվականների ընթացքում իրենց աշխատանքները կսևեռեն Բոլոնիայի երեք հիմնական հանձնառությունների ուղղությամբ.

  • բարձրագույն կրթության Եվրոպական շրջանակին համադրելի եռաստիճան համակարգ, առաջին ու երկրորդ աստիճաններում` Եվրոպական կրեդիտների կուտակման և փոխանցման համակարգի ներդրումը,
  • Լիսաբոնի ճանաչման կոնվենցիային համապատասխանելիությունը,
  • բարձրագույն կրթության Եվրոպական տարածքի որակի ապահովման չափանիշներին ու ուղենիշներին համապատասխան որակի ապահովումը:

ՀՀ պետական կամ ըստ մասնագիտությունների հավատարմագրված կրթական ծրագրեր ունեցող ոչ պետական բուհերի` վճարովի համակարգի բակալավրի և մագիստրոսի կրթական ծրագրերով ուսումնառող ուսանողներին աջակցելու և գիտելիքահեն ներուժի զարգացումը խթանելու նպատակով ՀՀ կառավարության 14.03.2013թ. N 270-Ն որոշման հիման վրա իրականացվում է ուսանողներին տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքի մասնակի սուբսիդավորում: 2017 թվականին` 2016 թվականի նկատմամբ, վարկառուների ընդհանուր թվաքանակը և սուբսիդավորման գումարն ավելացել է մոտ 1.3 անգամ:

2017 թվականին պետական բյուջեից բարձրագույն կրթության և վերջինիս օժանդակության ծրագրերի գծով հատկացվել է 12,315.8 մլն դրամ, 12,412.0 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին, որի շրջանակներում բուհերում պետության կողմից նպաստների ձևով ուսման վարձի լրիվ փոխհատուցմամբ (անվճար) կսովորեն 13.8 հազար ուսանողներ:

 

ԱՐՏԱՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

 

Դպրոցականների հանրապետական սպարտակիադայի անցկացման նպատակով 2017 թվականին պետական բյուջեից հատկացված 35.0 մլն դրամի շրջանակներում կազմակերպվել են ՀՀ անկախության 26-րդ տարեդարձին նվիրված դպրոցականների հանրապետական 26-րդ խաղերը` 9 մարզաձևերից, յուրաքանչյուր մարզաձև անցկացվել է չորս փուլով, հանրապետական եզրափակիչ վերջնական փուլին մասնակցել է 240 դպրոցական: Նշված նպատակով 32.6 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

Բուլղարիայում կայացած նավամոդելային սպորտի Աշխարհի առաջնությանը ՀՀ ներկայացուցիչները շահել են 3 ոսկե և 2 արծաթե մեդալներ, ինչպես նաև 2 գավաթ` սահմանելով Աշխարհի նոր ռեկորդ: Մարրոկոյի Մարաքեշ քաղաքում կայացել է դպրոցականների 17-րդ համաշխարհային Գիմնազիադան, որը հանդիսանում է դպրոցականների համաշխարհային սպորտի ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող ստուգատեսը: Գիմնազիադային մասնակցել է 50 երկրի շուրջ 3000 դպրոցական: Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությունը` 21 մասնակից, հանդես է եկել 5 մարզաձևերում` հունահռոմեական և ազատ ոճի ըմբշամարտ, շախմատ, բռնցքամարտ և մարմնամարզություն: Մարզիկները նշված մրցաձևերից ընդհանուր հաշվարկով նվաճել են 2 ոսկե, 1 արծաթե և 5 բրոնզե մեդալներ` թիմային հաշվարկով զբաղեցնելով 18-րդ հորիզոնականը:

«Ֆիզիկական կուլտուրա» առարկայի արդյունավետ դասավանդմանը և մատաղ սերնդի ֆիզիկական դաստիարակությանը նպաստել է նաև ՀՀ «Ազգային Ժողովի» գավաթի խաղարկությունը, որը մեկնարկել է 2000 թվականից: Մրցումները կազմակերպվում են 4 փուլերով, որին մասնակցում են ՀՀ և ԼՂՀ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների 1-6-րդ դասարանների աշակերտներ: Յուրաքանչյուր տարի առաջին տեղը գրաված թիմը պարգևատրվում է ԱԺ գավաթով և մարզական գույքով:

ՀՀ բուհերի ուսանողների շրջանում «Ֆիզիկական դաստիարակություն» ծրագրի խնդիրների իրականացման, ֆիզիկական հմտությունների օբյեկտիվ գնահատման, ուսանողների կենցաղում առողջ ապրելակերպի արմատավորման, Հայրենիքի պաշտպանությանը ֆիզիկապես առողջ երիտասարդների դաստիարակման նպատակով` 1999 թվականից ՀՀ-ում մեկնարկել են ՀՀ բուհերի սովորողների հանրապետական մարզական խաղերը:

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը վերջին երկու տարվա ընթացքում աջակցել է ՀՀ, ԼՂՀ և Սփյուռքում կազմակերպվող տարաբնույթ մանկապատանեկան ստեղծագործական մրցույթների, փառատոների, ցուցահանդեսների, համերգների և այլ կրթամշակութային միջոցառումների կազմակերպման շարունակականության ապահովմանը: ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի հրամանով հաստատվել են ՀՀ երաժշտական, արվեստի, գեղարվեստի և պարարվեստի դպրոցների 2017-2018 ուսումնական տարվա օրինակելի ուսումնական պլանները:

Սփյուռքահայ աշակերտության և երիտասարդության հետ աշխատանքն առավել ընդգրկուն դարձնելու համար ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունն անցկացնում է Համահայկական մանկապատանեկան նկարչական մրցույթ-փառատոն: Մրցույթ-փառատոնն անցկացվում է 2010 թվականից` բարեգործական միջոցների հաշվին: 2017 թվականին ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը, Գեղագիտության ազգային կենտրոնի հետ համատեղ, արդեն յոթերորդ անգամ իրականացրեց համահայկական մանկապատանեկան նկարչական փառատոն` «Ազգային տոներ և ծեսեր» խորագրով: Առաջին փուլի արդյունքներով ընտրվել են ԱՄՆ, Արգենտինայի, Եգիպտոսի, Վրաստանի, Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Թուրքիայի, Իրանի, Լիբանանի, Հորդանանի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի, ինչպես նաև հանրապետության և Արցախի երեխաների 81 նկարներ, 7 տիկնիկ, կայացել են երկու ցուցահանդեսներ, իրականացվել է հաղթողների պարգևատրումը, լույս է տեսել ցուցահանդեսի մասնակիցների աշխատանքների պատկերագիրքը:

ՀՀ մշակույթի նախարարության ենթակայության «Երեխաների հատուկ ստեղծագործական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը «Կրթություն երեխաների հատուկ խմբերի համար» ծրագրի շրջանակներում 614 երեխաների համար հատուկ կրթօջախներում իրականացրել է արվեստների և արհեստների ուսուցման դասընթացներ: Կենտրոնն իր գործունեությունն իրականացրել է ինչպես Երևանում, այնպես էլ Գյումրիում, Ստեփանավանում, Սպիտակում, Վանաձորում և Գավառում` մասնաճյուղերի միջոցով: Ընդ որում, բացի կրթական գործունեությունից` կազմակերպվել են բազմաբնույթ միջոցառումներ, ցուցահանդեսներ, համերգներ: Վերոնշված ՊՈԱԿ-ի գծով 2016-2017 թվականներին պետական բյուջեից հատկացվել է 105.3 մլն դրամ, 102.3 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

«Մշակութային կրթության աջակցության» հիմնադրամի մեթոդիստ-մանկավարժների և հանրապետության առաջատար մասնագետների միջոցով 2016 թվականի ընթացքում հանրապետության երաժշտական, արվեստի, գեղարվեստի և պարարվեստի դպրոցների 8545 աշակերտներին և 1540 ուսուցիչներին, 2017 թվականին` 7223 աշակերտներին և 1481 ուսուցիչներին ցուցաբերվել է ուսումնամեթոդական և գործնական աջակցություն: ՈՒսուցիչների վերապատրաստման ծրագրին մասնակցել է` 2016 թվականին` 354, 2017 թվականին` 381 մանկավարժ: Իրականացվել են ոլորտի վերլուծություններ և մոնիթորինգ: 2014 թվականից սկսած, հիմնադրամի գործունեությունն ընդլայնվել է` ներառելով «Հայաստանում վարպետության դասերի կազմակերպում արտերկրի մասնագետների կողմից և շնորհալի երաժիշտ-կատարողների մասնակցությանն աջակցություն արտերկրում կազմակերպվող վարպետության դասընթացներին և ստեղծագործական ճամբարներին» ենթածրագիրը: Վերջինիս շրջանակներում Հայաստանում 2016 թվականին կազմակերպվել են վարպետության դասեր արտերկրի 7 առաջատար մասնագետների միջոցով, որին մասնակցել է 163 շնորհալի պատանի երաժիշտ-կատարող և 126 մանկավարժ, 2017 թվականին` 5 առաջատար մասնագետների միջոցով, որին մասնակցել է հանրապետության երաժշտական և արվեստի դպրոցների 143 շնորհալի պատանի երաժիշտ-կատարող և 96 մանկավարժ: 2016 թվականին` 10, 2017 թվականին` 19 շնորհալի պատանի երաժիշտ-կատարող մասնակցել է արտերկրում կազմակերպված հեղինակային վարպետության դասերի և այլ ծրագրերի: Ծրագրի գծով 2016-2017 թվականներին պետական բյուջեից հատկացվել է 77.6 մլն դրամ, 72.5 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

«Երաժշտական և արվեստի դպրոցներում ազգային, փողային և լարային նվագարանների գծով ուսուցում» ծրագրի շրջանակներում 2015-2017 թվականներին ընդգրկվել են գեղարվեստական կրթություն իրականացնող 146 հաստատությունների 2361 սովորողներ (դպրոցների թիվը և դրանցում ընդգրկվող երեխաների թվաքանակը փոփոխություն չի կրել), աշակերտների թիվը 2017 թվականին` 2007 թվականի համեմատ, աճել է 45%-ով: Դա պայմանավորված է ծրագրի արդյունավետ ներդրմամբ, ինչի արդյունքում աճել է դպրոցների դիմորդների և սովորողների թվաքանակը, ինչպես նաև 2015-2017 թվականներին ծրագրի ցանկը 5 նոր դպրոցներով համալրմամբ (ՀՀ Լոռու մարզի Աքորիի, ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Լճաշենի, ՀՀ Արագածոտնի մարզի Արագածի, ՀՀ Արմավիրի մարզի Արշալույս, ՀՀ Տավուշի մարզի Աչաջուր համայնքների արվեստի դպրոցներ): Դպրոցներում դասավանդվում են այնպիսի հազվագյուտ նվագարաններ, ինչպիսիք են` տավիղը, կոնտրաբասը, ֆագոտը, հոբոյը (Երևան), պկուն, պարկապզուկը (Գեղարքունիք, Շիրակ, Կոտայք), ուդը, տուբան (Կոտայք, Արմավիր, Տավուշ), բամբիռը, քամանին (Արմավիր): Ընդհանուր առմամբ, «Երաժշտական և արվեստի դպրոցների ազգային, լարային և փողային նվագարանների գծով ուսուցում» ծրագրի ցանկով հաստատված 27 նվագարաններից դասավանդվում է 26-ը (2010 թվականին 27 նվագարանից ուսուցանվում էր 22-ը): Ծրագրով 2016-2017 թվականներին պետական բյուջեից հատկացումները յուրաքանչյուր տարի կազմել են 629.8 մլն դրամ:

«Երաժշտական և արվեստի դպրոցների համար ուսումնամեթոդական գրականության մշակում և հրատարակում» ծրագրի շրջանակներում 2016 թվականին հրատարակվել է 24, 2017 թվականին` 20 անուն ուսումնամեթոդական գրականություն: 2016 թվականին պետական բյուջեից նշված նպատակով հատկացվել է 17.1 մլն դրամ, 2017 թվականին` 15.0 մլն դրամ, 13.0 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին: Հրատարակված գրականությունն անվճար տրամադրվում է հանրապետությունում գեղարվեստական կրթություն իրականացնող ուսումնական հաստատություններին:

«Երաժշտական և արվեստի դպրոցների համար երաժշտական գործիքների ձեռքբերում» ծրագրով 2016 թվականին ձեռք է բերվել 17 անուն 41 երաժշտական գործիք, 2017 թվականին` 13 անուն 98 երաժշտական գործիք: 2016 թվականին նշված նպատակով պետական բյուջեից հատկացվել է 16.7 մլն դրամ, 2017 թվականին` 12.1 մլն դրամ, 15.0 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

«Աջակցություն շնորհալի պատանի երաժիշտ-կատարողների մասնագիտական կարողությունների զարգացմանը և կատարելագործմանը» ծրագիրը նպատակ ունի բացահայտել և աջակցել 11-20 տարեկան տաղանդավոր երաժիշտ-կատարողներին` «Դաշնամուր», «Ջութակ» և «Թավջութակ» մասնագիտություններում: Ծրագրում ընդգրկված 15 շնորհալի պատանի երաժիշտ-կատարողները 2016-2017 թվականներին մասնակցել են շուրջ 100 հանրապետական և միջազգային նախագծերի` արժանանալով մրցանակների: 2016-2017 թվականներին նշված նպատակով պետական բյուջեից յուրաքանչյուր տարի հատկացվել է 15.9 մլն դրամ, 14.9 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

Մարզադպրոցների պայմանների բարելավման նպատակով մարզական օբյեկտների հիմնանորոգման և շինարարության գծով 2016 թվականին պետական բյուջեից հատկացվել է 352.5 մլն դրամ, 2017 թվականին` 311.9 մլն դրամ, 470.0 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

 

ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՀԵՏ ՏԱՐՎՈՂ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

 

Սփյուռքի հետ կապերի ոլորտում կարևորվում է սփյուռքի հայկական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստումը: 2017 թվականին սփյուռքահայ ուսուցիչների վերապատրաստման նպատակով պետական բյուջեից հատկացվել է 36.4 մլն դրամ, որի շրջանակներում վերապատրաստվել են 53 ուսուցիչներ` 2016 թվականի 68-ի դիմաց: Նշված նպատակով 33.8 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին, որի շրջանակներում կվերապատրաստվի 55 ուսուցիչ:

2016-2017 թվականներին Բուխարեստի համալսարանում հայոց լեզվի դասավանդման և Ավստրիայի Զալցբուրգի համալսարանում հայագիտության ամբիոնին աջակցման գծով պետական բյուջեից հատկացվել է` յուրաքանչյուրի գծով 3.6 մլն դրամ, 5.7 մլն դրամ էլ հատկացվել է Պրահայի Կարլովի համալսարանում, 11.4 մլն դրամ` Վենետիկի Կա՛Ֆոսկարի համալսարանում հայոց լեզվի դասավանդմանն աջակցության գծով: Նշված համալսարաններին նույն չափով աջակցություն կցուցաբերվի նաև 2018 թվականին:

2016 թվականին անցկացվել է հերթական Համահայկական կրթական խորհրդաժողովը (անցկացվում է երկու տարին մեկ անգամ), որին մասնակցել են կրթական գործի 150 պատասխանատուներ Հայաստանից, Արցախից և Սփյուռքի 24 երկրներից: Խորհրդաժողովում քննարկվել են ամենօրյա և մեկօրյա դպրոցների հիմնախնդիրները և կրթական կառույցների հետ երկկողմանի համագործակցության հեռանկարները, Սփյուռքի հայկական դպրոցների շրջանավարտների ավարտական քննությունների կազմակերպումը և հայոց լեզվի վկայականի տրամադրման հնարավորությունը:2016 թվականին Համահայկական կրթական խորհրդաժողովի անցկացման համար պետական բյուջեից հատկացվել է 13.0 մլն դրամ, 11.7 մլն դրամ էլ կհատկացվի 2018 թվականին:

ՀՀ բուհերում բակալավրի աստիճանի առկա ուսուցման համակարգում նախատեսվում է 70 սփյուռքահայերի ուսուցում անվճար հիմունքներով: Ընդունելության նշված տեղերը տրամադրվում են մանկավարժական, հայագիտական, արվեստի և սպորտի մասնագիտություններով դիմող սփյուռքահայերին` մրցութային կարգով: Միաժամանակ, 13 տեղ էլ նախատեսվում է միջպետական համաձայնագրերի շրջանակներում ընդունելության գծով:

 

1.3 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

Կրթության ոլորտի ներկա փուլի առավել ընդգծված հիմնախնդիրներն են`

  • փոքր է նախադպրոցական կրթական ծրագրերում երեխաների ընդգրկվածությունը, շատ համայնքներում չկան նախադպրոցական կրթական ծառայություններ,
  • թերի է դպրոցից դուրս մնացած երեխաների հաշվառման և նրանց կրթության մեջ ընդգրկման համակարգը,
  • ցածր է հանրակրթության երրորդ աստիճանում սովորողների ընդգրկվածության ցուցանիշը,
  • հանրակրթական դպրոցները սահմանափակ կարողություններ ունեն ապահովելու բոլոր, այդ թվում` կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթությունը,
  • դասավանդող անձնակազմը բավարար չի տիրապետում կրթության ժամանակակից մեթոդներին և տեխնոլոգիաներին, ցածր է մանկավարժական կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման արդյունավետությունը,
  • դեռևս ապահովված չէ կրթական ծրագրերի ամբողջական համադրելիությունը միջազգային չափանիշներին, կրթության համակարգը չի կարողանում արագ և արդյունավետ արձագանքել հասարակության և տնտեսության արագընթաց զարգացումներին,
  • անբավարար է ժամանակակից տեղեկատվական և հեռահաղորդակցման տեխնոլոգիաների հասանելիությունը և կիրառումը ուսումնական գործընթացում, կա էլեկտրոնային ուսումնական նյութերի պակաս,
  • շատ ուսումնական հաստատությունների ուսումնանյութական բազան չի համապատասխանում ժամանակակից պահանջներին,
  • բարելավման կարիք ունեն կրթության ֆինանսավորման և դրանց արդյունավետ օգտագործման մեխանիզմները,
  • կարգավորված չեն ՀՀ մարզերի հեռավոր գյուղական թերհամալրված (փոքրաթիվ աշակերտական համակազմով) հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների ֆինանսավորման և ուսուցման արդյունավետ մեխանիզմները,
  • հատուկ դպրոցներում սովորող երեխաների խնամքի համար հատկացված միջոցները չեն ապահովում չափորոշիչներով սահմանված պահանջները,
  • համընդհանուր ներառման անցման համար «Կրթության մասին» և «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքներից բխող իրավական հիմքերի մշակում և հաստատում,
  • մասնագիտական, հատկապես բարձրագույն կրթությունը, մատչելի չէ սոցիալապես խոցելի որոշ խմբերի համար,
  • բարելավման կարիք ունեն մասնագիտական կրթության որակի ներքին և արտաքին գնահատման համակարգերն ու մեխանիզմները,
  • թույլ է կրթության տարբեր մակարդակների, ինչպես նաև կրթության և տնտեսության միջև երկխոսությունը, բավարար չեն սոցիալական գործընկերության մեխանիզմները,
  • բուհերի կազմակերպական, ֆինանսական, կադրային ինքնավարության և ակադեմիական ազատությունների սահմանափակվածությունը,
  • բարձրագույն կրթության համակարգի գործունեության թափանցիկության և կատարողականի գնահատման ցածր մակարդակը, որն առաջացնում է հասարակության անվստահությունը բարձրագույն կրթության համակարգի նկատմամբ,
  • պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի և ուսանողների շարժունության ցածր մակարդակը և դրան նպաստող ենթակառուցվածքների (կրեդիտների փոխանցում, ծրագրերի համեմատելիություն, կրթական ծրագրերի համապատասխանություն միջազգային չափանիշներին, հանրակացարանային պայմաններ) թերի գործունեությունը,
  • քաղաքական-կուսակցական նպատակով բուհերի օգտագործման դադարեցումը,
  • գեղարվեստական կրթություն իրականացնող հաստատությունների կարգավիճակի հստակեցումը` «Կրթության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու միջոցով,
  • մշակութային կրթություն իրականացնող ուսումնական հաստատությունների աշխատողների ներառումը սոցիալական փաթեթում,
  • արտադպրոցական կրթադաստիարակչական ուսումնական հաստատությունների շենքային պայմանների բարելավումը և նյութատեխնիկական բազայի համալրումը` ժամանակակից պահանջներին համապատասխան, հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար կրթության առանձնահատուկ պայմանների ապահովումը,
  • կրթական ծրագրերի մշակումը և իրագործումն օտարերկրյա հասարակական, պետական կամ միջազգային-կրթական կառույցներում, համագործակցային դաշտի ձևավորումը,
  • օտարերկրյա պետություններում հայոց լեզվի և գրականության, կրթամշակութային առարկաների դասավանդման և հայրենագիտական ուսումնական գործընթացի կազմակերպման արդյունավետության բարձրացումը:

 

7.1.2 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ

 

2.1 ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

 

Կրթության ոլորտում պետական քաղաքականության հիմնական նպատակն է` ապահովել, որպեսզի յուրաքանչյուր քաղաքացի իր հակումներին և ընդունակություններին համապատասխան ստանա որակյալ կրթություն:

Կրթության համակարգի ներկա փուլի ռազմավարական նպատակներն են` ընդլայնել կրթության մատչելիությունն ու ներառականությունը, էապես բարելավել դասավանդող անձնակազմի մասնագիտական որակը և սոցիալական վիճակը, արդիականացնել կրթական ծրագրերի բովանդակային հենքը, բարձրացնել կառավարման համակարգի արդյունավետությունը` որոշումների կայացման մասնակցային, ռեսուրսների բաշխման արդարացի և թափանցիկ հաշվետվողական մեխանիզմների կատարելագործման միջոցով: Համաձայն նշված ծրագրերի` կրթության բնագավառում առաջիկա տարիներին ակնկալվող հիմնական արդյունքներն են.

  • Հասարակության և տնտեսության կարիքներին համապատասխան կրթական չափորոշիչներ, ուսումնական և առարկայական ծրագրեր, որոնք ապահովում են շրջանավարտների` հետագա կրթության և մասնագիտական գործունեության համար անհրաժեշտ գիտելիքներ, կարողություններ և հմտություններ,
  • Ուսուցչական համայնքի առնվազն 50 տոկոսի համապատասխանություն մասնագիտական որակական բարձր պահանջներին` նրանց համար ապահովելով հանրապետական միջին աշխատավարձի ցուցանիշին համադրելի աշխատանքի վարձատրություն,
  • Ուսումնական հաստատությունների շենքային պայմանների և ուսումնանյութական ապահովվածության բարելավում,
  • Ֆինանսավորման, կառավարման և կրթության կազմակերպման արդյունավետ մեթոդների ներդրմամբ գյուղական, սահմանամերձ, փոքր դպրոցներում կրթության որակի ապահովման խնդիրների հաղթահարում,
  • Հանրապետության բոլոր համայնքներում նախադպրոցական կրթության մատչելիության և հասանելիության ապահովում,
  • անցում համընդհանուր ներառական կրթության հանրապետության ևս 6 մարզում և Երևանում,
  • «Կայուն դպրոցական սնունդ» ազգային ծրագրի ներդրում 3 նոր մարզերում,
  • Բարձրագույն և միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների հավատարմագրում,
  • Բոլոնիայի գործընթացի սկզբունքների իրականացում,
  • Գյուղատնտեսության ոլորտում նախնական և միջին մասնագիտական ուսումնական 4 հաստատությունների շենքային պայմանների, ուսումնալաբորատոր, արհեստանոցային բազայի արդիականացում և հարստացում:

 

2.2 ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

 

Կրթության զարգացման գլխավոր նպատակների իրականացումը պահանջում է կրթության որակի, արդյունավետության և մատչելիության բարձրացման կայուն հիմքերի ապահովում: Կրթության ոլորտի հիմնական գերակայությունը հանրակրթության որակի ապահովումն է, որին էլ առաջիկա տարիներին կուղղվի կրթության բնագավառին նախատեսվող պետական հատկացումների գերակշիռ մասը:

Ստորև ներկայացված են հանրակրթության ոլորտի գերակայություններն ըստ առաջնահերթության աստիճանի:

1) Հանրակրթության որակի ապահովում, մասնավորապես.

  • ուսուցիչների մասնագիտական որակների բարձրացում և սոցիալական վիճակի բարելավում` որպես հանրակրթության որակի ապահովման հիմնական դերակատարներ,
  • կրթության բովանդակային հենքի` առարկայական ծրագրերի և դասագրքերի բովանդակային որակի բարելավում, հատկապես ավագ դպրոցում,
  • հանրակրթության ուսումնանյութական բազայի արդիականացում` առաջնահերթությունը տալով ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառությանը և սեյսմակայուն դպրոցաշինությանը:

2) Որակյալ կրթության հավասար հասանելիություն և ներառականության ընդլայնում, մասնավորապես`

  • աստիճանական անցում համընդհանուր ներառական հանրակրթության,
  • գյուղական, փոքրաթիվ աշակերտական համակազմ ունեցող դպրոցների ֆինանսավորման և կրթության կազմակերպման արդյունավետ մեխանիզմների ներդրում,
  • հանրակրթության հավասար մեկնարկային մակարդակ ապահովելու համար նախադպրոցական ծառայությունների ցանցի ընդլայնում:

3) Մասնագիտական կրթության և աշխատաշուկայի կապի ամրապնդում, ինտեգրում եվրոպական կրթական տարածքին, մասնավորապես`

  • բարձրագույն կրթության ոլորտի բարեփոխումներ` Բոլոնիայի գործընթացի սկզբունքներին համապատասխան,
  • որակի ապահովման ժամանակակից չափանիշներին համապատասխան ուսումնական հաստատությունների ինստիտուցիոնալ և ծրագրային հավատարմագրում,
  • նախնական և միջին մասնագիտական կրթության ծրագրերի, ուսումնանյութական բազայի արդիականացում` առաջնահերթություն տալով գյուղատնտեսության ոլորտին:

 

7.1.3 ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ

 

2019-2021 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով կրթության ոլորտի գծով (ներառյալ հիմնանորոգման և շինարարության, Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Կրթության բարելավման և Ասիական զարգացման բանկի աջակցությամբ իրականացվող Դպրոցների սեյսմիկ պաշտպանության ծրագրերի գծով ծախսերը, առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) նախատեսվել են ծախսեր` 2019 թվականին 140,599.5 մլն, 2020 թվականին` 160,914.5 մլն և 2021 թվականին` 176,791.3 մլն դրամի չափով (ՀՀ 2018-2020 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով 2019 թվականին նախատեսվել էին ծախսեր` 125,885.9 մլն, 2020 թվականին` 129,108.4 մլն դրամի չափով):

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով կրթության ոլորտին պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերը 2019 թվականին կկազմեն ՀՆԱ-ի 2.12%-ը, 2020-2021 թվականներին` 2.21%-ը:

 

Գծանկար 7.1. Պետական բյուջեի ծախսերի ծրագրային ցուցանիշները կրթության բնագավառում 2017-2021 թվականներին (%-ը ՀՆԱ-ում)

 

Պետական բյուջեի ծախսերի ծրագրային ցուցանիշները կրթության բնագավառում 2017-2021թթ.

 

Գծանկար 7.2. Կրթության բնագավառում պետական ծախսերը 2017-2021 թվականներին` գործառական դասակարգմամբ (%` բնագավառի ընդհանուր ծախսերի նկատմամբ)

 

Կրթության բնագավառում պետական ծախսերը 2017-2021

 

Ծանոթություն. Հանրակրթական ծրագրերը ներառում են տարրական, հիմնական և միջնակարգ (լրիվ) ընդհանուր կրթությունը (հանրակրթական ուսուցում, նախադպրոցական կրթություն, ներառական կրթություն, հատուկ կրթություն և այլն), ինչպես նաև հանրակրթական ծրագրերի իրականացմանն օժանդակության շրջանակներում նախատեսված մի շարք ծրագրեր: Մասնագիտական կրթական ծրագրերը ներառում են նախնական մասնագիտական /արհեստագործական/, միջին մասնագիտական, բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթության ծրագրերը, ինչպես նաև նշված ծրագրերի իրականացմանն օժանդակող մի շարք ծրագրեր:

 

Աղյուսակ 7.2. Կրթության ոլորտի պետական ծախսերը 2017-2021 թվականներին` ըստ ուղղությունների (մլն դրամ)

 

Խմբերի անվանումը ՀՀ 2017 թվականի պետական բյուջե (փաստ) ՀՀ 2018 հաստատված պետական բյուջե ըստ ՀՀ 2019-2021 թվականների ՄԺԾԾ-ի
2019 2020 2021
ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ` 123057.3 125957.5 140599.5 160914.5 176791.3
01,02 Նախադպրոցական և տարրական ընդհանուր կրթություն, Միջնակարգ ընդհանուր կրթություն 84480.3 82674.6 87135.9 87735.0 88467.5
03. Նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթություն 9803.3 10619.4 11423.3 11844.2 11335.5
04. Բարձրագույն կրթություն 11912.0 12069.1 12176.4 12318.2 12490.1
05. Ըստ մակարդակների չդասակարգվող կրթություն 5652.1 5616.1 5485.9 5637.9 5643.0
06.Կրթությանը տրամադրվող օժանդակ ծառայություններ 11209.6 14978.3 24378.0 43379.2 58855.2

 

Ծրագրային ժամանակահատվածի վերջում, կրթության ոլորտի ծախսերի կառուցվածքում ընթացիկ ծախսերին բաժին կընկնի ընդհանուր մասհանումների 91.9%-ը, իսկ կապիտալ ծախսերին` 8.1%-ը` 2017 թվականի, համապատասխանաբար, 96.1 և 3.9%-ի դիմաց:

Միջնաժամկետ հատվածում կրթության ոլորտի պետական ծախսերը նախատեսվել են գոյություն ունեցող պարտավորությունների և նոր նախաձեռնությունների գծով:

 

Գոյություն ունեցող ծախսային ծրագրերը

Հանրակրթական ծրագրեր

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով նախատեսվող կրթության ոլորտի ծախսերի հիմնական մասը կուղղվի հանրակրթության ոլորտին, որը հնարավորություն կտա ապահովելու համակարգի արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ ձեռնարկվող միջոցառումների շարունակումը:

2019 թվականին նախադպրոցական և տարրական ընդհանուր կրթության, միջնակարգ ընդհանուր կրթության, ինչպես նաև հանրակրթական ծրագրերի իրականացմանն օժանդակության շրջանակներում նախատեսված մի շարք ծրագրերի գծով ծախսերը 2018 թվականի նկատմամբ կաճեն 14.6%-ով և կկազմեն 110,544.0 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 78.6%-ը: 2020 թվականին նշված ծրագրերի գծով ծախսերը 2019 թվականի նկատմամբ կաճեն 1.8%-ով և կկազմեն 112,580.1 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 78.4%-ը, իսկ 2021 թվականին` 2020 թվականի նկատմամբ ծախսերը կաճեն 0.6%-ով` կազմելով 113,289.3 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 78.7%-ը:

Միջնաժամկետ հատվածում կընդլայնվի «Դպրոցահասակ երեխաներին սննդով ապահովում» ծրագիրը, որի գծով ծախսերը կաճեն, ըստ տարիների` 283.5; 255.0 և 334.7 մլն դրամով, պայմանավորված նշված ծրագրում նոր մարզերի ընդգրկմամբ, մասնավորապես` 2019 թվականին ծրագրում կընդգրկվի ՀՀ Արագածոտնի մարզը, 2020 թվականին` ՀՀ Գեղարքունիքի մարզը, 2021 թվականին` ՀՀ Լոռու մարզը (2018 թվականին սննդով կապահովվեն ՀՀ Արարատի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերի, 2018 թվականի սեպտեմբերից` նաև ՀՀ Շիրակի մարզի պետական հանրակրթական դպրոցների տարրական դասարաններում և դպրոցին նախապատրաստման խմբերում (նախակրթարաններում) ընդգրկված, շուրջ 43.0 հազար երեխաները): Ծրագրում նոր մարզերի ներառումը հնարավորություն կընձեռի երկարաձգելու ՊՀԾ և ՌԴ օժանդակությունը:

2019-2021 թվականներին դպրոցահասակ երեխաներին սննդով ապահովման ծրագրի գծով ՀՀ պետական բյուջեից կհատկացվի, ըստ տարիների` 1,185.8; 1,440.8 և 1,775.5 մլն դրամ` 2018 թվականի 902.3 մլն դրամի դիմաց: Ծրագրային ժամանակահատվածի վերջում պետական բյուջեից հատկացվելիք գումարների շրջանակներում սննդով կապահովվի շուրջ 80.0 հազար երեխա:

Ծրագրի իրականացումը պետք է ուղղված լինի ուսումնական հաստատություններում աշակերտներին տաք սնունդ տրամադրելուն: Ծրագրի փուլային ընդլայնումն ու զարգացումը նախատեսվում է իրականացնել այն մարզերում, որտեղ ՄԱԿ-ի ՊՀԾ-ն, իր պարտականությունների շրջանակներում, կիրականացնի համապատասխան մարզերում գործող հանրակրթական դպրոցների տարրական դասարանների աշակերտների համար նախատեսված խոհանոցային պայմանների ապահովում, դրանց համար անհրաժեշտ համապատասխան տարածքների վերանորոգում և մասնագետների վերապատրաստում:

Կընդլայնվի համընդհանուր ներառական կրթության համակարգը` մինչև 2022 թվականը այն ամբողջությամբ կներդրվի ՀՀ բոլոր մարզերում, մասնավորապես. 2019 թվականին համակարգը կներդրվի Երևան քաղաքում, ՀՀ Շիրակի և Արագածոտնի մարզերում, 2020 թվականին` ՀՀ Գեղարքունիքի, Կոտայքի և Արարատի մարզերում, 2021 թվականին` ՀՀ Վայոց ձորի մարզում: Նշված գործընթացով պայմանավորված` կպակասեն ներառական կրթությանը և հատուկ կրթությանը պետական բյուջեից հատկացվող գումարները, դրանք կուղղորդվեն մանկավարժահոգեբանական աջակցությունների տրամադրմանը երեք մակարդակներում և հանրակրթության մեջ ներառված կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթության կազմակերպմանը: Միջնաժամկետ հատվածում ներառական կրթության գծով պետական բյուջեից կհատկացվի` ըստ տարիների, 1,050.3; 398.4 և 196.4 մլն դրամ` 2018 թվականի 3,196.1 մլն դրամի դիմաց, հատուկ կրթության գծով` համապատասխանաբար, 1,870.8; 1,261.1 և 1,130.8 մլն դրամ` 2018 թվականի 2,750.7 մլն դրամի դիմաց:

Միջնաժամկետ հատվածում կաճեն նաև ավագ նախադպրոցական տարիքի երեխաների կրթության գծով պետական բյուջեից հատկացվող ծախսերը, պայմանավորված այն հանգամանքով, որ Կրթության բարելավման ծրագրով առաջիկա երկու տարիներին նախատեսվում է դրամաշնորհային միկրոծրագրերի իրականացում ՀՀ մարզերում և մինչև ծրագրի ավարտը` նոր նախակրթարանների հիմնում: 2019-2021 թվականներին նախադպրոցական կրթության գծով նախատեսվել է, ըստ տարիների` 821.1; 889.3 և 900.4 մլն դրամ` ՀՀ 2018 թվականի պետական բյուջեով նախատեսված 796.1 մլն դրամի դիմաց:

Պետությունը շարունակելու է տարրական դասարանների աշակերտներին, ինչպես նաև սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաներին անվճար դասագրքերով ապահովելու քաղաքականությունը: Տարրական դասարանների աշակերտներին դասագրքերով ապահովելու (ներառյալ շախմատի դասագրքերն ու խնդրագրքերը, օտար լեզվի և երաժշտության դասագրքերը) նպատակով 2019-2021 թվականներին նախատեսվել է 807.3 մլն դրամ (նշված ծրագրի գծով պահպանվել է ՀՀ 2018 թվականի պետական բյուջեով հաստատված ծախսերի մակարդակը): Սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաների դասագրքերի վարձավճարների փոխհատուցման գծով նախատեսվել է, ըստ տարիների` 142.3; 146.6 և 149.8 մլն դրամ` 2018 թվականի 127.8 մլն դրամի դիմաց, միաժամանակ, ըստ տարիների` 28.6; 30.0 և 29.5 մլն դրամ է նախատեսվել «Սոցիալական աջակցություն ստացող սահմանամերձ համայնքների 5-12-րդ դասարանների աշակերտների դասագրքերի գումարների փոխհատուցում» ծրագրի գծով` 2018 թվականի 28.4 մլն դրամի դիմաց:

«Դպրոցականների ամառային հանգստի կազմակերպում» ծրագրի գծով միջնաժամկետ հատվածում նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարի 4800 երեխայի ամառային հանգիստը կազմակերպելու նպատակով հատկացնել 480.6 մլն դրամ (նշված ծրագրի գծով պահպանվել է 2018 թվականի մակարդակը):

Գնահատման և թեստավորման ծառայությունների գծով նախատեսվել է, ըստ տարիների` 494.7; 464.2 և 482.4 մլն դրամ` 2018 թվականի 371.3 մլն դրամի դիմաց: Ծախսերի աճը պայմանավորված է քննությունների անցկացման գծով լրացուցիչ ծախսերի նախատեսմամբ, PIZA սովորողների միջազգային գնահատման ծրագրին ՀՀ մասնակցության անդամավճարով` տարեկան 51250.0 եվրոյին համարժեք դրամ: Ծախսերում հաշվի է առնվել նաև TIMSS և PIRLS միջազգային ստուգատես-հետազոտություններին ՀՀ մասնակցության վճարը:

Դպրոցներում ռոբոտատեխնիկայի զարգացման իրականացման և ինժեներական լաբորատորիաների ստեղծման նպատակով 2019-2021 թվականներին նախատեսվել է, ըստ տարիների` 303.0; 876.3 և 1,478.8 մլն դրամ` 2018 թվականի 126.9 մլն դրամի դիմաց, պայմանավորված յուրաքանչյուր տարի 300 ինժեներական խմբակների ստեղծմամբ և պահպանմամբ:

Ծրագրային ժամանակահատվածում կշարունակվի կրթական օբյեկտների հիմնանորոգման և շինարարության ծրագրի իրականացումը: Այս ուղղությամբ պետական ներդրումները 2019-2021 թվականներին կկազմեն` ընդամենը 7,672.0 մլն դրամ, որից 2019 թվականին` 2,546.0 մլն դրամ, 2020-2021 թվականներին` յուրաքանչյուր տարի 2,563.0 մլն դրամ:

 

Մասնագիտական կրթական ծրագրեր

Մասնագիտական կրթական ծրագրերի (նախնական մասնագիտական (արհեստագործական), միջին մասնագիտական, բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթության ծրագրեր, ինչպես նաև նշված ծրագրերի իրականացմանն օժանդակող մի շարք ծրագրեր) գծով ծախսերը 2019 թվականին 2018 թվականի նկատմամբ կաճեն 2.8%-ով` կազմելով 24,099.5 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 17.1%-ը: 2020 թվականին ծախսերը 2019 թվականի նկատմամբ կաճեն 3.2%-ով` կազմելով 24,871.4 մլն դրամ, կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 17.3%-ը, իսկ 2021 թվականին ծախսերը 2020 թվականի նկատմամբ կնվազեն 1.3%-ով` կազմելով 24,553.6 մլն դրամ, կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 17.1%-ը:

Նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության ոլորտում, պարտադիր 12-ամյա կրթության անցման հետ կապված, ակնկալվում է սովորողների թվի աճ: 2019-2021 թվականներին պետական բյուջեից նշված ոլորտի գծով նախատեսվում է հատկացնել` ըստ տարիների, 11,423.3; 11,844.2 և 11,335.5 մլն դրամ` 2018 թվականի 10,619.4 մլն դրամի դիմաց:

Միջնաժամկետ հատվածում զգալի միջոցներ են նախատեսվել բարձրագույն կրթության գծով, ըստ տարիների` 12,176.4; 12,318.2 և 12,490.1 մլն դրամի չափով` 2018 թվականի 12,069.1 մլն դրամի դիմաց:

 

Այլ ծրագրեր

2019 թվականին այլ ծրագրերի (Արտադպրոցական դաստիարակություն, Լրացուցիչ կրթություն, կրթական այլ ծրագրեր) գծով ծախսերը 2018 թվականի նկատմամբ կնվազեն 2.1%-ով և կկազմեն 5,955.9 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 4.2%-ը, 2020 թվականին ծախսերը 2019 թվականի նկատմամբ կաճեն 2.6%-ով` կազմելով 6,107.9 մլն դրամ կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 4.3%-ը, 2021 թվականին ծախսերը 2020 թվականի նկատմամբ կաճեն 0.1%-ով` կազմելով 6,113.0 մլն դրամ, կամ կրթության ընդհանուր պետական ծախսերի 4.2%-ը:

Միջնաժամկետ հատվածում մարզական օբյեկտների հիմնանորոգման և շինարարության գծով ծախսերը ծրագրավորվել են տարեկան 470.0 մլն դրամի չափով կամ` ընդամենը, 1,410.0 մլն դրամ:

Նոր նախաձեռնություններին առնչվող ծրագրեր

Միջնաժամկետ հատվածում զգալի միջոցներ են նախատեսվել նոր նախաձեռնությունների գծով, մասնավորապես` «Հանրակրթական այլ ընթացիկ ծրագրեր»-ի իրականացման գծով 2020-2021 թվականներին նախատեսվել է, ըստ տարիների` 14,995.0 և 26,239.1 մլն դրամ:

«Համայնքներում նախադպրոցական հաստատությունների հիմնում և կրթության իրականացում» ծրագրի գծով 2020-2021 թվականներին նախատեսվում է հատկացնել, ըստ տարիների` 243.5 և 350.9 մլն դրամ: Հանրապետության 201-ում համայնքներում նախադպրոցական որևէ կրթական ծառայություն դեռևս չի մատուցվում: Նախադպրոցական ծառայությունների մատչելիությունը և հասանելիությունը խիստ անհավասար է ՀՀ տարբեր տարածաշրջաններում: Խնդիրը լուծելու նպատակով մշակվել են այլընտրանքային, քիչ ծախսատար, կեսօրյա նախադպրոցական կրթական ծառայությունների տարբեր մոդելներ: Մոդելների ներդրմամբ ակնկալվում է`

  • երեխաների ներդաշնակ և համակողմանի զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ապահովում և համապատասխան ուսուցում,
  • բազմազան մեթոդներով իրականացվող ուսումնադաստիարակչական աշխատանքների (խաղեր, պարապմունքներ, միջոցառումներ) միջոցով իրենց տարիքին համապատասխան գիտելիքների, հմտությունների ձեռքբերում և առօրյայի անցկացում ապահով, ուրախ, խրախուսող և ստեղծագործական մթնոլորտում,
  • երեխաների մոտ գիտելիքների, հմտությունների և արժեքային համակարգի ձևավորում, որը կօգնի նրանց լինել բանիմաց, նպատակասլաց, ճկուն և հաջողակ,
  • երեխաների ինքնուրույն ստեղծագործական զարգացման կարողությունների ձևավորում, համագործակցելու և թիմով աշխատելու հմտությունների ձեռքբերում, դպրոց հաճախելու հավասար մեկնարկային պայմանների ստեղծում տվյալ տարիքային խմբի բոլոր երեխաների համար:

Մոդելների իրականացման համար նախատեսվում է պետության համագործակցություն դոնորների, մասնավոր հատվածի, ծնողների հետ:

«Արտադասարանական խմբակների ստեղծում տարրական դասարաններում» ծրագրի գծով 2020-2021 թվականներին նախատեսվում է հատկացնել, ըստ տարիների` 193.5 և 193.4 մլն դրամ: Կարևորելով ուսումնական գործընթացում օտար լեզվի իմացությունը, սովորողներին առավել որակյալ կրթություն առաջարկելու համար անհրաժեշտություն է առաջացել արտադասարանական խմբակների ներդրմամբ ավելի վաղ սկսել օտար լեզվին սովորողների հաղորդակցությունը, որոշակի ծանոթության միջոցով նրանց նախապատրաստել օտար լեզուների ուսումնասիրությանը արդեն որպես պարտադիր առարկաներ: Խնդիրը լուծելու նպատակով առաջարկվում է արտադասարանական խմբակներ ներդնել` 1-ին դասարանում ռուսերեն, 2-րդ դասարանում` անգլերեն լեզուներին ծանոթացման նպատակով: Նախատեսվում է մշակել տարիքային խմբերին համապատասխան ծրագրեր, որոնք հնարավորություն կընձեռեն սովորողներին, առանց ծանրաբեռնվածությունը ավելացնելու, հետաքրքիր և ճանաչողական նյութ մատուցել` ընթերցանության, հեքիաթների և բեմականացումների միջոցով` խթանելով օտար լեզուների նկատմամբ հետաքրքրությունն ավելի վաղ տարիքից:

«Ուսուցիչների կամավոր ատեստավորման համակարգի ներդրում» ծրագրի գծով 2020-2021 թվականներին նախատեսվում է հատկացնել, ըստ տարիների` 1,923.1 և 6,051.9 մլն դրամ:

Հանրակրթական դպրոցների ֆինանսավորումն իրականացվում է ըստ աշակերտների թվի` բանաձևով: Արդյունքում կարող է ստեղծվել իրավիճակ, երբ նույն ծանրաբեռնվածությամբ աշխատող ուսուցչի աշխատավարձը նվազում է` դասարաններում երեխաների թվի նվազման պատճառով: Դա հատկապես վնասում է գյուղական փոքր դպրոցների ուսուցիչներին` անկանխատեսելի դարձնելով իրենց սոցիալական ապագան: Սա ևս նվազեցնում է մասնագիտության ընդհանուր գրավչությունը:

Տարակարգերի գործող համակարգը սահմանում է աշխատավարձի 10% բարձրացում` առաջին աստիճանը հաղթահարելու դեպքում: Վարձատրության ոչ էական ավելացումը, տարակարգերի մեկ աստիճանից մյուսին անցման բարդությունը, համակարգը դարձրել են ոչ գրավիչ և իր նպատակին չծառայող: ՈՒսուցչի մասնագիտության ցածր գրավչությունը (ցածր աշխատավարձը, սոցիալական անպաշտպանությունը, մասնագիտական աճի բարդությունը, հասարակությունում ուսուցչի դերի վերարժևորման խնդիրը) բերում են մանկավարժական համալսարաններ դիմորդների որակական ճգնաժամի:

Խնդիրը լուծելու նպատակով անհրաժեշտ է մշակել ուսուցիչների այլընտրանքային` կամավոր ատեստավորման համակարգ, որն իրականացվում է ուսուցիչների մասնագիտական գիտելիքների ստուգման եղանակով: Կամավոր ատեստավորումը կգործի պարտադիր ատեստավորմանը զուգահեռ և ուսուցիչներին աշխատավարձի բարձրացման հնարավորություն կընձեռի: Մասնավորապես. կամավոր ատեստավորման արդյունքում`

  • 80 տոկոս և ավել արդյունավետություն ցուցաբերած ուսուցիչները կստանան աշխատավարձի 50 տոկոսի չափով ավելացում, որի պարագայում ուսուցչի միջին աշխատավարձը կմոտենա երկրի միջին աշխատավարձին,
  • 60-79 տոկոս արդյունավետություն ապահոված ուսուցիչները կհամարվեն ատեստավորումն անցած,
  • 0-59 տոկոս արդյունավետության դեպքում ուսուցիչը ենթակա է պարտադիր վերաատեստավորման մեկ տարի անց: Երկրորդ տարում վերաատեստավորումը չանցած ուսուցիչը ժամանակավորապես կզրկվի դասավանդելու իրավունքից` մինչև վերաատեստավորման դրական արդյունք ունենալը:

Ատեստավորման այլընտրանքային համակարգը նախատեսվում է անցկացնել նախապես կազմված առարկայական ժամանակացույցին համապատասխան.

  • Առաջին տարում ատեստավորումը նախատեսվում է անցկացնել 10-12-րդ դասարաններում մաթեմատիկա, ֆիզիկա, քիմիա, կենսաբանություն, ինֆորմատիկա (այսուհետ` STEM), օտար լեզուներ և հայոց լեզու և գրականություն առարկաների դասավանդող ուսուցիչների համար:
  • Երկրորդ տարում` 5-9-րդ STEM, օտար լեզուներ, հայոց լեզու և գրականություն առարկաներ դասավանդող ուսուցիչների համար: Երկրորդ տարվանից սկսած` ատեստավորման այս եղանակը պարտադիր է համակարգ նոր մուտք գործող այն ուսուցիչների համար, որոնք դասավանդելու են 10-12-րդ դասարաններում STEM, օտար լեզուներ, հայոց լեզու և գրականություն առարկաներ:
  • Երրորդ տարում` 1-4-րդ դասարաններում դասավանդող դասվարների և 5-12-րդ դասարաններում այլ առարկաներ դասավանդող ուսուցիչների համար: Երրորդ տարվանից սկսած` ատեստավորման այս եղանակը պարտադիր է համակարգ նոր մուտք գործող այն ուսուցիչների համար, որոնք դասավանդելու են 5-9-րդ դասարաններում STEM, օտար լեզուներ, հայոց լեզու և գրականություն առարկաներ:
  • Չորրորդ տարում ատեստավորման այս եղանակն անցկացվելու է նույն սկզբունքով 1-12-րդ դասարաններում դասավանդող բոլոր ուսուցիչների համար, ինչպես նաև պարտադիր` 1-12-րդ դասարաններում դասավանդել ցանկացող նոր համակարգ մտնող ուսուցիչների համար:

Ուսուցիչների կամավոր ատեստավորման համակարգի ներդրմամբ ակնկալվում է`

  • Բացահայտել և խրախուսել արդի պահանջներին համապատասխանող ուսուցիչներին,
  • Ուսուցիչների աշխատավարձերն աստիճանաբար մոտեցնել երկրի միջին աշխատավարձին,
  • Ապահովել նոր, արդի պահանջներին համապատասխան ուսուցիչների մուտք դպրոց` առաջարկելով նրանց մրցակցային աշխատավարձ,
  • ՈՒսուցիչների ատեստավորման գործընթացն աստիճանաբար փոխարինել կամավոր ատեստավորման սկզբունքներով,
  • Հիմք ստեղծել ուսուցիչների տարակարգերի շնորհման բարեփոխման համար,
  • Հիմք ստեղծել ուսուցիչների դասավանդելու տարիքի իրավունքի առավելագույն շեմ սահմանելու համար:

Ըստ նախնական կանխատեսումների` 5 տարվա ընթացքում կամավոր ատեստավորմանը, ընդհանուր առմամբ, կմասնակցի դասավանդող ուսուցիչների 50 տոկոսը, աշխատավարձի բարձրացում կունենա 45 տոկոսը, և ատեստավորումը չանցած ուսուցիչների թիվը կկազմի 0.34 տոկոս:

 

Տարածքային զարգացմանն առնչվող ծրագրեր

Տարածքային զարգացման անհամաչափության հաղթահարումը կարևոր է երկրի ներուժն առավելագույնս արդյունավետ օգտագործելու, ինչպես նաև երկրի կայուն ու անվտանգ առաջընթացի համար:

Միջնաժամկետ հատվածում կրթության ոլորտում իրականացվող ծրագրերը կնպաստեն տարածքային զարգացման ընդհանուր նպատակների և գերակայությունների իրագործմանը, համահունչ են ՀՀ կառավարության 2016 թվականի հուլիսի 29-ի նիստի N 29 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ 2016-2025 թվականների տարածքային զարգացման ռազմավարության, ՀՀ կառավարության ծրագրի դրույթներին:

Մասնավորապես. ՀՀ տարբեր տարածքներում նախադպրոցական կրթական ծառայությունների մատչելիությունն ապահովելու նպատակով ներդրվել են նախադպրոցական կրթության կազմակերպման այլընտրանքային մոդելներ: Նախադպրոցական ծրագրերի իրականացման շարունակականության ապահովման նպատակով պետական բյուջեում նախատեսվել են միջոցներ ավագ նախադպրոցական տարիքի երեխաների մեկամյա կրթության կազմակերպման ընթացիկ ծախսերի մասով:

Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների կրթության մատչելիության ապահովման համար միջոցներ են նախատեսվել համընդհանուր ներառական կրթության իրականացման գծով: 2018 թվականին համակարգը կներդրվի ՀՀ Արմավիրի մարզում, 2019 թվականին` Երևան քաղաքում, ՀՀ Շիրակի և Արագածոտնի մարզերում, 2020 թվականին` ՀՀ Գեղարքունիքի, Կոտայքի և Արարատի մարզերում, 2021 թվականին` ՀՀ Վայոց ձորի մարզում:

ՀՀ մարզերը մանկավարժական կադրերով համալրելու նպատակով փոխհատուցում է տրվում ՀՀ հեռավոր, սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի պետական հանրակրթական դպրոցներ գործուղվող մանկավարժներին` ճանապարհածախսի, բնակարանի վարձի և կեցության ծախսերի համար: Միջնաժամկետ հատվածում, ՀՀ մարզերից ստացված հայտերի հիման վրա, կշարունակվի գործուղվող մանկավարժներին փոխհատուցումների տրամադրումը:

Հանրակրթական դպրոցների մանկավարժներին և դպրոցահասակ երեխաներին տրանսպորտային ծառայությունների մատուցման գծով 2019-2021 թվականներին շարունակվելու են այդ նպատակով պետական բյուջեից տրվող հատկացումները` ՀՀ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի, Շիրակի, Սյունիքի, Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերին:

Միջնաժամկետ հատվածում պետական բյուջեից զգալի միջոցներ կտրամադրվեն ՀՀ Արագածոտնի, Արարատի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Շիրակի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերի հանրակրթական դպրոցների տարրական դասարաններում և դպրոցին նախապատրաստման խմբերում (նախակրթարաններում) ընդգրկված բոլոր երեխաներին սննդով ապահովման գծով:

Շարունակվելու են նաև հանրապետության ողջ տարածքում համընդհանուր բնույթ կրող կրթական ծրագրերը, մասնավորապես` տարրական, հիմնական և միջնակարգ ընդհանուր կրթության, նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական կրթության, բարձրագույն և հետբուհական մասնագիտական կրթության, ինչպես նաև արտադպրոցական դաստիարակության ծրագրերը:

Միաժամանակ կրթության ոլորտում նախատեսվում են շարունակել և իրականացնել արտաքին աղբյուրներից ստացվող նպատակային վարկային և դրամաշնորհային միջոցներով հետևյալ ծրագրերը.

1. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Կրթության բարելավման ծրագիր

Ծրագրի նպատակներն են`

1. Հանրակրթության ոլորտի հետագա բարելավում,

2. Մասնագիտական կրթության ուղղությամբ նորարարությունների խթանում:

Ծրագիրը կազմված է հետևյալ բաղադրիչներից.

Առաջին բաղադրիչ` - «Հանրակրթության որակի բարելավում», որը կազմված է չորս ենթաբաղադրիչներից.

1. Դպրոցին երեխաների պատրաստվածության բարձրացում և կրթության հավասար մեկնարկային հնարավորությունների ապահովում:

2. Աջակցություն միջնակարգ դպրոցի երրորդ աստիճանի զարգացմանը:

3. Հիմնական կրթական կազմակերպությունների կարողությունների հզորացումը` ապահովելով սովորողների ուսման և կրթական վերջնարդյունքի մշտադիտարկումը:

4. Աջակցություն կրթության որակի բարելավմանը` կրթակարգի և չափորոշիչների վերանայման միջոցով

Երկրորդ բաղադրիչ` - Աջակցություն Նորարարությունների մրցակցային հիմնադրամի զարգացմանը:

Երրորդ բաղադրիչ` - Ծրագրի կառավարում, մշտադիտարկում և գնահատում:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է. 2019 թվականին` 3,780.5 մլն դրամ, այդ թվում, վարկային միջոցներ` 2,965.7 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 814.8 մլն դրամ, 2020 թվականին` 3,794.5 մլն դրամ, այդ թվում, վարկային միջոցներ` 3,035.6 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 758.9 մլն դրամ, 2021 թվականին` 2,532.0 մլն դրամ, այդ թվում, վարկային միջոցներ` 2,025.6 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 506.4 մլն դրամ:

2. Ասիական զարգացման բանկի աջակցությամբ իրականացվող Դպրոցների սեյսմիկ պաշտպանության ծրագիր

Ծրագիրը կօժանդակի Աղետների ռիսկի նվազեցման ազգային ռազմավարության իրականացմանը: Ծրագրի նպատակներն են.

1. Դպրոցների շենքերի սեյսմակայունության բարձրացում,

2. Սեյսմիկ աղետների պատրաստվածության և արձագանքման կարողությունների հզորացում,

3. Սեյսմիկ ռիսկերի կառավարման և նվազեցման օժանդակող քաղաքականությունների և համակարգերի բարելավում,

4. Սեյսմիկ անվտանգության ներդրումային ծրագրի գործադիր և իրականացնող մարմինների կարողությունների զարգացում:

Նշված ծրագրի շրջանակներում 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է, յուրաքանչյուր տարի 9,514.5 մլն դրամ, այդ թվում, վարկային միջոցներ` 7,916.1 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 1,598.4 մլն դրամ:

 

7.2 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 

7.2.1 Գիտության ոլորտի իրավիճակի նկարագրությունը և հիմնական խնդիրները

 

1.1.Գիտության ոլորտի ընդհանուր նկարագիրը

Գիտության ոլորտում պետական քաղաքականության հիմնական նպատակներն են. Հանրապետության գիտական ու գիտատեխնիկական ներուժի զարգացումը, գիտության ժամանակակից ենթակառուցվածքի և տեղեկատվական ապահովման համակարգի ձևավորումը, տնտեսության մեջ գիտության և տեխնիկայի նվաճումների ներդրման խրախուսումը, հանրապետության առջև ծառացած անվտանգությունը, սոցիալական խնդիրների լուծմանը նպաստելը, ինչպես նաև` գիտության, կրթության և արտադրության ինտեգրումը, հայագիտության զարգացմանը նպաստելը, գիտատեխնիկական մշակույթի զարգացումը և տարածումը:

Այդ նպատակների ձեռքբերման ուղղությամբ իրականացվել են միջոցառումներ, որոնք ամրագրված են, մասնավորապես, ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարությամբ (հավանության է արժանացել ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի նիստի N 20 արձանագրային որոշմամբ), 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրով (հավանության է արժանացել ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի նիստի N 35 արձանագրային որոշմամբ) և ՀՀ կառավարության ծրագրով:

Օրենսդրական դաշտի կատարելագործման նպատակով`

- ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2015 թվականի ապրիլի 7-ին ընդունվել է «Գիտական և գիտատեխնիկական փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքը: Օրենքը և դրանից բխող ենթաօրենսդրական ակտերը հնարավորություն են տալիս ՀՀ-ում ներդնել միջազգային չափանիշներին համապատասխան գիտական և գիտատեխնիկական ծրագրերի/թեմաների ընտրության և հաշվետվությունների գնահատման անկախ փորձագիտական համակարգ:

- ՀՀ կառավարության 2015 թվականի սեպտեմբերի 25-ի «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2008 թվականի հունվարի 10-ի N 2-Ն որոշման մեջ լրացումներ կատարելու մասին» N1101-Ն որոշմամբ սահմանվել է, որ ՀՀ պետական բյուջեի հաշվին իրականացվող գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ծրագրերում ընդգրկված գիտաշխատողներին գիտական աստիճանի համար հավելավճար կարող է հատկացվել միայն մեկ ծրագրից` դրանից օրենքով սահմանված նվազագույն ամսական աշխատավարձից ոչ պակաս չափով վարձատրություն ստանալու դեպքում:

- Գիտական և գիտատեխնիկական կազմակերպությունների գիտական աշխատողների աշխատանքային և հանգստի պայմանների բարելավման նպատակով ՀՀ կառավարության 2015 թվականի սեպտեմբերի 25-ի «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2005 թվականի օգոստոսի 11-ի N 1599-Ն որոշման մեջ լրացում կատարելու մասին» N 1106-Ն որոշմամբ գիտական և գիտատեխնիկական կազմակերպությունների գիտական աշխատողներն ընդգրկվել են ամենամյա երկարացված արձակուրդի իրավունք ունեցող առանձին կատեգորիայի աշխատողների ցանկում:

- «Հայաստանի Հանրապետության և Եվրոպական միության միջև` «Հորիզոն-2020` հետազոտությունների և շրջանակային ծրագիր (2014-2020)» Միության ծրագրին Հայաստանի Հանրապետության մասնակցության մասին» համաձայնագիրը ստորագրվել է 2016 թվականի մայիսի 19-ին և վավերացվել է 2016 թվականի հոկտեմբերի 19-ին:

- ՀՀ ռազմարդյունաբերական հանձնաժողովի լիազորությունների սահմանման և ռազմարդյունաբերության բնագավառում իրականացվող գործառույթների համակարգման նպատակով ՀՀ Նախագահի 2015 թվականի դեկտեմբերի 29-ի N ՆՀ-893-Ն հրամանագրով հաստատվել է ՀՀ ռազմարդյունաբերական հանձնաժողովի կանոնադրությունը և կազմը, իսկ ՀՀ վարչապետի 2016 թվականի մարտի 23-ի N 199-Ա որոշմամբ` ՀՀ ռազմարդյունաբերական հանձնաժողովին կից ռազմատեխնիկական և գիտատեխնիկական խորհրդի կանոնադրությունը և կազմը:

- ՀՀ-ում միջազգային ասպարեզում մրցունակ, Եվրոպական հետազոտական տարածքի հետ ինտեգրված և այդ հետազոտական տարածքում իր մասնագիտացման տիրույթը (խելացի մասնագիտացում) ունեցող ազգային գիտական համակարգ ձևավորելու նպատակով, որը կխթանի գերազանցությունը հիմնարար և կիրառական հետազոտություններում ու կնպաստի հանրապետության տնտեսական զարգացմանն ու առաջընթացին, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի նիստի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության է արժանացել ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագիրը և ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցը:

- Միջազգային գիտական համագործակցության խթանման և միջազգային գիտական տարածքի հետ ինտեգրման մակարդակի բարձրացման նպատակով 2015 թվականի փետրվարի 13-ին ստորագրվել է «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Ռելատիվիստական աստղաֆիզիկայի կենտրոնների միջազգային ցանցի (ԻԿՐԱՆԵՏ) միջև Հայաստանի Հանրապետությունում ԻԿՐԱՆԵՏ-ի կենտրոն հիմնադրելու մասին» համաձայնագիրը, որը վավերացվել է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2015 թվականի նոյեմբերի 13-ին: Ա. Սալամի անվան տեսական ֆիզիկայի միջազգային կենտրոնի հետ համատեղ (ICTP) փոխկապակցված կենտրոն ստեղծելու նպատակով 2015 թվականի հուլիսի 22-ին Երևանի պետական համալսարանի և Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ) միջև կնքվել է Տեսական ֆիզիկայի համատեղ լաբորատորիա ձևավորելու մասին պայմանագիր: Արդյունքում` հիմնադրվել են ՀՀ ԳԱԱ ԻԿՐԱՆԵՏ կենտրոն միջազգային կազմակերպությունը և Տեսական ֆիզիկայի միջազգային կենտրոնի (ICTP) փոխկապակցված կենտրոնը:

- Հանրապետության գիտական կազմակերպությունների և բուհերի ինքնավարության աստիճանի բարձրացման, ժամանակակից մենեջմենթի ներդրման ու ձեռնարկատիրական գործունեության արդյունավետության բարձրացման նպատակով շարունակվել է պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կազմակերպաիրավական ձև ունեցող մի շարք գիտական կազմակերպությունների և բուհերի` հիմնադրամների վերակազմավորման գործընթացը: Արդյունքում` ներկայումս գործում են պետական բյուջեից ֆինանսավորվող 15 գիտահետազոտական և գիտակրթական հիմնադրամներ:

Միջազգային գիտական համագործակցության ընդլայնման նպատակով`

- ՀՀ 2015-2017 թվականներին շարունակվել են ստորագրվել համաձայնագրեր և դրանց շրջանակներում համաֆինանսավորման սկզբունքով իրականացվել են հայ-ֆրանսիական, հայ-բելառուսական, հայ-ռուսական և հայ-գերմանական համատեղ ծրագրեր: Միաժամանակ, ֆինանսավորվել են մի շարք միջազգային գիտական կառույցների կամ համագործակցությունների մասնակցությունը` Միջուկային Հետազոտությունների Միացյալ Ինստիտուտի (ՄՀՄԻ - JINR), Բարձր Էներգիաների Ստերեոսկոպիկ Համակարգ (ԲԷՍՀ - H.E.S.S.), Եվրոպական միության հետազոտությունների, գիտության և նորարարության «Հորիզոն-2020» ծրագրին անդամակցությունը և այլն: 2016 թվականին համագործակցության նոր հուշագրեր են ստորագրվել Հայ Առաքելական Ուղղափառ Սուրբ Եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի Թեմի, Հնդկաստանի Հանրապետության գիտության և տեխնոլոգիաների նախարարության գիտության և տեխնոլոգիաների դեպարտամենտի, Ֆրանկոֆոնիայի համալսարանական գործակալության հետ:

Գիտության ոլորտում երիտասարդ կադրերի ամրապնդման նպատակով շարունակվել են իրականացվել`

- Երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության երկամյա ծրագիրը:

- Ասպիրանտների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության անհատական խրախուսման ամենամյա ծրագիրը:

- Պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունավետությամբ աշխատող երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) անհատական խրախուսման ամենամյա ծրագիրը:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ֆինանսավորման մեջ տնտեսության մասնավոր հատվածի մասնակցության մակարդակի բարձրացման նպատակով շարունակվել են իրականացվել կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված երկամյա ծրագրեր` արտաբյուջետային միջոցների պարտադիր ներգրավման պայմանով: 2015 թվականի մրցույթի ընթացքում արտաբյուջետային միջոցների մասնաբաժինը կազմել է նախագծի իրականացման համար անհրաժեշտ ընդհանուր ֆինանսական միջոցների առնվազն 35%-ը:

Շարունակվում են իրականացվել պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների անհատական խրախուսման և գիտության ոլորտի ենթակառուցվածքների ու նյութատեխնիկական բազայի արդիականացման ամենամյա ծրագրերը:

 

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության գիտության կոմիտեի առաքելությունը և իրականացվող ծրագրերը

 

Ծրագրի կոդը և անվանումը Ծրագրի նպատակը Հիմնական միջոցառումների (ծառայու-
թյունների) շրջանակը
Հիմնական շահառուների շրջանակը Կապը առաքե-
լության հետ
11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտական և գիտատեխնիկական լաբորատորիաների, գիտական հետազո-
տություններին աջակցող կառույցների պահպանում և զարգացում, լաբորատոր պայմանների (տարածք և սարքավորում) ապահովում, տրամադրում հետազոտողներին
Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտական պետական կազմա-
կերպություններ, պետական բուհեր և հետբուհական կրթական հաստատություններ
Ամբողջութ-
յամբ
11001 Միջազգային գիտական համա-
գործակցություն
Գիտության բնագավառում միջազգային համագործակցության զարգացում Միջազգային գիտական համա-
գործակցություն
Գիտական պետական կազմակեր-
պությունների, պետական բուհերի և հետբուհական կրթական հաստա-
տությունների մրցութային կարգով ընտրված հետազոտական խմբեր
40% -ից պակաս
11001 Երիտասարդ գիտնականների դպրոցների կազմակերպման աջակցություն Գիտաժողովների, երիտասարդ գիտնականների դպրոցների կազմակերպման աջակցության տրամադրում Երիտասարդ գիտնականների դպրոցների կազմակերպման աջակցություն Գիտական պետական կազմակերպու-
թյունների և պետական բուհերի ու հետբուհական կրթական հաստա-
տությունների մրցութային կարգով ընտրված գիտաշխատողներ
30-40%
11002 Ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանություն Հին ձեռագրերի և մշակութային այլ արժեքների, ԵՊՀ կենսաբանական թանգարանի նմուշների, բարդ հետազոտական սարքավորումների պահպանում Ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանություն Գիտական պետական կազմա-
կերպություններ, պետական բուհեր և հետբուհական կրթական հաստա-
տություններ
Ամբողջութ-
յամբ
11003 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) հետազո-
տություններ
Գիտական կազմակերպու-
թյունների և բուհերի մրցութային կարգով ընտրված հետազոտական խմբեր
Ամբողջու-
թյամբ
11003 Պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունա-
վետությամբ աշխատող գիտաշխատողներին (այդ թվում` նաև մինչև 35 տ.) հավելավճարի տրամադրում
Գիտության ոլորտում գիտաշխատողի աշխատանքային կարիերայի գրավչության բարձրացում Պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունա-
վետությամբ աշխատող գիտաշխատողներին (այդ թվում` նաև մինչև 35 տ.) հավելավճարի տրամադրում
Պետական բյուջեի ֆինանսավորմամբ իրականացվող ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված ու մրցութային կարգով ընտրված գիտաշխատողներ Ամբողջու-
թյամբ
11003 Կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրեր Տնտեսության մեջ կիրառելի գիտական արդյունքների ձեռքբերմանն ուղղված հետազոտությունների քանակի ավելացումը և որակի բարձրացումը Կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրեր Գիտական կազմակերպու-
թյունների և բուհերի մրցութային կարգով ընտրված հետազոտական խմբեր
65%
11003 Երիտասարդ գիտաշխատողների աջակցության ծրագրերի ֆինանսավորում Գիտության ոլորտում երիտասարդ կադրերի ամրապնդում, ոլորտից կադրերի արտահոսքի նվազեցում Երիտասարդ գիտաշխատողների աջակցության ծրագրերի ֆինանսավորում Գիտական կազմա-
կերպությունների և բուհերի մրցութային կարգով ընտրված երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տ.) հետազոտական խմբեր, ասպիրանտներ և երիտասարդ հայցորդներ (մինչև 35 տ.)
Ամբողջու-
թյամբ
11004 Գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային-ծրագրային հետազո-
տություններ
Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության նպատակային-ծրագրային հետազոտություններ Գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային-ծրագրային հետազո-
տություններ
Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության մասին օրենքի համաձայն ընտրված կազմա-
կերպություններ
Ամբողջու-
թյամբ
11005 Գիտական ամսագրերի և մենագրությունների հրատարակում Գիտական ամսագրերի և մենագրությունների տպագրություն Գիտական ամսագրերի և մենագրությունների հրատարակում Գիտական և գիտա-
հետազոտական հիմնարկներ
Ամբողջու-
թյամբ
11006 Ֆիզիկայի բնագավառի գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում և գիտական ներուժի արդիականացում Գիտական և գիտակրթական հետազոտությունների և վերլուծությունների կատարում Ֆիզիկայի բնագավառի գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում և գիտական ներուժի արդիականացում ՀՀ ԿԳՆ «Ա.Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ)» հիմնադրամ Ամբողջու-
թյամբ
11007 Սինքրոտրոնային ճառագայթման աղբյուրի ստեղծում,
սինքրոտրոնային ճառագայթման ստացմամբ արագացուցչային տեխնոլոգիաների զարգացում եւ կիրառություն
Գիտական և գիտակրթական հետազոտությունների և վերլուծությունների կատարում Սինքրոտրոնային ճառագայթման աղբյուրի ստեղծում, սինքրոտրոնային ճառագայթման ստացմամբ արագացուցչային տեխնոլոգիաների զարգացում և կիրառություն ««ՔԵՆԴԼ» սինքրոտրոնային հետա-
զոտությունների ինստիտուտ» հիմնադրամի «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվող թեմաներ
Ամբողջու-
թյամբ
11009 Ազգային էտալոնների պահպանություն ՀՀ ազգային էտալոնները համարվում են ԱՊՀ միջպետական էտալոններ, որոնք ծրագրի շրջանակներում ենթակա են զարգացման և պահպանման իրենց ամբողջ համակարգով Ազգային էտալոնների պահպանություն «Չափագիտության ազգային ինստիտուտ» ՓԲԸ Ամբողջու-
թյամբ
12001
Գիտաշխատողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճար
Գիտաշխատողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճարներ Գիտաշխա-
տողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճար
Պետական բյուջեի ֆինանսավորմամբ իրականացվող գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված գիտական աստիճան ունեցող գիտաշխատողներ Ամբողջու-
թյամբ
12002
Ասպիրանտական և դոկտորանտական կրթաթոշակներ
Կրթաթոշակներ ասպիրանտական և դոկտորանտական կրթության մեջ գտնվող անձանց համար Գիտական կադրերի պատրաստում Գիտական պետական կազմա-
կերպությունների և պետական հետբուհական կրթական հաստա-
տությունների ասպիրանտներ, ասպիրանտական թեզերի ղեկավարներ
Ամբողջութ-յամբ
12003 Հետբուհական մասնագիտական կրթության գծով նպաստների տրամադրում գիտակրթական հաստա-
տություններում
Գիտական կադրերի պատրաստման գծով նպաստների տրամադրում Հետբուհական մասնագիտական կրթության գծով նպաստների տրամադրում գիտակրթական հաստա-
տություններում
Գիտական պետական կազմա-
կերպություններ, պետական բուհեր և հետբուհական կրթական հաստատություններ
Ամբողջու-
թյամբ
12004 ՀՀ ԳԱԱ իսկական և թղթակից անդամների պատվովճարներ ՀՀ ԳԱԱ իսկական և թղթակից անդամների պատվովճարների տրամադրում ՀՀ ԳԱԱ իսկական և թղթակից անդամների պատվովճարներ ՀՀ ԳԱԱ իսկական և թղթակից անդամներ Ամբողջութ-յամբ
32001 Ներդրումներ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտներում Գիտական և գիտատեխնիկական հետազոտությունների և մշակումների ծառայություններ ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է ՀՀ ԳԱԱ համակարգի կազմակեր-
պությունները վերազինել սարքավորումներով
Ներդրումներ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտներում ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտներ Ամբողջու-
թյամբ

 

1.2.Գիտության ոլորտի վերջին երեք տարիների զարգացման միտումները

Գիտության ոլորտին պետական բյուջեով հատկացված ծախսերը (առանց պետական կառավարման մարմնի պահպանման ծախսերի) 2015-2017 թվականներին կազմել են համապատասխանաբար` 13,922.1, 14,153.5 և 14,276.8 մլն դրամ:

Գիտության ոլորտի 2015-2017 թվականների պետական ֆինանսավորման ծավալների բաշխումն ըստ գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ֆինանսավորման ձևերի` բերված է Աղյուսակ 1-ում:

 

Աղյուսակ 1. Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պետական ֆինանսավորման 2015-2017 թվականների ծավալների բաշխումն ըստ ֆինանսավորման ձևերի:

 

Հ/հ Ֆինանսավորման ձև 2015թ. 2016թ. 2017թ.
1. Բազային ֆինանսավորում, այդ թվում` գիտաշխատողներին գիտական աստիճանի համար տրվող հավելավճարներ (մլն դրամ) 10,749.7 10,946.3 10,905.7
Տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ (%) 77.21 77.34 76.39
2. Պետական նպատակային-ծրագրային ֆինանսավորում (մլն դրամ) 1,839.4 1,848.0 1,848.0
Տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ (%) 13.21 13.06 12.96
3. Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորում (մլն դրամ) 1,333.0 1,359.2 1,523.0
Տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ (%) 9.57 9.60 10.67
Ընդամենը (մլն դրամ) 13,922.1 14,153.5 14,276.8

 

Պետական բյուջեի 2015-2016 թվականների ֆինանսավորմամբ իրականացվել են գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման 180-ական, իսկ 2017 թվականին` 173 ծրագրեր: 2015-2017 թվականներին իրականացվել է հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների` 25 (որից 14-ը` կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրեր), 23 (որից 14-ը` կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրեր) և 20 (որից 9-ը` կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրեր), ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանման` 5-ական, նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների` 16 և 15-ական ծրագրեր:

2017 թվականին շարունակվել են 2015 թվականին հայտարարված` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ համագործակցության 6 երկկողմ, գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 169, Շիրակի մարզի գիտական կազմակերպություններում իրականացվող գիտական հետազոտությունների աջակցության մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 5, ինչպես նաև 2016 թվականի հայտարարված կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված 9, բարձր արդյունավետությամբ աշխատող երիտասարդ (մինչև 35 տարեկան) 25 և բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների մրցույթի արդյունքում հաղթող ճանաչված 97 գիտաշխատողների, երկակի նշանակության ծրագրերի աջակցությանն ուղղված 4 և երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտության աջակցությանն ուղղված 37 թեմաների ֆինանսավորումը: 2017 թվականի հունվարից դրանց ֆինանսավորմանն ավելացվել են` ասպիրանտների հետազոտության աջակցության ուղղված 28, հունիսից` «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվելիք 5 թեմա, հուլիսից հավելավճարի տեսքով ֆինանսավորվել են բարձր արդյունավետությամբ աշխատող 20 երիտասարդ (մինչև 35 տարեկան) գիտաշխատող, իսկ օգոստոսից ֆինանսավորվել են երկակի նշանակության ծրագրերի աջակցությանն ուղղված 4 ծրագիր:

Նշված ծրագրերի իրականացման մեջ 2015-2017 թվականներին ներգրավված են եղել համապատասխանաբար` 55, 54 և 52 ՊՈԱԿ, 15, 14 և 14 ՓԲԸ, 4 և 3-ական ՍՊԸ, 8 և և 15-ական հիմնադրամ (հիմնադրամներից 1-ում` 3 մասնաճյուղ), որոնցից 12-ը բարձրագույն ուսումնական հաստատություն: Գիտության ոլորտի 2015-2017 թվականների պետական հատկացումների գերակշիռ մասը` 77.21, 77.34 և 76.36% ուղղվել են բազային ծրագրերի ֆինանսավորմանը (ներառյալ պետական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված գիտաշխատողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճարները), իսկ նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների և պայմանագրային (թեմատիկ) թեմաների ֆինանսավորմանը համապատասխանաբար` 13.21, 9.57 և 12.94% ու 13.06, 9.60 և 10.97%:

Գիտության ոլորտի 2015-2017 թվականների բյուջետային ֆինանսավորման ծավալների բաշխումն ըստ գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ծախսային ծրագրերի բերված է Աղյուսակ 2-ում:

Հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների իրականացման համար 2015-2017 թվականներին հատկացված ֆինանսական ծավալները կազմել են տարեկան 14.4 մլն դրամ: Այդ հետազոտությունները 2015-2017 թվականներին կատարվել են 11, 8 և 10 գիտական կազմակերպություններում:

 

Աղյուսակ 2. Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության 2015-2017 թվականների պետական ֆինանսավորման ծավալների բաշխումն ըստ ծախսային ծրագրերի:

 

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ծախսային ծրագիր 2015թ. (մլն դրամ) 2016թ. (մլն դրամ) Փոփ. (%) 2017թ. (մլն դրամ) Փոփ. (%)
Հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտություններ 14.4 14.4 0.0 14.4 0.0
Ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում 8,839.1 9,021.9 2.1 9,057.5 0.4
Ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանում 865.7 876.4 1.2 898.7 2.5
Գիտաշխատողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճարներ 938.7 941.7 0.3 840.3 -10.8
Գիտական կադրերի պատրաստում 91.8 91.8 0.0 94.8 3.3
Պետական նպատակային-ծրագրեր 1,839.4 1,848.0 0.5 1,848.0 0.0
Պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ 1,333.0 1,359.2 2.0 1,523.0 12.1
Ընդամենը 13,922.1 14,153.5 1.7 14,276.8 0.9

 

Հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների իրականացման համար 2015-2017 թվականներին հատկացված ֆինանսական ծավալները կազմել են տարեկան 14.4 մլն դրամ: Այդ հետազոտությունները 2015-2017 թվականներին կատարվել են 11,8 և 10 գիտական կազմակերպություններում:

Ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման ծրագրերի իրականացման համար 2015-2016 թվականներին հատկացված ֆինանսական ծավալները կազմել են համապատասխանաբար` 8,839.1, 9,021.9 և 9,057,5 մլն դրամ: Այդ ծախսային ծրագրի շրջանակներում ֆինանսավորվել են 72 (2015 թվական), 74 (2016 թվական) և 73 (2017 թվական) պետական գիտական կազմակերպություններ, ինչպես նաև` գիտական կազմակերպությունների ու դրանց գիտահետազոտական լաբորատորիաների ու խմբերի համար նախատեսված մի շարք մրցութային ծրագրեր: Ծրագրերի ֆինանսավորման ժամանակ շարունակվել է 2010 թվականին ներդրված նոր մոտեցումը, երբ ծրագրերում ընդգրկվում է նաև գիտահետազոտական բաղադրիչը, ինչը հնարավորություն է տալիս այս կամ այն գիտական կազմակերպության ենթակառուցվածքի պահպանումը, արդիականացումն ու զարգացումը պայմանավորել բացառապես իրականացվող հետազոտություններով և մշակումներով: Ինչ վերաբերում է մրցութային ենթածրագրերին, ապա դրանց շրջանակներում, մասնավորապես, ֆինանսավորվել են.

- Արդիական գիտական սարքերի և սարքավորումների ձեռքբերման մրցութային ծրագիրը` արտաբյուջետային միջոցների համաֆինանսավորման սկզբունքով, համապատասխանաբար` 311.5, 52.2 և 25.0 մլն դրամ: 2015-2017 թվականներին նյութատեխնիկական բազայի արդիականացման նպատակով աջակցություն է ցուցաբերվել համապատասխանաբար` 10, 9 և 6 կազմակերպությունների:

- Միջազգային երկկողմ գիտական համագործակցության մրցութային ծրագրերը` համաֆինանսավորման սկզբունքով համապատասխանաբար` 202.9, 254.3 և 297.8 մլն դրամ: 2015-2016 թվականներին ֆինանսավորվել են հայ-բելառուսական 17-ական, իսկ 2017 թվականին` 19, 2015 թվականին հայ-ֆրանսիական 5, 2015-2016 թվականներին հայ-ռուսական 33-ական (8 հումանիտար և 25 հիմնարար) և 2017 թվականին` 32 (7 հումանիտար և 25 հիմնարար) համատեղ ծրագրեր: 2017 թվականի հունվարից ֆինանսավորվել է Ֆրանկոֆոնիայի համալսարանական գործակալության 1 ծրագիր, ապրիլից` Հայ Առաքելական Ուղղափառ Սուրբ Եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի Թեմի 3 թեմա, մայիսից` ՀՀ ԿԳՆ-ԳՊԿ-ԵՊՀ-ՌԴՀԴՀ-2016 միջազգային մրցույթի 5 ծրագիր և հունիսից` հայ-գերմանական 10 ծրագիր:

- Ֆրանսիայի գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի հետ համատեղ գիտահետազոտական երկու լաբորատորիաներ և մեկ խումբ, որոնց ֆինանսավորման ծավալը 2015 թվականի համար կազմել է մոտ 25.0 մլն դրամ, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 25.5 մլն դրամ: Համատեղ լաբորատորիաները ստեղծվել են ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկական հետազոտությունների, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ու ՀՀ ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտներում, իսկ համատեղ խումբը` ՀՀ ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում: 2017 թվականի հուլիսից ավելացել է նաև հայ-գերմանական մեկ լաբորատորիա, որի ֆինանսավորման ծավալը կազմում է 4.7 մլն դրամ:

- Միջազգային գիտական կառույցների անդամակցությունը, որի ֆինանսավորման ծավալը 2015 թվականին կազմել է 165.3 մլն դրամ (Միջուկային Հետազոտությունների Միացյալ Ինստիտուտի անդամակցություն, Բարձր Էներգիաների Ստերեոսկոպիկ Համակարգի (ԲԷՍՀ - H.E.S.S.) և Ա. Սալամի անվան տեսական ֆիզիկայի միջազգային կենտրոն): 2016-2017 թվականներին շարունակվել է Միջազգային գիտական կառույցների անդամակցությունը, որի ֆինանսավորման ծավալները համապատասխանաբար կազմել են` 268.6 հազ. ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ, 5.0 և 10.0 հազ. եվրոյին համարժեք դրամ:

- Միջազգային գիտական համագործակցությունների, մասնավորապես, Միջուկային Հետազոտությունների Եվրոպական Կենտրոնի (ՄՀԵԿ - CERN) երեք հիմնական գիտափորձերի (ALICE, ATLAS, CMS) աշխատանքների մասնակցությունը: ՄՀԵԿ-ում կատարվող գիտափորձերի մասնակցության ֆինանսավորումն իրականացվել է «Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ)» հիմնադրամին ֆիզիկայի բնագավառում արդիական գիտական ներուժի ապահովում ենթածրագրով հատկացված 90.0 մլն դրամ (2015 թվականին) և 90.9 մլն դրամի (2016-2017 թվականներին` տարեկան) շրջանակներում:

- Միջազգային առաջատար գիտատեղեկատվական շտեմարաններից պետական գիտական կազմակերպությունների և բուհերի ազատ օգտվելու իրավունքի ապահովման ծրագիրը` 2015 թվականին «Thomson Reuters» 106.5 մլն դրամ, 2016 թվականին` 26.3 մլն դրամ: Ծրագրի շնորհիվ հասանելի են դարձել «Thomson Reuters» ընկերության տեղեկատվական համակարգերի ռեսուրսները:

- Գիտաժողովների կազմակերպման ֆինանսական աջակցության ծրագիրը համապատասխանաբար` 27.0, 20.0 և 15.0 մլն դրամ: 2015 թվականին ֆինանսական աջակցություն է ստացել 43 գիտաժողով, 2016 թվականին` 40, իսկ 2017 թվականին` 41:

- Երիտասարդ գիտնականների դպրոցների կազմակերպման աջակցության ծրագրին 2015 թվականին` 10.0, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 6.0 մլն դրամ: 2015 թվականին ֆինանսական աջակցություն է ստացել 9 երիտասարդ գիտնականների դպրոց, 2016 թվականին` 11, իսկ 2017 թվականին` 12:

- Արտերկրյա գիտաժողովների և գիտական այլ միջոցառումների մասնակցության ֆինանսական աջակցության ծրագրին 2015 թվականին` 32.5, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 20.0 մլն դրամ: Պետական բյուջեի ֆինանսական աջակցությամբ 2015 թվականին իրականացվել է 31 գիտական գործուղում, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 28:

Ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման ծրագրի շրջանակներում, բացի վերոշարադրյալից` ֆինանսավորվել են նաև գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության իրականացման ապահովման կազմակերպություններ/կառույցներ, ինչպիսիք են, օրինակ` ՀՀ բարձրագույն որակավորման հանձնաժողով գործակալությունը, Միջազգային գիտատեխնիկական կենտրոնի հայաստանյան տարածաշրջանային մասնաճյուղը և այլն:

Ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանման նպատակով 2015-2017 թվականներին հատկացվել է համապատասխանաբար` 865.7, 876.4 և 898.7 մլն դրամ: Ծրագրի շրջանակներում ֆինանսավորվել են ՀՀ ԿԳՆ «Մատենադարան» Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտի, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության ինստիտուտ-թանգարանի, ՀՀ ԿԳՆ Երևանի պետական համալսարանի Ս. և Մ. Իզմիրլյանների անվան գրադարանի, ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարանի և ՀՀ ԳԱԱ հայկենսատեխնոլոգիա գիտաարտադրական կենտրոնի Մանրէների ազգային հավաքածուի ծախսերը:

Պետական բյուջեի հաշվին իրականացվող գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ծրագրերում ընդգրկված գիտաշխատողներին գիտական աստիճանի հավելավճարների տրամադրման նպատակով 2015-2017 թվականներին հատկացվել է համապատասխանաբար` 938.7, 941.7 և 840.3 մլն դրամ: Իսկ ասպիրանտական և դոկտորանտական կրթաթոշակների տրամադրման ու գիտական կադրերի պատրաստման ենթածրագրերի իրականացման նպատակով 2015-2016 թվականներին հատկացվել է տարեկան 91.8 մլն դրամ, իսկ 2017 թվականին` 94.8 մլն դրամ:

Ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման շարունակական ծրագրերում աշխատողների միջին ամսական աշխատավարձի մեկ հաշվարկային միավորը 2015-2017 թվականներին կազմել է 80.3 հազ. դրամ:

Նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների ֆինանսավորման նպատակով 2015 թվականին հատկացվել է 1,839.4 մլն դրամ, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 1,848.0 մլն դրամ: Ֆինանսավորման այդ ծավալներից 2015 թվականին` 1,615.6 մլն դրամ, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 1,641.5 մլն դրամը տրամադրվել է Հատուկ գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների իրականացման համար: Մնացած ծրագրերն իրականացվում են տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, տեխնիկական, կենսաբանական, բժշկական, երկրի մասին գիտությունների, հնագիտության և հայագիտության բնագավառներում` 2015 թվականին 223.8, իսկ 2016-2017 թվականներին տարեկան` 206.6 մլն դրամ ֆինանսական ծավալներով: Նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների շարքում առանձնանում են ՀՀ ԳԱԱ ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտի «Ազգային հետազոտական էլեկտրոնային ենթակառուցվածքի կիրառում բնագիտական խնդիրների լուծման համար» և «Ամպային հաշվարկների միջավայրի ստեղծում գիտական և կիրառական խնդիրների լուծման համար» 2015-2017 թվականների ծրագրերը` տարեկան 25.0 մլն դրամ ֆինանսական ծավալներով: Դրա իրականացման արդյունքում միավորվել և ողջ գիտական ու գիտակրթական հանրության համար հասանելի են դարձել տարբեր գիտական կազմակերպություններում և բուհերում առկա բարձր արտադրողականությամբ հաշվողական, ծրագրային, ցանցային և մասնագիտական ռեսուրսները: Ընդ որում, ազգային հետազոտական էլեկտրոնային ենթակառուցվածքից արդյունավետորեն օգտվում են ոչ միայն գիտական կազմակերպությունները և բուհերը, այլ նաև` ազգային սեյսմիկ ու օդերևութաբանական ծառայությունների կազմակերպությունները:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների, ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման, ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանման և նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների 2015-2017 թվականների ծրագրերը (բացի Հատուկ գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներից) իրականացվել են ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի 34, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության 21, ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության 4, ՀՀ մշակույթի նախարարության 4, 5 և 4, ՀՀ կառավարության աշխատակազմի 1 (2015-2016 թվականների) և 2 (2017 թվական), ՀՀ առողջապահության նախարարության 6 և 8 (2016-2017 թվականների), ՀՀ տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարության 1, ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարության 1, ՀՀ էներգետիկ ենթակառուցվածքների և բնական պաշարների նախարարության 1, Երևանի քաղաքապետարանի 2 (2015 թվականի) և 1 (2016-2017 թվականների) գիտական կազմակերպություններում: Այդ ծրագրերի 2015-2017 թվականների բյուջետային ծախսերն ըստ գերատեսչությունների բերված են Աղյուսակ 3-ում:

 

Աղյուսակ 3. Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների, ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման, ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանման և նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների 2015-2016 թվականների բյուջետային ծախսերն ըստ գերատեսչությունների:

 

Հ/հ Գերատես-
չություն/ՀՀ ԳԱԱ/Երևանի քաղաքապետարան
Ֆինանսավոր-
ման ծավալները,/մլն դրամ/
2015թ. փոփոխությունը նախորդ տարվա նկատմամբ,+/- Ֆինանսա-
վորման ծավալները,/մլն դրամ/
2017թ. փոփո-
խությունը նախորդ տարվա նկատմամբ,+/-
2015թ. 2016թ. մլն դրամ % 2017թ. մլն դրամ %
1. ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա 5,368.1 5,413.3 45.2 0.84 5,473.2 59.9 1.11
2. ՀՀ կրթության և գիտության նախարարություն 3,858.0 3,977.3 119.3 3.09 3,993.0 15.7 0.14
3. ՀՀ պաշտպանության նախարարություն 1,615.6 1,641.5 25.9 1.60 1,641.5 0.0 0.00
4. ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարություն 128.1 129.4 1.2 1,00 129.4 0.0 0.00
5. ՀՀ մշակույթի նախարարություն 162.4 167.4 5.0 3.08 170.4 3.0 1.79
6. ՀՀ կառավարության աշխատակազմ 117.4 117.4 0.0 0.00 106.6 -10.7 -9.15
7. ՀՀ առողջապահության նախարարություն 85.7 101.8 16.1 18.78 101.8 0.0 0.00
8. ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարու-
թյուն
50.0 50.0 0.0 0.00 50.0 0.0 0.00
9. Երևանի քաղաքապետարան* 32.3 19.7 -12.6 -38.98 19.7 0.0 0.00
10. ՀՀ Նախագահի աշխատակազմ 38.0 39.4 1.4 3.66 39.4 0.0 0.00
11. ՀՀ սփյուռքի նախարարություն 14.4 14.4 0.0 0.00 14.4 0.0 0.00
12. ՀՀ տարածքային կառավարման և արտակարգ իրավիճակների նախարարության 12.5 12.6 0.1 0.50 12.6 0.0 0.00
13. ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարություն 9.8 9.8 0.0 0.00 9.8 0.0 0.00
Ընդամենը 11,492.3 11,694.0 201.7 1.75 11,761.8 57.8 0.49
*)Երևանի քաղաքապետարանի գիտական կազմակերպությունների ֆինանսավորման ծավալների այդպիսի նվազումը պայմանավորված է նրանով, որ 2016 թվականին գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում ծախսային ծրագրով քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գտնվող «Ն.Հակոբյանի անվան ընդհանուր հիգիենայի և մասնագիտական հիվանդությունների ԳՀԻ» ՓԲԸ-ին անցել է ՀՀ առողջապահության նախարարության ենթակայությանը և պետական ֆինանսավորումը հատկացվել է ՀՀ առողջապահության նախարարությանը:

 

Պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտությունների նպատակով 2015-2017 թվականներին հատկացվել է համապատասխանաբար` 1,333,010.6, 1,359,167.0 և 1,523,023.0 հազ. դրամ: Այդ ծրագրի շրջանակներում 2015 թվականին շարունակվել են ֆինանսավորվել 2013 թվականին անցկացված պայմանագրային (թեմատիկ) մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 159 (136-ը` մինչև հուլիս, իսկ 23-ը` մինչև օգոստոս), երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության 30 (24-ը` մինչև հոկտեմբեր, 6-ը` մինչև նոյեմբեր), կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 14 թեմաների (մինչև դեկտեմբեր), ասպիրանտների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության անհատական խրախուսման հերթական մեկամյա 23 (մինչև ապրիլ), 2014 թվականի մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվելիք 5 և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ համագործակցության 6 երկկողմ (մինչև սեպտեմբեր) երկամյա թեմաները: 2015 թվականից ֆինանսավորվել են նաև «CYCLONE 18/18»-ի վրա իրականացվելիք 4 (մայիսից), Շիրակի մարզի գիտական կազմակերպություններում իրականացվող գիտական հետազոտությունների աջակցության մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 5 (սեպտեմբերից) և պայմանագրային (թեմատիկ) հերթական մրցույթի (2015-2017 թվականների) արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 169 (152-ը` դեկտեմբերից, իսկ 17-ը` 2016 թվականի ապրիլից) թեմաները: Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորման 2015 թվականի մրցույթի ժամանակ սահմանվել են հետևյալ պայմանները` կատարողների կազմը` 2-4 հոգի, կատարողների միջին ամսական վարձավճարը` 100.0 հազ. դրամ: Միևնույն ժամանակ 2015 թվականի փետրվարից ֆինանսավորվել են 98 բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների խրախուսման ծրագիրը:

2016 թվականին շարունակվել են ֆինանսավորվել 2014 թվականին հայտարարված մրցույթում հաղթող ճանաչված 98 բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների խրախուսման ծրագիրը, ինչպես նաև 2015 թվականին հայտարարված պայմանագրային (թեմատիկ) մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 169, Շիրակի մարզի գիտական կազմակերպություններում իրականացվող գիտական հետազոտությունների աջակցության մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 5, «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվելիք 5 և «CYCLONE 18/18»-ի վրա իրականացվելիք 4 երկամյա թեմաները:

2017 թվականին շարունակվել են ֆինանսավորվել 2015 թվականին հայտարարված` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ համագործակցության 6 երկկողմ, գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 169, Շիրակի մարզի գիտական կազմակերպություններում իրականացվող գիտական հետազոտությունների աջակցության մրցույթի արդյունքում ֆինանսավորման երաշխավորված 5, ինչպես նաև 2016 թվականին հայտարարված կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված 9, բարձր արդյունավետությամբ աշխատող երիտասարդ (մինչև 35 տարեկան) 25 և բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների մրցույթի արդյունքում հաղթող ճանաչված 97 գիտաշխատողների խրախուսման ծրագրերը, երկակի նշանակության ծրագրերի աջակցությանն ուղղված 4 և երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտության աջակցությանն ուղղված 37 թեմաները: 2017 թվականին ֆինանսավորմանն ավելացել են նաև` ասպիրանտների հետազոտության աջակցության ուղղված 28 (հունվարից), «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվելիք 5 թեմա (հունիսից), հավելավճարի տեսքով ֆինանսավորվել են բարձր արդյունավետությամբ աշխատող 20 երիտասարդ (մինչև 35 տարեկան) գիտաշխատող (հուլիսից), ինչպես նաև` երկակի նշանակության ծրագրերի աջակցությանն ուղղված 4 ծրագիր (օգոստոսից):

Անհրաժեշտ է նշել, որ գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության մրցութային ծրագրերի և թեմաների ընտրության գործընթացում սկսած 2013 թվականից ներդրվել է հայտերի գնահատման նոր մեխանիզմ: Յուրաքանչյուր հայտ գիտական փորձաքննության է ենթարկվում առնվազն 2 անկախ փորձագետների կողմից, որոնց գնահատականների հիման վրա ձևավորված միջին գնահատականը կարող է կազմել հայտի վերջնական գնահատականի առավելագույն արժեքի 85% (հայտը գնահատվում է 2 փորձագետի կողմից, սակայն, եթե այդ գնահատականները տարբերվում են փորձագիտական գնահատման սանդղակի առավելագույն միավորի 50% և ավելի չափով, ապա հայտը տրվում է 3-րդ փորձագետի գնահատմանը): Մնացած 15%-ը հայտ ներկայացրած գիտահետազոտական խմբի ղեկավարի և կատարողների մասնագիտական որակավորման գնահատականն է, որը տրվում է մասնագիտական փորձագիտական խորհրդի կողմից` հիմք ընդունելով խմբի գիտական գործունեության արդյունքների գիտաչափական տվյալները:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության մրցութային ծրագրերը դրամաշնորհայինի վերածելու և իրական մրցութային պայմանների ապահովման հիմնական նախապայմանը` գիտական անկախ փորձագիտական համակարգի գոյությունն է: Այդ նպատակով ՀՀ ԿԳՆ գիտության կոմիտեի կողմից ձևավորվել է գիտական փորձաքննություն իրականացնող գիտնականների տվյալների մշտապես թարմացվող շտեմարան: 2015 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ գիտական անկախ փորձագիտական համակարգում ընդգրկված են շուրջ 1714 գիտնական, այդ թվում` 518-ն արտասահմանից: Դրան զուգահեռ, 2011 թվականին ստեղծվել և եռամսյա պարբերականությամբ թարմացվում է հանրապետության գիտնականների հեղինակությամբ կամ համահեղինակությամբ հրապարակված գիտական աշխատությունների շտեմարանը:

2017 թվականին իրականացվել է պետական գիտական կազմակերպությունների հինգերորդ անձնագրավորումը, որն ընդգրկել է 2015-2016 թվականների ժամանակահատվածը: Անձնագրավորման նպատակը գիտական և գիտատեխնիկական բնագավառի ընթացիկ հետազոտությունների, կադրային ներուժի, ենթակառուցվածքների և նյութատեխնիկական բազայի ու գիտական «արտադրանքի» տվյալների շտեմարանի ստեղծումն ու պարբերական թարմացումն է: Շտեմարանը հնարավորություն է տալիս ունենալու ամբողջական տեղեկատվություն գիտության ոլորտի օբյեկտիվ իրավիճակի մասին, իրականացնելու գիտական կազմակերպությունների գործունեության մոնիթորինգ և այլն:

 

1.3. Հիմնական խնդիրները

 

Հ/հ Խնդրի նկարագրությունը Առնչվող բյուջետային ծրագրի կոդը և անվանումը Կապը ռազմավարական խնդիրների և նպատակների հետ
1 Գիտության պետական ֆինանսավորման անբավարար մակարդակը 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտության ֆինանսավորման մեջ բյուջետային և արտաբյուջետային ֆինանսավորման ծավալների, այդ թվում` օտարերկրյա ֆինանսավորման ծավալների ավելացում
2 Գիտության ֆինանսավորման մեջ տնտեսության մասնավոր հատվածի մասնակցության ցածր մակարդակը 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտության ֆինանսավորման աղբյուրների դիվերսիֆիկացիայի ապահովում, այդ թվում` գիտության ֆինանսավորման մեջ տնտեսության մասնավոր հատվածի ներգրավման խրախուսման մեխանիզմների ներդրում.
3 Գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտի կառավարման համակարգի անհամապատասխանությունը ժամանակակից չափանիշներին 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտի կառավարման համակարգի կատարելագործում.
4 Գիտության որոշ բնագավառներում բարձր որակավորում ունեցող կադրերի ոչ բավարար թվաքանակը 12003 Գիտական կադրերի պատրաստման գծով նպաստների տրամադրում Գիտական կադրերի պատրաստման պետական պատվերի ձևավորման մեխանիզմի ներդրում, գիտական աստիճանաշնորհման համակարգի և ասպիրանտական ուսուցման բովանդակային բարեփոխումների իրականացում, գիտական կադրերի պատրաստման նոր եղանակների ներդրում.
5 Գիտաշխատողների բարձր տարիքային կազմը, գիտական կադրերի պատրաստման արդյունավետ համակարգի բացակայությունը 12003 Գիտական կադրերի պատրաստման գծով նպաստների տրամադրում Գիտական կադրերի պատրաստման ժամանակակից համակարգի ներդրումը, մասնավորապես, Հայաստանի տեխնոլոգիական հետազոտական համալսարանի ստեղծում.
6 Գիտական կազմակերպությունների մեծամասնության զարգացման ռազմավարական ծրագրերի բացակայությունը 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտի կառավարման համակարգի կատարելագործում.
7 Գիտական ենթակառուցվածքների մեծամասնության անհամապատասխանությունն արդի չափանիշներին 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Գիտության ոլորտի ենթակառուցվածքների արդիականացման, այդ թվում` գիտական սարքավորումների/լաբորատորիաների ձեռքբերման կամ ստեղծման դրամաշնորհային ծրագրերի իրականացում.
8 Տնտեսության կողմից գիտական հետազոտությունների իրականացման պատվերների անբավարար մակարդակը 11003 Գիտական և գիտատեխնիկական պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ Հիմնարար և կիրառական բնույթի` ներառյալ տնտեսության մեջ օգտագործվող և (կամ) երկակի նշանակություն ունեցող գիտելիքների ձեռքբերմանն ուղղված հետազոտությունների խթանում.
9 Գիտություն-արտադրություն կապի խրախուսման մեխանիզմների բացակայությունը 11003 Գիտական և գիտատեխնիկական պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ Գիտություն-արտադրություն կապի խրախուսման մեխանիզմների ներդրում և գիտական կազմակեր-
պությունների գործունեության արդյունավետության գնահատման ժամանակակից համակարգի ներդրում, պետական ֆինանսա-
վորման ծավալների և արդյունա-
վետության համապատասխանեցում
10 Կիրառական հետազոտությունների փոքրաթիվ քանակը 11003 Գիտական և գիտատեխնիկական պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ Տնտեսության մեջ կիրառելի գիտական արդյունքների ձեռքբերմանն ուղղված հետազոտությունների քանակի ավելացումը և որակի բարձրացում.
11 Միջդիսցիպլինար հետազոտությունների համակարգման ոչ բավարար մակարդակը 11001 Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ենթակառուցվածքի պահպանում ու զարգացում Կրթության, գիտության, տեխնոլոգիաների և ինովացիայի սիներգետիկ համակարգի ձևավորման նախադրյալների ստեղծում.

 

7.2.2 Գիտության ոլորտի նպատակները և գերակայությունները ՄԺԾԾ ժամանակահատվածում

 

2.1.Նպատակները

Գիտության ոլորտում իրականացվող բարեփոխումների հիմնական նպատակը հանրապետությունում գիտելիքի վրա հիմնված տնտեսության և հասարակության ստեղծմանը նպաստելն է: Բարեփոխումները պետք է ընթանան մի կողմից գիտական համակարգի կառավարման արդյունավետության բարձրացման, գիտության ոլորտի ենթակառուցվածքների և նյութատեխնիկական բազայի արդիականացման ու կատարելագործման, մյուս կողմից` գիտական կազմակերպությունների աշխատանքների նորովի կազմակերպման, գիտական կադրերի նպատակային պատրաստման և տեղաբաշխման, նրանց աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման ուղղություններով:

 

2.2.Գերակայությունները

 

Նպատակները ՄԺԾԾ ժամանակահատվածի համար`(ըստ գերակայությունների նվազման) Հիմնավորում` համապատասխան հղումներով կառավարության տնտեսական և քաղաքական ծրագրերին
2019թ. 2020թ. 2021թ.
1. Գիտության և տեխնոլոգիաների բնագավառում միասնական քաղաքականության մշակում և իրականացում Անհրաժեշտ է մշակել և ներդնել գիտական կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության գնահատման և պետական ֆինանսավորման ծավալների ու արդյունավետության համապատասխանեցման մեխանիզմներ` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հաստատված ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 1-ին և 4-րդ թիրախների նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 1.2 կետի:
2. Գիտության ֆինանսավորման արդյունավետության բարձրացում, ֆինանսավորման ծավալների ավելացում Գիտության ոլորտի ֆինանսավորման արդյունավետության բարձրացման հիմնական մեխանիզմը գիտական ծրագրերի և թեմաների ընտրության իրական մրցութային պայմանների ապահովումն է: Պահպանելով գիտության ֆինանսավորման բազմաձևությունը` այն պետք է իրականացվի բացառապես ծրագրային սկզբունքով և հասցեագրված: Գիտական կազմակերպությունների ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման ծրագրերը պետք է պարունակեն գիտահետազոտական բաղադրիչ, ինչը հնարավորություն է տալիս տվյալ գիտական կազմակերպության ենթակառուցվածքի արդիականացումն ու հետագա զարգացումը պայմանավորել բացառապես իրականացվող հետազոտությունների անհրաժեշտությամբ: Առաջնահերթությունը պետք է տրվի ՀՀ կառավարության 2014 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N 54 արձանագրային որոշմամբ հաստատված ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2015-2019 թվականների գերակայությունների շրջանակներում իրականացվող հետազոտություններին: Այդ ծրագրերի ֆինանսավորման ժամանակ առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի`- հիմնարար և կիրառական բնույթի` ներառյալ տնտեսության մեջ օգտագործվող և (կամ) երկակի նշանակություն ունեցող գիտելիքների ձեռքբերմանն ուղղված հետազոտությունների իրականացմանը` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 3-րդ թիրախի նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 3-րդ կետի.- հայագիտության ոլորտի առաջընթաց զարգացումն ապահովող ծրագրերի իրականացմանը` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 5-րդ թիրախի, 2012 թվականի հունվարի 12-ի N 1 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած հայագիտության զարգացման հայեցակարգի նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 5-րդ կետի.- մեգանախագծերի իրականացմանը, մասնավորապես, համակարգաստեղծ և միջավայր ձևավորող նախաձեռնություններին` Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ) և Քենդլ սինքրոտրոնային հետազոտությունների ինստիտուտի ֆինանսավորմանը` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2011 թվականի փետրվարի 17-ի N 6 արձանագրային որոշմամբ հաստատված Ինովացիոն տնտեսության ձևավորման մեկնարկային ռազմավարության հայեցակարգի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ միջոցառումների: Պետք է շարունակել համատեղ օգտագործման գիտական սարքերի և սարքավորումների ձեռքբերման ամենամյա մրցութային ծրագիրը` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 2-րդ թիրախի նպատակների և ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 2.4-րդ կետի: Անհրաժեշտ է շարունակել կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված մրցութային ծրագրերը` արտաբյուջետային միջոցների ներգրավումով` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 3-րդ և 4-րդ թիրախների նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 3.3 կետի: Մրցույթը պետք է իրականացնել պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորման շրջանակներում, ինչը հնարավորություն է տալիս մրցույթի շահառուների շարքում ընդգրկել նաև ոչ պետական գիտական կազմակերպությունները, դրանց գիտահետազոտական լաբորատորիաներն ու խմբերը: Պետք է շարունակել միջազգային գիտական և գիտատեխնիկական համագործակցության զարգացմանը, համաշխարհային գիտական, գիտակրթական և գիտատեխնոլոգիական տարածքում սեփական դիրքի ձեռքբերմանն ուղղված ծրագրերը` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 6-րդ թիրախի նպատակների և ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 6-րդ կետի: Ներկայումս համաֆինանսավորման սկզբունքով ֆինանսավորվում են միջազգային համագործակցության 70 ծրագիր, հայ-ֆրանսիական 2 լաբորատորիա, 1 խումբ և հայ-գերմանական 1 լաբորատորիա: Գործում են ՀՀ ԳԱԱ ԻԿՐԱՆԵՏ կենտրոն միջազգային կազմակերպությունը, ինչպես նաև Ա. Սալամի անվան տեսական ֆիզիկայի միջազգային կենտրոնի (ICTP) փոխկապակցված կենտրոնը` Երևանի պետական համալսարանի և Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ) Տեսական ֆիզիկայի համատեղ լաբորատորիայի հենքի վրա: Նպատակային-ծրագրային հետազոտությունները պետք է առավելապես ուղղված լինեն համապետական նշանակության կիրառական բնույթի խնդիրների լուծմանը` ի կատարումն ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 3-րդ թիրախի նպատակների: Այդ ծախսային ծրագրի շրջանակներում 2017 թվականին ֆինանսավորվել են 14 ծրագրեր: Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորումը շարունակվելու է հատկացվել որպես դրամաշնորհ` ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման գերակայություններից բխող խնդիրների (այդ թվում` նաև կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված) լուծման, ինչպես նաև այդ գերակայություններում չընդգրկված, բայց առանձնակի կարևորություն ունեցող նախաձեռնությունների ֆինանսավորման համար, իսկ թեմաների ընտրությունն իրականացվելու է մրցութային եղանակով` գիտական անկախ փորձաքննության հիման վրա: Սկսած 2015 թվականից այդ թեմաներն հիմնականում ընտրվում են ըստ ՀՀ կառավարության 2014 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N 54 արձանագրային որոշմամբ հաստատված ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2015-2019 թվականների գերակայությունների: Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորման շրջանակներում կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված երկամյա ծրագրեր իրականացվում են սկսած 2013 թվականից (առաջին մրցույթի ժամանակ արտաբյուջետային միջոցների մասնաբաժինը կազմել է առնվազն 25%, իսկ երկրորդ մրցույթի ժամանակ` 35%): Վերոնշյալ գերակայությունների շրջանակներում: Գիտության ֆինանսավորման արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ պետք է ներդնել գիտական կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության գնահատման ժամանակակից մեխանիզմներ` ապահովելով պետական ֆինանսավորման ծավալների և արդյունավետության համապատասխանությունը: Գիտական կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության գնահատման ժամանակ հիմք պետք է հանդիսանան գիտական արդյունքի, կադրային ներուժի, նյութատեխնիկական ապահովվածության, հանրապետական և միջազգային գիտակրթական տարածքի հետ ինտեգրման մակարդակի, գիտական արդյունքի առևտրայնացման աստիճանի և ֆինանսական արդյունավետության գնահատականներն ու կազմակերպության զարգացման 3 և 5-ամյա ծրագրերը:
3. Գիտության ոլորտում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների իրականացում Գիտության ոլորտում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների իրականացման նպատակով պետք է անկախ գերատեսչական պատկանելությունից միավորել միևնույն գիտական ուղղության պետական գիտական կազմակերպությունները` ներդնելով գիտության կառավարման ժամանակակից մեթոդներ` ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 1-ին թիրախի նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 1.3 կետի: Անհրաժեշտ է գիտական կազմակերպություններում հստակեցնել տնօրենի և գիտական խորհրդի իրավասություններն ու պարտականությունները` դրանցում մի կողմից արմատավորելով ժամանակակից մենեջմենթ, մյուս կողմից` վարչական ազդեցությունից հանելով գիտական քննարկումների ու որոշումների ընդունման գործառույթները: Կրթության և գիտության ինտեգրման, բարձրագույն մասնագիտական կրթության ժամանակակից եղանակների ներդրման նպատակով անհրաժեշտ է ստեղծել գիտական կամ գիտակրթական գերազանցության կենտրոններ այն բնագավառներում, որտեղ իրականացվում են միջազգային մակարդակին համապատասխան հետազոտություններ ի կատարումն ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 4-րդ թիրախի նպատակների, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 4.1 կետի: Անհրաժեշտ է շարունակել գիտության ոլորտում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները` միևնույն գիտական ուղղության գիտական պետական կազմակերպություններն ազգային գիտական կենտրոններում միավորման, կամ, անհրաժեշտության դեպքում, գիտական կազմակերպության կազմակերպաիրավական ձևի փոփոխության ուղղությամբ:
4. Գիտական ներուժի վերարտադրության արդյունավետության բարձրացում, գիտության ոլորտում երիտասարդ կադրերի ամրապնդման ապահովում ՀՀ գիտության ոլորտի առաջընթաց զարգացման համար սկզբունքային նշանակություն ունի գիտական կադրերի արդյունավետ վերարտադրության և սահուն սերնդափոխության ապահովման հարցը: Նպատակի ձեռքբերման համար իրականացվող քայլերը պետք է մի կողմից միտված լինեն գիտության ոլորտ երիտասարդ կադրերով համալրելուն, մյուս կողմից` միջին սերնդի գիտնականների թվաքանակի բարձրացմանը: Այդ ուղղությամբ անհրաժեշտ է շարունակել իրականացնել միջոցառումներ, որոնք նախատեսված են ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարության 2-րդ թիրախում ձևակերպված մարտավարությունով, ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագրի իրականացման միջոցառումների ժամանակացույցի 2.3 կետով, մասնավորապես. - Ասպիրանտական կրթաթոշակի և ատենախոսական թեզի ղեկավարման համար հատկացվող գումարի ավելացում` մինչև հանրապետության նվազագույն ամսական աշխատավարձը և դրա կեսը: - Երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության երկամյա և ասպիրանտների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության անհատական խրախուսման միամյա դրամաշնորհային մրցույթների կազմակերպում: - Գիտական կազմակերպություններում վարչական պաշտոններում աշխատանքային տարիքը 70 տարեկանով սահմանափակելու մեխանիզմների ներդրում: - Հետդոկտորանտուրայի ինստիտուտի ներդրում` թեկնածուական ատենախոսության պաշտպանությունից հետո առավելագույնը երկու տարի ժամկետով օտարերկրյա պետություններում գործող հայտնի գիտական կամ գիտակրթական կենտրոններում վերապատրաստվելու հնարավորություն ապահովելու նպատակով: Իհարկե, այս մեխանիզմի ներդրման պարտադիր պայման պետք է լինի հետդոկտորանտուրայից հետո ՀՀ վերադառնալու և որոշակի ժամանակահատված հանրապետության գիտական պետական կազմակերպություններում աշխատելու պայմանը:- Պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների խրախուսման ամենամյա ծրագրի իրականացում` մրցութային կարգով ընտրված մինչև 100 գիտաշխատողի տրամադրելով ամսական 135.0 հազ. դրամ հավելավճար: - Պետական գիտական ծրագրերում և թեմաներում ընդգրկված բարձր արդյունավետությամբ աշխատող երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) խրախուսման ամենամյա ծրագրի իրականացում` մրցութային կարգով ընտրված մինչև 20 երիտասարդ գիտաշխատողի տրամադրելով ամսական 75.0 հազ. դրամ հավելավճար: - Հատուկ նշանակության հետազոտություններ իրականացնող, երկամյա դրամաշնորհային մրցույթների կազմակերպում: Գիտահետազոտական լաբորատորիաներին տարեկան տրամադրելով պայմանագրային (թեմատիկ) գիտական թեմաների ֆինանսավորման տարեկան առավելագույն ծավալների կրկնապատիկ աջակցություն: - Միջազգային ճանաչում ունեցող գիտաշխատողների, այդ թվում` նաև օտարերկրյա պետությունում բնակվող, գիտական նախաձեռնությունների իրականացման համար համապատասխան գիտահետազոտական լաբորատորիաների կամ խմբերի ստեղծման, այդ թվում` հատուկ նշանակության հետազոտություններ իրականացնող, եռամյա դրամաշնորհային մրցույթների կազմակերպում` գիտական գերազանցության կենտրոնների ձևավորման հիմքերի ստեղծման նպատակով` ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2015-2019 թվականների գերակայությունների շրջանակներում մինչև 7 դրամաշնորհի տրամադրում` սահմանելով յուրաքանչյուրի տարեկան ֆինանսավորման ծավալները մինչև պայմանագրային (թեմատիկ) գիտական թեմաների ֆինանսավորման տարեկան առավելագույն ծավալների կրկնապատիկը:

 

7.2.3 ՄԺԾԾ ժամանակահատվածում ոլորտում իրականացվելիք ծախսային ծրագրերը (պարտավորությունները)

 

3.1. Գոյություն ունեցող ծախսային ծրագրերը (պարտավորությունները)

2018 թվականի պետական բյուջեով գիտության ոլորտին հատկացվելու է 14,276.8 մլն դրամ: 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է պահպանել ընթացիկ տարվա մակարդակը:

ՀՀ կառավարության 2010 թվականի մայիսի 27-ի N 20 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2011-2020 թվականների ռազմավարությունը և ՀՀ կառավարության 2017 թվականի օգոստոսի 17-ի N 35 արձանագրային որոշմամբ հավանության արժանացած ՀՀ գիտության ոլորտի զարգացման 2017-2020 թվականների ռազմավարական ծրագիրը ենթադրում են պետական բյուջեից և տնտեսության մասնավոր հատվածից գիտության ոլորտին հատկացվող ֆինանսական ծավալների ավելացում: Այդպիսի մոտեցումը պայմանավորված է ինչպես ժամանակակից տնտեսության և հասարակության զարգացման գործում գիտության առանցքային դերով, այնպես էլ հանրապետությունում գիտելիքահենք տնտեսություն ստեղծելու համար անհրաժեշտ բարձր մասնագիտական որակավորում ունեցող կադրերի պատրաստման հրամայականով: Գիտության ոլորտի ֆինանսավորման ավելացումը զգալիորեն կմեծացնի նաև գիտական արդյունքի առևտրայնացմանն ուղղված հետազոտությունների մասնաբաժինը, կնպաստի դրանց ներդրմանը տնտեսության մեջ, հնարավորություն կտա զարգացնելու ինովացիոն տեխնոլոգիաների վրա հիմնված փոքր ու միջին ձեռնարկատիրությունը, կնպաստի նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը:

2019-2021 թվականներին շարունակվելու են պետական բյուջեի ֆինանսավորմամբ իրականացվող գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության բազային, պետական նպատակային-ծրագրային և պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորումները: Գիտական ծրագրերի և թեմաների ֆինանսավորումն իրականացվելու է բացառապես ծրագրային սկզբունքով:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության բազային ֆինանսավորումը հատկացվելու է մրցութային կարգով ընտրված հիմնարար և կարևորագույն նշանակություն ունեցող կիրառական հետազոտությունների, միջգերատեսչական հանձնաժողովի կողմից ընտրված գիտական կազմակերպությունների ենթակառուցվածքի պահպանման ու զարգացման, ազգային արժեք ներկայացնող գիտական օբյեկտների պահպանման, գիտական կադրերի պատրաստման, գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ապահովման, ինչպես նաև մրցութային կարգով ընտրված համատեղ օգտագործման գիտական սարքավորումների ձեռքբերման և միջազգային համագործակցության ծրագրերի իրականացման նպատակով:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության նպատակային-ծրագրային ֆինանսավորումը հատկացվելու է գերատեսչությունների կողմից մշակված, այդ թվում` երկակի նշանակության հիմնախնդիրների լուծման նպատակով: Կատարման ենթակա հիմնախնդիրների ցանկն ընտրվելու է միջգերատեսչական հանձնաժողովի կողմից, հաստատվելու է ՀՀ կառավարության կողմից, իսկ դրանց լուծմանն ուղղված ծրագրերի ընտրությունն իրականացվելու է մրցութային կարգով` ըստ «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի:

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորումը հատկացվելու է որպես դրամաշնորհ` գիտական անկախ փորձաքննության արդյունքների հիման վրա, մրցութային կարգով ընտրված հետազոտական նախագծերի իրականացման և գիտահետազոտական լաբորատորիաների աջակցության, միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնականների նախաձեռնությունների խրախուսման նպատակով: Մասնավորապես, շարունակվում են Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ համագործակցային ծրագիրը, Շիրակի մարզի գիտական կազմակերպություններում իրականացվող գիտական հետազոտությունների աջակցության ծրագիրը, կիրառական արդյունքի ձեռքբերմանն ուղղված թեմաների, երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության, ինչպես նաև ասպիրանտների (մինչև 35 տարեկան) հետազոտությունների աջակցության ծրագրերը, պետական գիտական ծրագրերում ընդգրկված բարձր արդյունավետությամբ աշխատող գիտաշխատողների, այդ թվում` նաև երիտասարդ գիտաշխատողների (մինչև 35 տարեկան) անհատական խրախուսման և «AREAL» գծային արագացուցչի վրա իրականացվելիք ծրագրերը:

Բազային ֆինանսավորմամբ իրականացվող շարունակական ծրագրերում աշխատողների միջին ամսական աշխատավարձի մեկ հաշվարկային միավորը 2017-2018 թվականներին կազմել է 80.3 հազ. դրամ: 2019-2021 թվականների համար նախատեսվում է պահպանել ֆինանսավորման նույն մակարդակը` 80.3 հազ. դրամ:

 

7.2.4 Ոլորտի գծով ֆինանսական պահանջների ամփոփում 2018-2021 թվականների ժամանակահատվածի համար

 

Աղյուսակ 4. Ոլորտի (համակարգի) ծրագրերի գծով 2018-2021 թվականների ծախսերի կանխատեսում (ամփոփ)

 

(մլն դրամ)

2018թ. 2019թ. փոփոխությունը %-ով 2020թ. փոփոխությունը %ով 2021թ.
Գիտություն /առանց կապիտալ ծախսերի/, ընդամենը 14276.0 14276.0 0.0 14276.0 0.00 14276.0
այդ թվում`
1 Բազային ֆինանսավորում 10400.8 10470.8 0.00 10470.8 0.00 10470.8
տեսակարար կշիռը գիտության ընդհանուր ծախսերի մեջ (%) 72.85 73.34 73.34 73.34
այդ թվում`
գիտաշխատողներին գիտական աստիճանների համար տրվող հավելավճարներ 812.4 812.40 0.00 812.40 0.00 812.40
տեսակարար կշիռը գիտության ընդհանուր ծախսերի մեջ (%) 5.69 5.69 5.69 5.69
2 Նպատակային-ծրագրային ֆինանսավորում 2568.5 2568.5 0.00 2568.5 0.00 2568.5
տեսակարար կշիռը գիտության ընդհանուր ծախսերի մեջ (%) 17.99 17.99 17.99 17.99
3 Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորում 1306.7 1236.7 0.00 1236.7 0.00 1236.7
տեսակարար կշիռը գիտության ընդհանուր ծախսերի մեջ (%) 9.15 8.66 8.66 8.66

 

ԳԼՈՒԽ 8.
ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

 

8.1 ՈԼՈՐՏԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

8.1.1 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Հայաստանի Հանրապետությունում առողջապահությունը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության պետական քաղաքականության գերակա ուղղություններից մեկը: Արդի մարտահրավերներին դիմակայելու համար անհրաժեշտ է ունենալ առողջ հասարակություն: Առողջապահության ոլորտում քաղաքականությունն ուղղված է լինելու հիվանդությունների կանխարգելմանը` առողջ կենսակերպի պայմաններ ստեղծելու միջոցով:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը շարունակելու է առողջապահության ոլորտում իրականացվող բարեփոխումները` նպատակ հետապնդելով առողջապահության ծառայությունների մատչելիության, հասանելիության և որակի բարձրացման ճանապարհով բարելավել բնակչության առողջական վիճակի բնութագրիչները:

Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարությունը` որպես առողջապահության ոլորտի լիազոր մարմին, մշակում և իրականացնում է առողջապահության բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության քաղաքականությունը, մասնավորապես իրականացնում է` առողջապահության զարգացման քաղաքականության, պետական նպատակային ծրագրերի մշակումը, դրանց իրականացման կազմակերպումը, սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովումը, բնակչության առաջնային և մասնագիտացված բժշկական օգնության ու ծառայությունների ապահովման կազմակերպումը, մոր և մանկան առողջության պահպանմանն ուղղված քաղաքականության իրականացումը, բնակչության առողջության բարելավման միջոցառումների կազմակերպումը և առողջական վիճակի ուսումնասիրությունը, հաշմանդամության ու մահացության նվազեցման ծրագրերի մշակումը և իրագործումը:

Առողջապահության ոլորտում մատուցվող հիմնական ծառայությունների շրջանակը ընդգրկում է` մարդու և հանրային առողջության պահպանումը, բնակչության առողջության բարելավումը, հիվանդությունների կանխարգելումը, վաղ հայտնաբերումը, բնակչությանը որակյալ բուժօգնության մատուցումը, ընդ որում վերջիններս իրականացվում են նպատակային ծրագրերի և ենթածրագրերի միջոցով: Նշված ծրագրերից յուրաքանչյուրը բխում է մի շարք միջպետական համաձայնագրերից, «Բնակչության բժշկական օգնության և սպասարկման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքից, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության մի շարք որոշումներից կամ համապատասխան գերատեսչության անհատական և նորմատիվային հրամաններից:

 

8.1.1.1 Դեղորայքի տրամադրում ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց

Բնակչությանը պատշաճ որակի բժշկական օգնության և սպասարկման ծառայություն մատուցելու գործում կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետությունում անվտանգ, արդյունավետ և որակյալ դեղերի առկայությունը և դրանց մատչելիությունը` համապատասխան տեսականիով:

Իրավական դաշտի կատարելագործման, բնակչությանն անվտանգ, արդյունավետ և որակյալ դեղերով ապահովման նպատակով 2016 թվականի դեկտեմբերի 15-ին ուժի մեջ է մտել «Դեղերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության նոր օրենքը և «Դեղերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի կիրարկումն ապահովող միջոցառումների ցանկը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի 2016 թվականի օգոստոսի 11-ի N 736-Ա որոշումը:

Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարության կողմից դեղորայքային ապահովումը իրականացվում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 23 նոյեմբերի 2006 թվականի «Անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով դեղեր ձեռք բերելու իրավունք ունեցող բնակչության սոցիալական խմբերի և հիվանդությունների ցանկերը հաստատելու մասին» N 1717-Ն որոշման համաձայն, ըստ հետևյալ հիվանդությունների ցանկի` հոգեկան հիվանդությունների, չարորակ նորագոյացությունների, շաքարային և ոչ շաքարային դիաբետի, տուբերկուլյոզի, էպիլեպսիայի, պարբերական հիվանդության, քրոնիկ երիկամային անբավարարության, ֆենիլկետոնուրիայի և անհաս նորածինների շնչառական խանգարման համախտանիշի և մարդու իմունային անբավարարության (ՄԻԱՎ) վարակի դեպքերում:

Նշյալ ծրագրի շրջանակում իրականացվում է նաև Հայաստանի Հանրապետության պետական այլ մարմինների (Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության, Հայաստանի Հանրապետության ոստիկանության, Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ծառայության, Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության, Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ իրավիճակների նախարարության և Հայաստանի Հանրապետության պետական պահպանության ծառայության) ենթակայության տակ գտնվող բուժհաստատություններին և բուժկետերին դեղագործական ապրանքներով ապահովումը:

 

8.1.1.2 Արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների մատուցում

Առողջության առաջնային պահպանման ոլորտի շահառուներ են հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ բնակչությունն` անկախ տարիքից և սեռից:

Առողջության առաջնային պահպանման բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի միջոցների հաշվին իրականացվում է ամբուլատոր-պոլիկլինիկական հաստատություններում գրանցված բնակչության համար ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բժշկական օգնություն և սպասարկում, որը ներառում է ընտանեկան բժշկի և տեղամասային թերապևտի (մանկաբույժի) կողմից բնակչության առողջության պահպանման, հիվանդությունների կանխարգելման, հիվանդների բժշկական օգնության և նրանց նկատմամբ շարունակական հսկողության ապահովման, անհրաժեշտության դեպքում, հիվանդանոցային բուժման կարիք ունեցողների հոսպիտալացման կազմակերպման միջոցառումների իրականացումը,ըստ բժշկական ցուցումների լաբորատոր-գործիքային ախտորոշիչ հետազոտությունների իրականացումը, ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի և դիսպանսերների նեղ մասնագետների կողմից բնակչության բուժական-խորհրդատվական մասնագիտացված օգնության ապահովումը, տնային կանչերի իրականացումը, ընտանեկան բժշկի, տեղամասային թերապևտի (մանկաբույժի), իսկ առանձին հիվանդությունների գծով` համապատասխան մասնագետի նշանակմամբ, անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով դեղեր ստանալու իրավունք ունեցող անձանց դեղերով ապահովումը:

«Առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցող բժշկի ընտրության և նրա մոտ բնակչության գրանցման կարգը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2006 թվականի մարտի 6-ի N 420-Ն որոշման համաձայն սահմանվում են առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցող բժշկի ընտրության, նրա մոտ բնակչության գրանցման, ինչպես նաև առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցող բժշկին փոխելու հետ կապված հարաբերությունները:

Հանրապետությունում առաջնային օղակի բարեփոխումներն ուղղվել են ընտանեկան բժշկության ներդրման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը, որպես կառուցվածքային առավել արդյունավետ ու նպատակահարմար մոդելի, որի հիմնական ուղղվածությունն է հիվանդությունների կանխարգելումն ու վաղ հայտնաբերումը, բուժման և վերականգնողական միջոցառումների կազմակերպումը:

«Հայաստանի Հանրապետությունում ընտանեկան բժիշկների անհատական և խմբային անկախ պրակտիկաների իրականացման կարգը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2007 թվականի ապրիլի 19-ի թիվ 497-Ն որոշման համաձայն սահմանվել են Հայաստանի Հանրապետությունում ընտանեկան բժիշկների անհատական և խմբային անկախ պրակտիկաների իրականացման կարգը, պարտադիր պահանջներն ու պայմանները:

Որոշակի աշխատանքներ են տարվել առաջնային բուժօգնության մակարդակում բուժօգնության որակի բարելավման, առավել տարածված ոչ վարակիչ և վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի, հանրային առողջապահության մոտեցումների ամրագրման, սոցիալական և առողջապահական ծառայությունների ինտեգրման ու այդ խնդրում համայնքների մասնակցության ապահովման ուղղությամբ:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն է արժանացել «Առավել տարածված ոչ վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի 2016-2020 թվականների ծրագրին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2016 թվականի փետրվարի 4-ի նիստի N 4 արձանագրային որոշումը:

Բուժօգնության առաջնային օղակի հետագա զարգացումը շարունակելու է մնալ առողջապահական ոլորտի գործունեության հիմնական թիրախը, քանի որ աղքատության հաղթահարման և անհավասարության մեղմման ու կայուն զարգացման տեսանկյունից կարևոր դերակատարություն ունի: Այն հնարավորություն է ընձեռում ապահովելու որակյալ և մատչելի բուժօգնություն ու դրանով պայմանավորված սոցիալական արդարության ու հավասարության սկզբունքներ բնակչության բոլոր խմբերի համար:

Հայաստանի Հանրապետությունում երեխաների և կանանց կեցության բարելավման և առողջության պահպանության խնդիրները գտնվում են պետության հովանավորության ներքո:

2015 թվականի նոյեմբերի 19-ին ընդունվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության «Մանուկներին և վաղ տարիքի երեխաներին անվտանգ և համապատասխան (համարժեք) սնուցում ապահովելու նպատակով կրծքով կերակրման խրախուսման ազգային ծրագիրը և ծրագրի իրականացման 2016-2020 թվականների գործողությունների ժամանակացույցը հաստատելու մասին» N 1353-Ն որոշումը, որով սահմանվել են հստակ միջոցառումներ` ուղղված կրծքով կերակրման քարոզչությանը, տեղեկատվության հավաքմանն ու վերլուծությանը, կրծքով կերակրման խրախուսման վերաբերյալ բուժաշխատողների կրթմանը, առողջապահական կազմակերպություններում նորածիններին բարյացակամ ծառայությունների տրամադրմանը, կերակրող մայրերի և նրանց երեխաների համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը, հանրային իրազեկվածության բարձրացմանը և միջգերատեսչական համագործակցության ապահովմանը:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն են արժանացել «Հայաստանի Հանրապետությունում 2017-2021 թվականների ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման պետական նպատակային ծրագրին, ծրագրի առաջնահերթ միջոցառումների ցանկին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2017 թվականի հունիսի 15-ի նիստի N 25 և «Հայաստանի Հանրապետության բնակչության շտապ բժշկական օգնության և սպասարկման 2016-2020 թվականների ռազմավարությանը հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2016 թվականի ապրիլի 15-ի նիստի N 14 արձանագրային որոշումները:

Հանրապետության տարածքում շտապ բժշկական օգնության կանչերի միջոցով իրականացվում է արտահիվանդանոցային անհետաձգելի բժշկական օգնության ապահովումը ամբողջ բնակչության համար:

 

8.1.1.3 Հիվանդանոցային ընդհանուր բնույթի ծառայություններ

Հիվանդանոցային բժշկական օգնության կազմակերպումը ներառում է սոցիալական կախվածություն և հատուկ նշանակություն ունեցող հիվանդությունների դեմ պայքարն ու սոցիալապես անապահով և առանձին (հատուկ) խմբերում ընդգրկված անձանց բժշկական օգնության ապահովման կազմակերպումը, որոնք ամրագրված են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թվականի մարտի 4-ի «Պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնության և սպասարկման մասին» N 318-Ն որոշմամբ:

Հայաստանի Հանրապետության հիվանդանոցային բուժծառայությունների որակի ապահովումը և շարունակական բարելավումն առողջապահության ոլորտում իրականացվող բարեփոխումների առաջնահերթ ուղղություններից մեկն է: Վերջինիս հետ պայմանավորված Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն է արժանացել «Հայաստանի Հանրապետության հիվանդանոցային բուժծառայությունների որակի ապահովման ռազմավարությունն ապահովող միջոցառումների ցանկին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2015 թվականի նոյեմբերի 26-ի նիստի N 52 արձանագրային որոշումը:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն են արժանացել «Տրավմատիզմի կանխարգելման 2015-2020 թվականների միջոցառումների ծրագրին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2015 թվականի դեկտեմբերի 17-ի նիստի N 55 և «Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի կառավարման 2016-2020 թվականների ազգային ռազմավարությանը և Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի կառավարման 2016-2020 թվականների ազգային ռազմավարության միջոցառումների ծրագրին հավանություն տալու մասին» 2016 թվականի մարտի 24-ի նիստի N 11 արձանագրային որոշումները: Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի կառավարման 2016-2020 թվականների ազգային ռազմավարության նպատակն է Հայաստանի Հանրապետությունում կանխել տուբերկուլյոզ հիվանդության տարածումը, ինչպես նաև նվազեցնել դեղակայուն տուբերկուլյոզով վարակված հիվանդների թիվը` ողջ բնակչությանը տուբերկուլյոզի կանխարգելման, ախտորոշման և բուժման համընդհանուր հասանելիության ապահովման ճանապարհով` դրանով իսկ նպաստելով նաև տուբերկուլյոզով հիվանդացության նվազեցմանը և տարածման կասեցմանը:

2014 թվականին ընդունվել է «Սոցիալական փաթեթի շահառուների առողջապահական փաթեթի շրջանակներում պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության և սպասարկման կազմակերպման ու ֆինանսավորման կարգը, սոցիալական փաթեթի շահառուի պարտադիր կանխարգելիչ բժշկական քննության փաթեթը, ինչպես նաև առողջապահական փաթեթի հասանելիության նպատակով էլեկտրոնային շտեմարանի ձևավորման ու վարման կարգը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2014 թվականի մարտի 27-ի N 375-Ն որոշումը, որում արտացոլված են պետական հիմնարկների և կազմակերպությունների աշխատողների առողջապահական փաթեթի շրջանակներում պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման կազմակերպման և ֆինանսավորման կարգը, պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման ծառայությունների փաթեթը, Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարության և ապահովագրության ծառայություններ մատուցող ընկերությունների միջև կնքվող պայմանագրի օրինակելի ձևը և առողջապահական փաթեթի հասանելիության նպատակով էլեկտրոնային շտեմարանի ձևավորման ու վարման կարգը: 2017 թվականի իրականացված լայնածավալ բարեփոխումների շնորհիվ ներդրվել է պետական հիմնարկներում աշխատողների առողջության ապահովագրության համակարգը, որը հնարավորություն է տալիս օգտվել բժշկական ծառայություններից Հայաստանի Հանրապետությունում գործող մեծ քանակի բժշկական հաստատություններում` սեփական ընտրությամբ:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2013 թվականի հուլիսի 25-ի «Սոցիալական փաթեթի շահառու հանդիսացող զինծառայողների և նրանց հավասարեցված անձանց, նրանց ընտանիքների անդամների, ինչպես նաև փրկարար ծառայության ծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների, ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայության շարքային և կրտսեր ենթասպայական կազմի զինծառայողների համար պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման կազմակերպման ու ֆինանսավորման կարգը, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2000 թվականի օգոստոսի 28-ի N 517 որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» N 806-Ն որոշմամբ հաստատվել է նշյալ որոշման մեջ ներառված շահառուների պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման կազմակերպման և ֆինանսավորման կարգը, պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման ծառայությունների փաթեթը և պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության ու սպասարկման ուղեգրի ձևը:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թվականի մարտի 4-ի «Պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնության և սպասարկման մասին» N 318-Ն որոշման համաձայն արտոնյալ պայմաններով տրամադրվում են բժշկական օգնության և սպասարկման հետևյալ տեսակները և ծառայությունները` անհետաձգելի բժշկական օգնության ծառայությունները, սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների բժշկական օգնության ծառայությունները, ուռուցքաբանական և արյունաբանական հիվանդությունների բժշկական օգնության ծառայությունները և գինեկոլոգիական հիվանդությունների բժշկական օգնության ծառայությունները:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն են արժանացել «Վերարտադրողական առողջության բարելավման ռազմավարությանը և 2016-2020 թվականների գործողությունների ծրագրին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2016 թվականի հունիսի 23-ի նիստի N 24 և «Երեխաների և դեռահասների առողջության բարելավման ռազմավարությանը և 2016-2020 թվականների գործողությունների ծրագրին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2016 թվականի սեպտեմբերի 2-ի նիստի N 34 արձանագրային որոշումները: Այս երկու ռազմավարական փաստաթղթերը հիմնված են Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) կողմից հռչակված գլոբալ և տարածաշրջանային ոլորտային ռազմավարությունների վրա և ուղղված են ՄԱԿ-ի կողմից 2015 թվականին ընդունված «Փոխենք մեր աշխարհը. Օրակարգում կայուն զարգացում մինչև 2030 թվական» հռչակագրից բխող կայուն զարգացման նպատակների հաղթահարմանը:

 

8.1.1.4 Հանրային առողջապահական ծառայություններ

Բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովումը պետական կարևորագույն խնդիրներից է և երաշխավորվում է «Հայաստանի Հանրապետության բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով: Այս համակարգի անխափան գործունեության ապահովումը կենսական նշանակություն ունի երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման և բնակչության առողջության պահպանման բնագավառում:

Սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման նպատակով շարունակական աշխատանքներ են տարվում հանրային առողջության և առողջապահության, հիգիենիկ և համաճարակային անվտանգության ապահովման միասնական պետական քաղաքականության ձևավորման, դրա իրականացման, կազմակերպական ու մեթոդաբանական ղեկավարման, հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ոլորտում մասնագիտացված լաբորատոր փորձագիտական հետազոտությունների, վարակիչ և ոչ վարակիչ հիվանդությունների, քիմիական թունավորումների, ճառագայթային ախտահարումների կանխարգելմանն ուղղված համալիր միջոցառումների, վարակիչ հիվանդությունների բռնկումների և հիվանդությունների աշխուժացման դեպքում արագ արձագանքման գործողությունների, բնակչության զանգվածային անընկալության ապահովմանն ուղղված միջոցառումների, բնակչության առողջության վրա շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցության մոնիտորինգի կազմակերպման, համընդհանուր լաբորատոր ցանցի գործունեության համակարգման ապահովման ուղղությամբ:

Հայաստանի Հանրապետությունում իմունականխարգելման աշխատանքներն իրականացվում են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հավանությանն արժանացած «2016-2020 թվականների իմունականխարգելման ազգային ծրագրին, ազգային ծրագրի առաջնահերթ միջոցառումների ցանկին, պատվաստումների ազգային օրացույցին, իմունականխարգելման ազգային ծրագրի ակնկալվող արդյունքներին և պատվաստման կամ կանխարգելման միջազգային վկայականի ձևին հավանություն տալու մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2016 թվականի մարտի 17-ի նիստի N 10 արձանագրային որոշման համաձայն, որի նպատակն է կառավարելի վարակիչ հիվանդություններով հիվանդացության նվազեցումը, կառավարելի վարակիչ հիվանդություններից մահվան դեպքերի կանխումը և վարակիչ հիվանդությունների նկատմամբ բնակչության անընկալության ապահովումը:

Հայաստանի Հանրապետությունում արյան, դրա բաղադրամասերի շրջանառության, դոնորության և ցուցաբերվող փոխներարկումային բժշկական օգնության որակի և անվտանգության հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են «Մարդու արյան և դրա բաղադրամասերի դոնորության և փոխներարկումային բժշկական օգնության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով և դրանից բխող ենթաօրենսդրական ակտերով` կառավարության որոշումներով և Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարի հրամաններով:

Փոխներարկումային բժշկական օգնությունն` ազգային առողջապահության համակարգի մի մասն է և անուղղակի կերպով արտահայտում է առողջապահության ողջ համակարգի որակն ու անվտանգությունը: Արյան ծառայության դերը հատկապես կարևորվում է արտակարգ իրավիճակների ժամանակ, երբ մեծ քանակ է կազմում տուժածների թիվը, որոնց բուժման անհետաձգելի գործողությունների շարքում կարևորվում է արյան բաղադրամասերի փոխներարկումը, ինչի շնորհիվ հնարավոր է զգալիորեն բարձրացնել ապաքինված հիվանդների թիվը, կրճատել բուժման ժամկետը:

Հայաստանի Հանրապետությունում արյունը հավաքագրվում է «Պրոֆեսոր Ռ.Օ. Յոլյանի անվան արյունաբանական կենտրոն» ՓԲԸ-ում, մարզային 5 արյան փոխներարկման կայաններում, Երևանի տարբեր բուժհաստատությունների կազմում գործող 10 արյան փոխներարկման բաժանմունքներում, իսկ Արարատի, Տավուշի և Վայոց Ձորի մարզերում` մարզային հիվանդանոցների կազմում գործող 5 արյան փոխներարկման բաժանմունքներում:

 

8.1.1.5 Առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայություններ

Դատաբժշկական և գենետիկ ծառայությունների շրջանակում իրականացվում են դիակների, կենդանի անձանց, իրեղեն ապացույցների, դատաքիմիական, դատաբժշկաքրեագիտական, դատագենետիկ, հյուսվածքաբանական և դատակենսաբանական փորձաքննություններ, ինչպես նաև դիակների արտաշիրիմումներ: Այն իրականացնում է «Դատաբժշկական գիտագործնական կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը, որը իր 11 մարզային բաժիններով սպասարկում է Հայաստանի Հանրապետության դատախազությանը, Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության և Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարություններին, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ծառայությանը և ոստիկանությանը: Իրականացվող դատաբժշկական փորձաքննությունների միջոցով բացահայտվում են մարդու կյանքի և առողջության դեմ ուղղված հանցագործությունների մանրամասները:

Պաթանատոմիական ծառայությունների շրջանակում իրականացվում է հիվանդությունների ճշտված ախտորոշում` սեկցիոն, վիրահատական և բիոպսիոն նյութերի հետազոտության միջոցով, մանկական դիակների դիահերձում, մահվան պատճառների ճշտում: Մատուցվող ծառայությունների նպատակն է իրականացնել ախտաբանաանատոմիական հետազոտություններ ինչպես մեռելածիններին, այնպես էլ մինչև 7 օրական մահացած նորածինների շրջանում: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2012 թվականի օգոստոսի 23-ի «Ախտաբանաանատոմիական հերձումների` ներառյալ պարտադիր կարգով իրականացվող ախտաբանաանատոմիական հերձումների անցկացման կարգը հաստատելու և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2000 թվականի նոյեմբերի 6-ի N 715 որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» N 1082-Ն որոշման համաձայն պերինատալ (շուրջծննդյան) մահացության դեպքերը պետք է ենթարկվեն պարտադիր ախտաբանաանատոմիական հետազոտման:

Հաշմանդամ և կարիքավոր երեխաներին օրթեզներով և կորսետներով ապահովման ծառայությունների շրջանակում սոցիալապես անապահով և հատուկ խմբերում ընդգրկված երեխաներին տրամադրվում են օրթեզներ և կորսետներ, որոնց օգնությամբ հնարավոր է շտկել բնածին կամ ձեռքբերովի խնդիրները և հետագայում խուսափել հաշմանդամությունից:

Առողջ ապրելակերպի խթանման և հանրային իրազեկման ծառայությունների շրջանակում իրականացվում է ամենամյա պետական նպատակային ծրագրերի շրջանակներում «Պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնության և սպասարկման մասին» Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշման ու դրանից բխող Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարության կողմից մշակված և ընդունված նորմատիվային ակտերի, ինչպես նաև դեղերի հատկացման կարգի, մարզեր կատարած այցելությունների, բնակչության հիգիենիկ և հակահամաճարակային անվտանգության հիմնախնդիրների, տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի, ընտանեկան բժշկության ներդրման գործընթացի, սեռավարակների կանխարգելման վերաբերյալ լուսաբանում մամուլում, առողջապահական հեռուստահաղորդումների պատրաստում և հեռարձակում մետրային հեռուստատեսությամբ` ուղիղ եթերի և ինտերակտիվ կապի միջոցներով: Հայաստանի Հանրապետությունում տպագրվող 4 տարբեր թերթերի միջոցով իրականացվում են առողջապահության ոլորտի հանրային լուսաբանման ծառայություններ` տարեկան շուրջ 44 հոդվածի հրատարակում:

Բժշկական օգնության մասնագիտական, խորհրդատվական և կազմակերպամեթոդական աջակցության ծառայությունների շրջանակում իրականացվում են Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության ոլորտի վիճակագրական հաշվետվությունների հետ կապված վերլուծական աշխատանքների տեխնիկական սպասարկում, ծխելու դեմ պայքարի ծրագրի ռազմավարության միջոցառումներ, մասնագիտական գործունեության հավաստագրման ծառայություններ, Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության արդյունավետության գնահատման տարեկան զեկույցի կազմման և նորմատիվ փաստաթղթերի մշակման աշխատանքներ, Հայաստանի Հանրապետության մարզերի և Երևան քաղաքի առողջապահության համակարգերի քարտեզագրման ծառայություններ, թմրամիջոցների և թմրամիջոցներից կախվածության մոնիտորինգի տարեկան զեկույցի կազմման աշխատանքներ և այլն:

Մարդասիրական օգնության կարգով ստացվող դեղերի և դեղագործական արտադրանքի ստացման, մաքսազերծման և բաշխման ծառայությունների շրջանակում իրականացվում է մարդասիրական օգնության կարգով ստացվող դեղերի և բժշկական պարագաների ստացումը, մաքսազերծումը և բաշխումը:

Առողջապահության ոլորտում մատուցվող հիմնական ծառայությունների շրջանակը ամփոփվում է ստորև բերված աղյուսակում:

 

Աղյուսակ 8.1 Առողջապահության ոլորտում մատուցվող հիմնական ծառայությունների շրջանակի նկարագրության ամփոփ աղյուսակ

 

N Ծառայությունների շրջանակի նկարագրություն Շահառուների շրջանակի նկարագրություն Պետական հատվածի կողմից ծառայության փոխհատուցման ծավալը
1 Բնակչությանն արտոնյալ և անվճար պայմաններով դեղերի ապահովում.
ա/ անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բժշկական հաստատությունների միջոցով դեղեր ձեռք բերելու իրավունք ունեցող բնակչության սոցիալական խմբեր,
բ/ առանձին հիվանդությունների տեսակներ, որոնց առկայության դեպքում ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, դիսպանսերային և հիվանդանոցային բժշկական հաստատությունների միջոցով դեղերը հիվանդներին տրվում են անվճար:
ա/ ՀՀ բնակչության սոցիալական խմբեր,բ/ ՀՀ ամբողջ բնակչություն (Հիմք` ՀՀ կառավարության 23.11.2006թ. N 1717-Ն որոշմամբ հաստատված ցանկեր): Անվճար հատկացվող դեղերի մասով` ամբողջությամբ, արտոնյալ պայմաններով հատկացվող դեղերի մասով` մասնակի: Պետական նպատակային ծրագրով թիրախը սահմանվում է շահառուների 90% ներգրավվածությամբ:
2 Բնակչության առողջության առաջնային պահպանման ապահովում: ՀՀ ամբողջ բնակչություն: Պետության կողմից անվճար արտահիվանդանոցային (ամբուլատոր-պոլիկլինիկական) բուժօգնության և ծառայությունների մասով:
3 Բնակչության արտահիվանդանոցային շտապ բժշկական օգնության ծառայությունների ապահովում: ՀՀ ամբողջ բնակչություն: Պետական հատվածի կողմից ծառայությունը փոխհատուցվում է ամբողջությամբ:
4 Մոր և մանկան առողջության պահպանման ապահովում: ՀՀ տարածքում բնակվող կանայք և երեխաները: Վերարտադրողական տարիքի կանանց հղիության, ծննդաբերության և հետծննդյան շրջանում (ծառայությունների ամբողջ ծավալի տրամադրման մասով), ինչպես նաև մինչև 18 տարեկան երեխաներին ամբուլատոր-պոլիկլինիկական ու անհետաձգելի հիվանդանոցային բուժօգնության և մինչև 7 տարեկան երեխաներին հիվանդանոցային բուժօգնության տրամադրում` ծառայությունների ողջ ծավալով, իսկ մնացած ծառայությունների մասով` մասնակի:
5 Սոցիալական կախվածություն և հատուկ նշանակություն ունեցող հիվանդությունների բուժօգնության ապահովում ՀՀ տարածքում բնակվող բոլոր քաղաքացիները: Ըստ սահմանված ծառայությունների մասով ամբողջությամբ:
6 Բնակչության սոցիալապես անապահով և առանձին /հատուկ/ խմբերում ընդգրկված անձանց հիվանդանոցային մասնագիտացված բժշկական օգնության ապահովում: Պետական պատվերի շրջանակներում անվճար հիվանդանոցային բուժօգնությունից օգտվում են միայն ՀՀ կառավարության 04.03.2004թ. թիվ 318-Ն որոշմամբ և հետագա փոփոխություններով հաստատված բնակչության սոցիալապես անապահով և առանձին /հատուկ/ խմբերում ընդգրկված անձինք: Ըստ սահմանված ծառայությունների մասով ամբողջությամբ:
7 Սոցիալական փաթեթի շահառուներին առողջապահական փաթեթի շրջանակներում պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության և սպասարկման ապահովում: ՀՀ պետական հիմնարկների և կազմակերպությունների աշխատողները, զինծառայողները և նրանց հավասարեցված անձինք, նրանց ընտանիքի անդամները, փրկարար ծառայության ծառայողները և նրանց ընտանիքի անդամները, ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայության շարքային և կրտսեր ենթասպայական կազմի զինծառայողները: Սոցիալական (առողջապահական) փաթեթում սահմանված ծառայությունների մասով` ամբողջությամբ:
8 Բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման, իմունականխարգելման, ախտահանման և արյան հավաքագրման ծառայություններ, որոնք հիմնականում պետական մենաշնորհային ծառայություններ են: ՀՀ ողջ բնակչությունը: Պետական հատվածի կողմից ծառայությունը փոխհատուցվում է ամբողջությամբ:
9 Առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայություններ, որոնք աջակցում են վերը թվարկված ծառայությունների արդյունավետության բարձրացմանը, վիճակագրական տվյալների հավաքագրմանը և մշակմանը, փորձագիտական ծառայությունների մատուցմանը և այլն: ՀՀ ողջ բնակչությունը (ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն): Պետական հատվածի կողմից ծառայությունը փոխհատուցվում է ամբողջությամբ:

 

8.1.2 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՎԵՐՋԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

 

8.1.2.1 Դեղորայքի տրամադրում ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց

Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց դեղորայքի տրամադրման նպատակով 2016 թվականին ծախսվել է շուրջ 3.3 մլրդ դրամ, իսկ 2017 թվականին` շուրջ 3.5 մլրդ դրամ: 2016 թվականի համեմատ նշյալ ծախսերը աճել են 6.0%-ով: 2016-2017 թվականներին կարևորվել է կենտրոնացված կարգով ձեռքբերվող դեղերի անվանացանկի համալրումը նորագույն բուժման սխեմաների համար անհրաժեշտ դեղերով, պարբերաբար իրականացվել են դեղագործական շուկայում դեղերի գների ուսումնասիրություններ և բժշկական հաստատությունների կողմից բնակչությանն անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով տրվող դեղերի գների վերահսկողություն:

2017 թվականին ծրագրի շրջանակում 9 հիվանդություններից 7 հիվանդության դեղապահովումը կազմել է 100%, իսկ 2 հիվանդության դեղապահովումը` 80-83%:

2017 թվականին իրականացվել է նաև 1-ին շարքի հակատուբերկուլյոզային և կողմնակի ազդեցության դեղերով ապահովում, իսկ մորից երեխային վարակի փոխանցումը կանխելու նպատակով` հղիների շրջանում ՄԻԱՎ ախտորոշման թեստ հավաքածուների ձեռքբերում և ապահովում:

8.1.2.2 Արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների մատուցում

Բնակչության առողջության առաջնային պահպանման ոլորտում Հայաստանի Հանրապետության պետական քաղաքականությունը վերջին տարիներին ուղղված է եղել առողջապահության համակարգի ֆինանսավորման ներկա մակարդակի պայմաններում անվճար ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բուժօգնության կազմակերպմանն` առաջնային (ամբուլատոր-պոլիկլինիկական) օղակի բոլոր մակարդակներում, առանց տեսակների և ծավալների սահմանափակման: Արդյունքում` 2006 թվականին մեկ բնակչի միջին հաճախման ցուցանիշը կազմել է 2.8 հաճախում և տարեցտարի աճելով 2008 թվականին կազմել է 3.3, 2009 թվականին` 3.5, 2012 թվականին` 3.8, իսկ 2015-2016 թվականներին` 4.1: Համեմատության համար նշենք, որ վերոնշյալ ցուցանիշը 1980 թվականին կազմել է 9.0, իսկ 1985 թվականին` 10.5:

Առողջության առաջնային պահպանման հաստատություններ բնակչության հաճախումների ավելացման միտումը թույլ է տալիս եզրահանգել, որ այն հետևանք է այդ մակարդակում բնակչության համար բժշկական օգնության և սպասարկման մատչելիության:

2016-2017 թվականներին շարունակվել է շեշտը դրվել ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի դերի բարձրացման, կանխարգելիչ ուղղվածության ուժեղացման, բնակչության համար բուժօգնության այդ մակարդակում բժշկական օգնություն ստանալու մատչելիության ապահովման ու որակի բարելավման, առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցողների կողմից որակյալ բուժօգնության տրամադրման խրախուսման և ըստ կատարողականի փոխհատուցման մեխանիզմների ներդրման վրա:

Արդյունքում իրականացվել է`

- ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակում անվճար բուժօգնության և ծառայությունների մատուցման գործընթացի շարունակականության ապահովում` այն բնակչության համար առավել մատչելի դարձնելու նպատակով,

- առաջնային օղակում իրականացվող բուժօգնության և մատուցվող ծառայությունների որակի վերահսկում և բարելավում,

- առավել տարածված ոչ վարակիչ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման, ախտորոշման ու կանխարգելման ճանապարհով բնակչության առողջության հիմնական ցուցանիշների բարելավում: Այդ հիվանդությունների բարդությունների, հաշմանդամության և մահացության ցուցանիշների կրճատում,

- բնակչի կողմից առողջության առաջնային ծառայություններ մատուցող բժշկի ազատ ընտրության գործընթացի շարունակականության ապահովում և դրա հիման վրա ընտանեկան բժշկության անկախ պրակտիկաների ստեղծում:

Առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցողների կողմից (ընտանեկան բժիշկ, տեղամասային թերապևտ, տեղամասային մանկաբույժ) որակյալ բուժօգնության տրամադրման խրախուսման նպատակով 2015 թվականին 350 բուժհաստատություններից խրախուսական ֆինանսավորում ստացան 246-ը, 2016 թվականին` 361 բուժհաստատություններից խրախուսական ֆինանսավորում ստացան 320-ը, իսկ 2017 թվականին` 350 բուժհաստատություններից խրախուսական ֆինանսավորում են ստացել 320-ը: Բուժանձնակազմի խրախուսական վարձատրությունը 2015 թվականին կազմել է 125.5 մլն դրամ, 2016 թվականին` 376.4 մլն դրամ (այդ թվում 180.4 մլն դրամ տրամադրվել է Համաշխարհային բանկի կողմից), իսկ 2017 թվականին` 367.2 մլն դրամ (այդ թվում 137.4 մլն դրամ տրամադրվել է Համաշխարհային բանկի կողմից):

Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական ծառայության որակի բարելավման հիմնական ուղղվածությունն առողջության առաջնային պահպանման ծառայությունների հզորացումն է և այդ ենթատեքստում կարևորվում է ընտանեկան բժշկության ինստիտուտի կայացումը:

2015 թվականին հանրապետությունում գործել են 5, 2016-2017 թվականներին 6 ընտանեկան բժշկության անհատական և խմբային անկախ պրակտիկաներ, որոնք մատուցել են առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ պետական պատվերի շրջանակում:

2017 թվականի պետական բյուջեից արտահիվանդանոցային ծառայությունների ձեռքբերմանը տրամադրվել է 26.6 մլրդ դրամ, որից 10.6 մլրդ դրամ ուղղվել է բնակչության առողջության առաջնային պահպանմանը և բժշկական օգնության բարելավմանը:

8.5 մլրդ դրամ ծախսվել է մասնագիտացված բժշկական ծառայությունների ձեռքբերման նպատակով:

Մանկաբարձագինեկոլոգիական բժշկական օգնության ծառայությունների շրջանակում ապահովվել է շուրջ 45.0 հազար հղիների նախածննդյան հսկողություն, ծննդալուծում է իրականացվել շուրջ 37.8 հազարի դեպքում, 16.7 հազար հղի ստացել է ստացիոնար հետազոտություն և բուժում:

Արագ արձագանքման արտագնա ծառայությունների միջոցով անհետաձգելի մանկաբարձագինեկոլոգիական, մանկական և նեոնատոլոգիական ծառայություններ են տրամադրվել մարզերի բժշկական կազմակերպություններին, կատարվել է 1164 կանչի սպասարկում, շուրջ 951-ի դեպքում` հիվանդների տեղափոխմամբ, ինչը զգալի նպաստել է ծանր դեպքերի բարեհաջող ելքերին:

Ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման, մասնավորապես արգանդի վզիկի քաղցկեղի կանխարգելման ծրագրի շրջանակում իրականացվել է շուրջ 60.9 հազար ՊԱՊ թեստի հետազոտություն:

Մտավոր, հոգեկան, լսողական, ֆիզիկական, շարժողական և այլ զարգացման խանգարումներով երեխաների գնահատման և վերականգնողական բուժման ծառայությունների շրջանակում իրականացվել է շուրջ 40.7 հազար ամբուլատոր հաճախում:

Շարունակաբար իրականացվել են նորածնային սկրինինգ ծրագրեր` ուղղված նորածինների մոտ բնածին հիպոթերիոզի, ֆենիլկետոնուրիայի և լսողության խանգարումների վաղ հայտնաբերմանը:

2016-2017 թվականներին բուժօգնության որակի բարելավմանն է ուղղվել ապացուցողական բժշկության սկզբունքներով մշակված ուղեցույցների և գործելակարգերի ներդրումը:

Բարելավվել է բացառապես կրծքով սնուցման ցուցանիշը` հասնելով 45%-ի:

Վերջին տասնամյակում ավելի քան 2 անգամ կրճատվել է սակավարյունության տարածվածությունը թե կանանց և թե երեխաների մոտ (մինչև 5 տարեկան երեխաների մոտ 2016 թվականին այն կազմել է 17%` 2005 թվականի 37%-ի փոխարեն):

Առավել տարածված ոչ վարակիչ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման և կանխարգելման նպատակով 2015 թվականի հունվարի 1-ից մեկնարկել է «Հիվանդությունների կանխարգելում և վերահսկում» ծրագրի շրջանակում իրականացվող ՈՎՀ (Ոչ վարակիչ հիվանդությունների) սկրինինգային ծրագիրը, որի շրջանակում 35-ից 68 տարեկան Հայաստանի բոլոր քաղաքացիները հնարավորություն ունեն անվճար հետազոտվելու սպասարկող առողջության առաջնային պահպանման բժշկական հաստատություններում` զարկերակային գերճնշման և շաքարային դիաբետի վաղ հայտնաբերման ու ախտորոշման, իսկ 30-ից 60 տարեկան բոլոր կանայք` արգանդի պարանոցի նախաքաղցկեղի վաղ ախտորոշման և քաղցկեղի կանխարգելման նպատակով:

Վերջին տարիներին զգալի աճել է հեմոդիալիզի կարիք ունեցող շահառուների թիվը: 2017 թվականի ավարտին հեմոդիալիզի քվոտաների թիվը հասել է 830-ի` նախորդ տարվա 812-ի փոխարեն: Հեմոդիալիզի անցկացման ծառայությունների ծախսերը 2017 թվականին կազմել են 2.2 մլրդ դրամ:

Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իմունային անբավարարության վիրուսով (ՄԻԱՎ) պայմանավորված հիվանդության և ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշի (ՁԻԱՀ) դեպքերի արձանագրումը սկսվել է 1988 թվականից: Մինչև 2018 թվականի մայիսի 31-ը գրանցվել է ՄԻԱՎ վարակի 3084 դեպք Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների շրջանում (ներառյալ երեխաների շրջանում արձանագրված ՄԻԱՎ վարակի 54 դեպք):

ՄԻԱՎ վարակով պացիենտների դիսպանսերային հսկողությունը սկսվել է իրականացվել 2005 թվականից` Գլոբալ հիմնադրամի կողմից աջակցվող ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման պետական նպատակային ծրագրի շրջանակում մատակարարվող թեստ-հավաքածուների, լաբորատոր և բժշկական նշանակության ապրանքների, նյութերի և ստեղծված լաբորատոր ենթակառուցվածքների շնորհիվ: 2016-2017 թվականների ընթացքում դիսպանսերային հսկողության է վերցվել ՄԻԱՎ վարակով 630 նոր պացիենտ: 2017 թվականին դիսպանսերային հսկողության վերցվածների թիվը կազմել է 1774 (2016 թվականի 1559-ի դիմաց): 2017 թվականին հակառետրովիրուսային (ՀՌՎ) բուժում ստացողների թիվը կազմել է 1530 (2016 թվականի 1188-ի դիմաց): «ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հանրապետական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ում 2017 թվականի ընթացքում իրականացվել է ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ 51092 հետազոտություն, որը գերազանցում է 2016 թվականի ընթացքում իրականացված հետազոտությունների թիվը ավելի քան 17%-ով: ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ հետազոտությունների թվի աճի շնորհիվ բարելավվել է ՄԻԱՎ վարակի հայտնաբերումը:

2016-2017 թվականների ընթացքում մորից երեխային ՄԻԱՎ-ի փոխանցման կանխարգելում է տրամադրվել ՄԻԱՎ վարակ ունեցող 70 հղի կնոջ, 72 նորածին ստացել է կանխարգելիչ ՀՌՎ բուժում:

ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և բուժօգնության ծառայություններին Հայաստանի Հանրապետության 2017 թվականի պետական բյուջեով տրամադրվել է 262.9 մլն դրամ: Նախորդ տարվա համեմատ նշված ծախսերը նվազել են 8 տոկոսով: Դրա հետ մեկտեղ, նախորդ տարվա համեմատ մատուցված ծառայությունների ծավալը աճել է: 2017 թվականին «ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հանրապետական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի բժշկական անձնակազմի կողմից մատուցված ծառայությունների 96%-ը կատարվել է անհատույց ստացված բժշկական և լաբորատոր նշանակության ապրանքների հաշվին:

2016 թվականի առավել նշանակալից իրադարձություններից է ԱՀԿ-ի վալիդացիայի գլոբալ խորհրդատվական կոմիտեի կողմից Հայաստանի ճանաչումը` որպես մորից երեխային ՄԻԱՎ-ի փոխանցումը վերացրած երկիր:

«Շտապ բժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրի գծով պետության կողմից երաշխավորված անվճար բուժօգնության և սպասարկման շրջանակում 2017 թվականին ֆինանսավորվել է 435.5 հազար կանչ, փաստացի ծախսերը կազմել են շուրջ 3.2 մլրդ դրամ (2010 թվականին նշյալ ծախսերը կազմել են շուրջ 1.5 մլրդ դրամ):

Կյանքին վտանգ սպառնացող իրավիճակներում շտապ բժշկական օգնության ծառայության կողմից ցուցաբերվող շտապ և անհետաձգելի բժշկական օգնության և սպասարկման կանոնակարգման նպատակով 2016-2017 թվականներին ներդրվել են շտապ բժշկական օգնության ծառայության կողմից ցուցաբերվող շտապ և անհետաձգելի բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնելու վերաբերյալ թվով 15 գործելակարգերը:

Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի միջոցների հաշվին 2017 թվականին ձեռք է բերվել 10 շտապ բժշկական օգնության (ժամանակակից և նորագույն սարքավորումներով ու պարագաներով հագեցված) մեքենա, որը տրամադրվել է 8 համայնքներ սպասարկող մարզային բժշկական կենտրոններին: Նոր մեքենաները նախատեսված են հիմնականում լեռնային բնակավայրերի համար:

 

8.1.2.3 Հիվանդանոցային ընդհանուր բնույթի ծառայություններ

Բնակչության առողջությունը բնութագրող ցուցանիշների դինամիկայի վերաբերյալ առավել ճշգրիտ պատկերացում կազմելու նպատակով վերլուծությունը կատարվել է հիմնվելով գրանցված հիվանդությունների բացարձակ թվերի վրա:

 

Գծանկար 8.1 Բնակչության ընդհանուր հիվանդացության վերլուծությունը Հայաստանում, հազար դեպք

 

Բնակչության ընդհանուր հիվանդացության վերլուծությունը Հայաստանում

 

Հիվանդությունների բացարձակ թվերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ վերջին քսանվեց տարվա ընթացքում 30.0%-ով պակասել են հիվանդացության դեպքերը, սակայն վերջին տասներկու տարիների ընթացքում այն դրսևորել է աճի միտում և 2016 թվականին 2004 թվականի նկատմամբ հիվանդացության դեպքերը աճել են շուրջ 66%-ով, դրսևորելով տարբեր հիվանդությունների խմբերի համար տարբեր վարքագծեր:

2016 թվականին ավելացել են ինչպես ընդհանուր գրանցված հիվանդությունների դեպքերի թիվը, այնպես էլ կյանքում առաջին անգամ հայտնաբերված հիվանդությունների ընդհանուր դեպքերի թիվը, սակայն առանձին հիվանդությունների գծով դրսևորվել է նվազման միտում:

Տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի շրջանակում իրականացված մի շարք համալիր միջոցառումների արդյունքում տարեցտարի նվազել է տուբերկուլյոզով հիվանդության կյանքում առաջին անգամ հայտնաբերված դեպքերի թիվը:

Հայաստանում էականորեն աճել է ոչ վարակիչ հիվանդությունների բացասական ազդեցությունը հանրային առողջության վրա` հայ հասարակությանն ու պետությանը կանգնեցնելով տնտեսական նոր մարտահրավերների առջև: Ազգային տվյալների համաձայն սրտանոթային հիվանդությունները, քաղցկեղը և շաքարային դիաբետը կազմում են մահվան բոլոր դեպքերի շուրջ երկու երրորդը: Միայն արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններից մահվան պատճառները կազմում են ընդհանուր մահվան պատճառների 40 տոկոսը, իսկ չարորակ նորագոյացություններով պայմանավորված` ընդհանուր մահվան դեպքերի 20 տոկոսը: 2016 թվականին արձանագրվել է մահացության 28.2 հազ. դեպք: 2015 թվականի համեմատ մահվան դեպքերը աճել են 2 տոկոսով:

2016 թվականին Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեից հիվանդանոցային ծառայությունների ձեռքբերման ծախսերը կազմել են 40.3 մլրդ դրամ, իսկ 2017 թվականին 39,8 մլրդ դրամ:

Պետության կողմից երաշխավորված անվճար հիվանդանոցային բժշկական օգնության շրջանակներում 2013 թվականին բուժօգնություն են ստացել սոցիալապես անապահով և առանձին (հատուկ) խմբերում ընդգրկված շուրջ 46.0 հազար հիվանդ, 2014 թվականին` 61.4 հազար հիվանդ, 2015 թվականին` 62.4 հազար հիվանդ, 2016 թվականին` 63.1 հազար հիվանդ, իսկ 2017 թվականին` 64.5 հազար հիվանդ: Վերոնշյալ հիվանդների բժշկական օգնության համար «Սոցիալապես անապահով և հատուկ խմբերում ընդգրկվածներին բժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրից 2013 թվականին տրամադրվել է 4,312.8 մլն դրամ, 2014 թվականին` 6,575.7 մլն դրամ, 2015 թվականին` 7,438.2 մլն դրամ, 2016 թվականին` 6,378.5 մլն դրամ, իսկ 2017 թվականին` 6,331.0 մլն դրամ:

Պետական հիմնարկների և կազմակերպությունների աշխատողների բժշկական օգնության և սպասարկման ծառայությունների ծախսերը 2017 թվականին կազմել են 2,870.0 մլն դրամ: Այս ծրագրի շրջանակում պետության կողմից երաշխավորված անվճար հիվանդանոցային բժշկական օգնության և սպասարկման շրջանակներում 2017 թվականին բուժօգնություն է մատուցվել 12.0 հազար հիվանդի` 2016 թվականի 9.9 հազարի դիմաց: Միաժամանակ իրականացվել են սոցիալական փաթեթի 95.6 հազար շահառուների պարտադիր կանխարգելիչ բժշկական քննություններ:

Զինծառայողների, ինչպես նաև փրկարար ծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների համար բժշկական օգնության ծառայությունների ձեռքբերման ծախսերը 2017 թվականին կազմել են 2,219.9 մլն դրամ: Ծրագրի շրջանակում պետության կողմից երաշխավորված անվճար հիվանդանոցային բժշկական օգնության և սպասարկման շրջանակներում բուժօգնություն է մատուցվել շուրջ 14.6 հազար հիվանդին` 2016 թվականի 12.7 հազար հիվանդի դիմաց:

2017 թվականին 11.5 մլրդ դրամ օգտագործվել է մասնագիտացված հիվանդանոցային ծառայությունների ձեռքբերման նպատակով: Ծախսերը գրեթե պահպանվել են 2016 թվականի մակարդակին:

Տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի շրջանակում 2017 թվականին շարունակվել են իրականացվել մի շարք համալիր միջոցառումների հիվանդների թվաքանակի նվազեցման և ծախսերի կրճատման ուղղությամբ, արդյունքում 2017 թվականին տուբերկուլյոզի բժշկական օգնության ծառայությունների ծախսերը նախորդ տարվա նկատմամբ նվազել են 6%-ով: 2017 թվականին հիվանդանոցային դեպքերի թիվը կազմել է 3.5 հազար` 2016 թվականի 3.7 հազարի դիմաց:

Առողջապահության ոլորտի ռեսուրսների ռացիոնալ տեղաբաշխման և արդյունավետության բարձրացման նպատակով ուսումնասիրություններ են իրականացվել հոգեբուժության ոլորտում փաստացի մատուցվող ծառայությունների, հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածության և բուժման կարիք ունեցող անձանց քանակների վերաբերյալ և այս ծառայությունն իրականացնող համակարգում 2017 թվականին իրականացվել է օպտիմալացման գործընթաց:

2017 թվականի պետական բյուջեից մոր և մանկան բժշկական ծառայությունների ձեռքբերմանը տրամադրվել է շուրջ 14.9 մլրդ դրամ: 2016 թվականի համեմատ նշված ծախսերն նվազել են 3%-ով, որը հիմնականում պայմանավորված է ծնունդների թվաքանակի նվազմամբ:

2017 թվականին «Երեխաների առողջության պետական հավաստագրի» ծրագրի շրջանակում իրականացվել է երեխաների հիվանդանոցային բուժման շուրջ 67.0 հազար դեպքի վարում:

2017 թվականին երեխաների վերականգնողական բուժօգնության ծրագրի շրջանակում իրականացվել է հաշմանդամ և խրոնիկ հիվանդ երեխաների, այդ թվում աուտիզմով տառապող երեխաների առողջարանային/վերականգնողական բուժում մասնագիտացված կենտրոններում և առողջարաններում:

2017 թվականին անհասության ռետինոպատիայի վաղ հայտաբերման նպատակով շարունակվել են իրականացվել նորածինների սկրինինգ, ինչպես նաև անհասության ռետինոպատիա ունեցող 3 նորածինների մոտ կատարվել է վիտրեոռետինալ վիրահատություն:

Իրականացված ռազմավարությունների և ծրագրային միջոցառումների շնորհիվ մոր և մանկան առողջության պահպանման ոլորտում արձանագրվել են զգալի դրական զարգացումներ:

Վերջին տարիներին Հայաստանում բարելավվել է մայրական մահացության ցուցանիշը (դեպքերի թիվը` 100,000 կենդանի ծնունդի նկատմամբ), որը համարվում է մայրության առողջության վիճակն արտացոլող ինտեգրալ ցուցանիշ: Ըստ Հայաստանի ազգային վիճակագրության ծառայության տվյալների մայրական մահացության 2013-2015 թվականների ինդեքսը կազմել է 18.2` 100,000 կենդանի ծնվածի հաշվով, 1999-2001 թվականների` 40.3-ի համեմատ: Մայրական մահացության միջին եռամյա ցուցանիշը շուրջ 1.6 անգամ ցածր է ԱՊՀ երկրների միջին ցուցանիշի (29.3) համեմատ, սակայն զգալի գերազանցում է Եվրամիության երկրների ցուցանիշի միջին մակարդակը (5):

2016 թվականին հանրապետությունում արձանագրվել է մայրական մահացության 12 դեպք (որից ուղղակի մանկաբարձական պատճառներով պայմանավորված` 4 դեպք), իսկ 2017 թվականին` 3 դեպք:

2013 թվականին առաջին անգամ արձանագրվեց մանկական (մինչև մեկ տարեկան երեխաների) մահացության ցուցանիշի աննախադեպ` 10.0‰ նիշից ցածր մակարդակ (9.7‰): Ըստ ԱՀԿ դասակարգման Հայաստանը մանկական մահացության միջին մակարդակ (10-20‰) ունեցող երկրների դասից տեղափոխվեց մանկական մահացության ցածր (10‰-ից ներքև) մակարդակ ունեցող երկրների շարք: Ըստ Հայաստանի ազգային վիճակագրության ծառայության տվյալների 2016 թվականին 0-1 տարեկան երեխաների մահացությունը 1000 կենդանի ծնվածի հաշվով կազմել է 8.5‰, 2017 թվականին` 8.1‰, իսկ մինչև 5 տարեկան երեխաների մահացությունը 1000 կենդանի ծնվածի հաշվով համապատասխանաբար 9.9‰ և 9.5‰:

2017 թվականին սկսվել են Սևանի նոր բժշկական կենտրոնի կառուցման և սարքերով ու անհրաժեշտ պարագաներով հագեցման, ինչպես նաև Արտաշատի բժշկական կենտրոնի հիմնանորոգման աշխատանքները:

 

8.1.2.4 Հանրային առողջապահական ծառայություններ

Վերջին տարիներին շարունակվել է հանրային առողջության և սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման միասնական պետական քաղաքականության հետագա ձևավորումը և մշակումը, վարակիչ և ոչ վարակիչ հիվանդությունների ու քիմիական թունավորումների դեմ պայքարի և կանխարգելման գործընթացը կանոնակարգող օրենսդրական փաստաթղթերի մշակումը և դրանց գործադրումը:

«Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության բազայի վրա ստեղծվել է Ռեֆերենս լաբորատոր կենտրոնը, որի վերանորոգումը ավարտվել է և շահագործման է հանձնվել 2016 թվականին: Ռեֆերենս լաբորատոր կենտրոնում ձևավորվել է կենդանի կուլտուրաների թանգարան և փորձարարական լաբորատորիա` ապահովելով շտամների անվտանգ և ժամանակակից եղանակներով պահպանում, ինչպես նաև մասնագետների և շրջապատի համար անվտանգ հետազոտական աշխատանք:

2016-2017 թվականներին արդիականացվել, միջազգային չափանիշներին համապատասխան հիմնանորոգվել, սարքավորումներով վերազինվել և շահագործման են հանձնվել թվով 6 լաբորատորիա` Ռեֆերենս լաբորատոր կենտրոնը Երևանում և Շիրակի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Սյունիքի մարզային լաբորատորիաները:

Համընդհանուր լաբորատորիայի ցանցի ստեղծման ծրագրի շրջանակում իրականացվել են մի քանի տասնյակ միջոցառումներ: Մասնավորապես` կանոնակարգվել է լաբորատոր որակի կառավարման, կենսաանվտանգության, կադրերի պատրաստման, լաբորատոր հետազոտությունների կազմակերպման և այլ հարցեր:

Ներդրման փուլում է հիվանդությունների հսկողության էլեկտրոնային համալիր համակարգի (ՀՀԷՀՀ) ներդրման գործընթացը: ՀՀԷՀՀ ներդրումը կկատարելագործի համաճարակաբանական հսկողության համակարգը, այդ թվում` տեղեկատվական համակարգը, որը կարևոր նշանակություն ունի համաճարակաբանական հսկողության ոլորտում:

Աշխատանքներ են իրականացվել վնասվածքների կանխարգելման ուղղությամբ` հաստատվել են վնասվածքների մշտադիտարկման, գնահատման, վերլուծության ցուցանիշները: Իրականացվել է վարակիչ հիվանդությունների համաճարակաբանական հսկողության համակարգում ներգրավված մասնագետների շարունակական կրթում և վերապատրաստում` այդ թվում միջազգային ծրագրերի շրջանակներում:

Հայաստանի Հանրապետությունում ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելման և դրանց դեմ պայքարի ծրագրի շրջանակում մշակվել և ներդրվել են վարակի հսկողության նորմատիվ-մեթոդական փաստաթղթեր, գործադրվել է ներհիվանդանոցային վարակների համաճարակաբանական հսկողության համակարգը, ԱՀԿ-ի մոտեցումներին համապատասխան մշակվել է հակամանրէային կայունության համաճարակաբանական հսկողության դետքային համակարգը, շարունակականորեն ապահովվել և իրականացվել է բժշկական օգնության սպասարկման կազմակերպությունների մասնագետների կրթումը ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելման հարցերով:

Տարբեր ոլորտներում մշտապես իրականացվել են բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման իրավիճակի վերլուծություններ, հատկապես բնակչությանը խմելու ջրով ապահովման, հանրակրթական դպրոցների աշակերտների առողջական վիճակի և հիվանդացության, կրթական և նախակրթական հաստատություններում հիգիենիկ և հակահամաճարակային ռեժիմի պահպանման, իմունականխարգելման, տարբեր վարակիչ հիվանդություններով հիվանդացության նկատմամբ և այլն:

Հայաստանի Հանրապետությունը համարվում է բնական օջախ մի շարք հատուկ վտանգավոր վարակների առումով` տուլարեմիա, ժանտախտ, լեպտոսպիրոզ և այլն: Յուրաքանչյուր տարի հանրապետությունում կազմակերպվում և իրականացվում են էպիզոտոլոգիական հետազոտություններ` կրծողների և դրանց էկտոմակաբույծների շրջանում` էպիզոտիաներ հայտնաբերելու և անհրաժեշտության դեպքում կանխարգելիչ և հակահամաճարակային միջոցառումներ կազմակերպելու համար: 2017 թվականին արձանագրվել է տուլարեմիայի 33 դեպք` կապված Տավուշի մարզի Արծվաբերդ համայնքում տեղային բռնկմամբ: Կատարվել են համապատասխան կանխարգելիչ և հակահամաճարակային միջոցառումներ` դեպքերի հետագա տարածումը կանխարգելելու նպատակով:

2017 թվականին բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման և հանրային առողջապահության ծառայությունների ձեռքբերման նպատակով պետական բյուջեից հատկացվել է շուրջ 2.8 մլրդ դրամ: 2016 թվականի համեմատ ծախսերը նվազել են 3%-ով, որը պայմանավորված է ծախսերի օպտիմալացման ուղղությամբ կատարված աշխատանքներով:

Իմունականխարգելման ազգային ծրագրի գծով արդյունավետ միջոցառումների իրականացումը մշտապես բարձր գնահատականի է արժանացել միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում` ԱՀԿ-ի կողմից: Հանրապետությունում կառավարելի վարակիչ հիվանդությունների առումով համաճարակային իրավիճակը բարենպաստ է: Հայաստանում չեն արձանագրվում պատվաստումներով կանխարգելվող մի շարք հիվանդություններ` դիֆթերիա, պոլիոմիելիտ, նորածնային փայտացում, իսկ կապույտ հազը և համաճարակային պարոտիտն արձանագրվում են եզակի դեպքերի տեսքով: Խոշոր նվաճումներից են կարմրուկի և կարմրախտի տեղական դեպքերի բացակայությունը և Հայաստանի տարածքը «պոլիոմիելիտից ազատ» կարգավիճակի պահպանումը:

Վերջին տարիների ընթացքում նոր պատվաստանյութերի սահուն ներդրման և հաջող իրականացման արդյունքում զգալի հաջողություններ են գրանցվել ռոտավիրուսային վարակների և մանրէային մենինգիտների (ուղեղի թաղանթի բորբոքում) կանխարգելման և վերահսկման գործընթացներում: Մասնավորապես, վերջին տարիներին դիտվող մանկական մահացության նվազեցմանն (2017 թվականին կազմել է 8.1‰` 2008 թվականի 10.8‰-ի փոխարեն) ուղղված ջանքերում իրենց ուրույն դերն են ունեցել Պատվաստումների ազգային օրացույցում ներդրված հնգավալենտ, ռոտավիրուսային և պնևմակոկային պատվաստումները:

Իմունականխարգելման ազգային ծրագրի գործարկման արդյունավետությունը գնահատվում է 2 հիմնական բնութագրիչների միտումներով` պատվաստումներում նպատակային բնակչության ընդգրկման ցուցանիշների բարելավմամբ և կառավարելի վարակիչ հիվանդությունների հիվանդացության բացակայությամբ կամ վերահսկմամբ:

Վերջին տարիներին դիտվում է կառավարելի վարակիչ հիվանդությունների դեմ կատարվող պատվաստումներում բնակչության նպատակային խմբերի ընդգրկման ցուցանիշների կայուն աճ:

 

Գծանկար 8.2 Նպատակային բնակչության ընդգրկվածություն /%/, 2008-2017թթ

 

Նպատակային բնակչության ընդգրկվածություն

 

Այսպես, 2017 թվականին մինչև մեկ տարեկան երեխաների ամբողջական ընդգրկումը տուբերկուլյոզի, հեպատիտ Բ-ի, դիֆթերիայի, ռոտավիրուսային վարակի, կապույտ հազի, պնևմակոկային վարակի, փայտացման, հեմոֆիլուսային` վարակի, պոլիոմիելիտի դեմ պատվաստումներում կազմել է 91.0%` 2008 թվականի 86.0%-ի փոխարեն, մինչև երկու տարեկան երեխաների ամբողջական ընդգրկումը անհրաժեշտ պատվաստումներում կազմել է 93.0%` 2008 թվականի 82.0%-ի փոխարեն, իսկ մինչև 7 տարեկան երեխաների ամբողջական ընդգրկումը անհրաժեշտ պատվաստումներում կազմել է 97.0%` 2008 թվականի 93.0%-ի փոխարեն: 2017 թվականին մեկ տարեկան երեխաների շրջանում դիտվում է ցուցանիշի նվազում 1%-ով` հանրապետությունում հակապատվաստումային շարժման ակտիվացման հետևանքով: Այսպիսով` համաձայն վարչական վիճակագրական հաշվետվությունների` նպատակային տարիքի երեխաների 90 տոկոսից ավելին ստանում են իրենց անհրաժեշտ պատվաստումները, որը միջազգային ստանդարտներով բավարար ցուցանիշ է:

Հայաստանի Հանրապետությունում 1995 թվականից պոլիոմելիտի դեպք չի արձանագրվում: 2002 թվականին Հայաստանը ի թիվս եվրոպական տարածաշրջանի երկրների հռչակվեց որպես պոլիոմիելիտից ազատ երկիր և առ այսօր պահպանում է այդ կարգավիճակը: Պոլիոմիելիտի դեմ հիմնական երեք դեղաչափ պատվաստումներ կատարվում են 6, 12 և 18 շաբաթական երեխաներին, հետագայում 1-ական դեղաչափ կրկնապատվաստում` 18 ամսական և 6 տարեկան երեխաներին: Յուրաքանչյուր տարի պետական բյուջեից 18-20 մլն դրամ հատկացվում է 250000-270000 դեղաչափ պատվաստանյութ ձեռք բերելու համար: Նպատակային երեխաների մոտ 96-97% ընդգրկվում են պոլիոմիելիտի դեմ պատվաստումներում:

 

Գծանկար 8.3 Պոլիոմիելիտի և դիֆթերիայի հիվանդացության շարժընթաց, 1990-2017 թթ.

 

Պոլիոմիելիտի և դիֆթերիայի հիվանդացության շարժընթաց

 

1994-1995 թվականներին հանրապետությունում արձանագրված դիֆթերիայի բռնկումից հետո, իրավիճակը կայունացել է և 2000 թվականից դեպքեր չեն արձանագրվում, այն դեպքում, երբ հանրապետության հետ սոցիալ-տնտեսական կապ ունեցող, ինչպես նաև հարևան երկրներում, դեռևս արձանագրվում են դիֆթերիայի հիվանդացման բազմաթիվ դեպքեր` նույնիսկ բռնկումների ձևով:

2007 թվականին կարմրուկի և կարմրախտի դեմ 98 տոկոս ընդգրկումով զանգվածային պատվաստումների, ինչպես նաև 1 և 6 տարեկան երեխաների շրջանում ԿԿԽ պատվաստանյութով 96-97 տոկոս ընդգրկումով պլանային պատվաստումների իրականացման շնորհիվ ներկայում հանրապետությունում կարմրուկ, կարմրախտ և խոզուկ հիվանդությունների առումով իրավիճակը կայուն է` կարմրուկի և կարմրախտի դեպքեր չեն արձանագրվում, իսկ խոզուկը` միայն եզակի ձևով:

 

Գծանկար 8.4 Կարմրուկի, կարմրախտի և խոզուկի հիվանդացության շարժընթաց, 2000-2017 թթ.

 

Կարմրուկի, կարմրախտի և խոզուկի հիվանդացության շարժընթաց

 

Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեից ԿԿԽ պատվաստանյութի ձեռքբերման համար յուրաքանչյուր տարի հատկացվել է շուրջ 280 մլն դրամ` ներառյալ նախազորակոչային և զորակոչային տարիքի պատվաստումների համար:

Ռոտավիրուսային վարակների դեմ պատվաստումների ներդրման արդյունքում բոլոր տարիքային խմբերում դիտվել է ռոտավիրուսային վարակներով պայմանավորված հոսպիտալացումների կտրուկ նվազում (2013-2014 թվականներին` 23%, 2015 թվականին` 16%, 2016 թվականին` 3%, իսկ 2017 թվականին` 13%): Նվազումն ակնառու է հատկապես պատվաստման ենթակա տարիքային խմբում` մինչև 1 տարեկան երեխաների շրջանում:

2017 թվականին ԳԱՎԻ (Պատվաստումների և պատվաստանյութերի գլոբալ դաշինքի) աջակցությամբ ներդրվել է մարդու պապիլոմավիրուսային պատվաստանյութը: Օժանդակությունը լինելու է նաև 2018 թվականին` պատվաստանյութերի և պատվաստումների օժանդակ պարագաների տեսքով:

Երկրի իմունականխարգելման գործընթացի հաջողությունների և ձեռքբերումների պահպանման նպատակով շատ կարևոր է պատվաստանյութերի և պատվաստումների օժանդակ պարագաների ձեռքբերման համար կայուն ֆինանսական միջոցների առկայությունը: Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո երկրի Պատվաստումների ազգային օրացույցով նախատեսված պատվաստանյութերի պահանջը և մշտական պահուստային քանակությունների առկայությունն ապահովվել է դոնոր կազմակերպությունների կողմից, որի գերազանց մեծամասնությունը կազմել է ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամի հումանիտար օգնությունը: 2005 թվականից անհրաժեշտ պատվաստանյութերի գնման գործընթացում մասնակցել է նաև պետությունը` տարեցտարի ավելացնելով ներդրումների չափը, համապատասխանաբար` դոնոր կազմակերպությունների աջակցությունն աստիճանաբար նվազել է: 2017 թվականին պետական մասնակցությունը կազմել է 86%:

2016 թվականին պատվաստանյութերի գնման ծախսերը կազմել են 1,440,4 մլն դրամ, իսկ 2017 թվականին` 1,697.4 մլն դրամ:

2017 թվականին արյան հավաքագրման ծառայությունների շրջանակում ծախսերը կազմել են շուրջ 253.0 մլն դրամ:

 

8.1.2.5 Առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայություններ

Հայաստանի Հանրապետության 2017 թվականի պետական բյուջեից դատաբժշկական և գենետիկ ծառայությունների շրջանակում հատկացված շուրջ 369.5 մլն դրամ միջոցների հաշվին իրականացվել է 20,2 հազար փորձաքննություններ:

Հայաստանի Հանրապետության 2017 թվականի պետական բյուջեից պաթանատոմիական ծառայությունների շրջանակում իրականացվող ախտաբանաանատոմիական հետազոտությունների համար տրամադրվել է 53.0 մլն դրամ: Վերջին տարիներին նկատվում է պերինատալ մահացության աճի միտում, որը պայմանավորված է շատ ցածր քաշով (500 գ-1500 գ) ծնված երեխաների, ներարգանդային ինֆեկցիաների, պտղի զարգացման արատների, մոր էքստրագենիտալ հիվանդությունների և այլ պատճառներով: Այն Հայաստանի Հանրապետությունում հասնում է 18%-ի: Նկատի ունենալով այն, որ պերինատալ (շուրջծննդյան) մահացության դեպքերը պետք է ենթարկվեն պարտադիր ախտաբանաանատոմիական հետազոտման 2014 թվականին ստեղծվեց «Պերինատալ ախտաբանաանատոմիական ռեֆերենս կենտրոն», որտեղ տարեկան իրականացվում են համապատասխան հետազոտություններ:

Հաշմանդամ և կարիքավոր երեխաներին օրթեզներով և կորսետներով ապահովման ծառայությունների ծախսերը 2017 թվականին կազմել են 50.7 մլն դրամ: 2017 թվականին հաշմանդամ երեխաների համար պատրաստվել է 1,501 օրթեզ և կորսետ:

Հայաստանի Հանրապետության 2017 թվականի պետական բյուջեից 25.8 մլն դրամ տրամադրվել է առողջ ապրելակերպի խթանման և հանրային իրազեկման ծառայություններին, 214.7 մլն դրամ` բժշկական օգնության մասնագիտական, խորհրդատվական և կազմակերպամեթոդական աջակցության ծառայություններին, 57.9 մլն դրամ` մարդասիրական օգնության կարգով ստացվող դեղերի և դեղագործական արտադրանքի ստացման, մաքսազերծման և բաշխման ծառայություններին, իսկ 40.7 մլն դրամ` տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի համակարգման ծառայություններին:

 

8.1.3 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

  • Առկա խնդիր է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առողջապահական ենթակառուցվածքների և մասնագիտական ներուժի անհամաչափ բաշխումը:
  • Հայաստանի Հանրապետության առողջապահական համակարգի հիմնական խնդիրներից է որակյալ բժշկական օգնության և սպասարկման միասնական ստանդարտների բացակայությունը:
  • Որպես խնդիր է դիտարկվում առողջապահական ծառայությունների նպատակայնության, հատկացվող ֆինանսական միջոցների վերահսկման, որակի կառավարման գործուն մեխանիզմների արդյունավետության ցածր մակարդակը:
  • Հիմնական խնդիրներից են առողջապահական հաստատություններում նույն պետական պատվերի շրջանակներում մատուցվող բժշկական ծառայության համար բազմակի գներով պայմանավորված կոռուպցիոն ռիսկերը և բարձր ստվերայնությունը: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին հաճախ ստիպված է հավելյալ վճարել պետության կողմից անվճար սահմանված ծառայությունների համար: Հայաստանի Հանրապետության առավել խոցելի խավերի համար հաճախ չի պահպանվում սոցիալական արդարության սկզբունքը:
  • «ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլյոզի և մալարիայի դեմ պայքարի» Գլոբալ հիմնադրամի կողմից տրամադրված դրամաշնորհային ծրագրերի («Հայաստանի Հանրապետությունում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ազգային ծրագրին աջակցություն» և «Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ուժեղացում») ավարտից հետո իրականացվող աշխատանքների շարունակականությունը ապահովելու նպատակով առկա խնդիր է պետական մասնակցության մասնաբաժնի ավելացումը հակատուբերկուլյոզային դեղերի, տուբերկուլինի, հակառետրովիրուսային դեղերի, մեթադոնի գնման և հղիների համար ՄԻԱՎ ախտորոշման թեստ հավաքածուների ձեռքբերման համար:
  • Չնայած բնակչության առողջության առաջնային պահպանման ոլորտի բարելավման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումների, առկա խնդիր է քաղաքներում ընտանեկան բժիշկների ինստիտուտի բացակայությունը, ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի զարգացվածության անհամաչափությունը, վերարտադրողական առողջության պահպանումը և ծնելիության նվազման միտումները, հաշմանդամ երեխաների վերականգնողական բուժօգնության շարունակականության ապահովումը:
  • Հիվանդանոցային բուժօգնության գծով առկա խնդիր է հանդիսանում պետական պատվերի շրջանակներում իրականացվող բուժօգնության տեսակների գների և այդ նույն ծառայությունների իրական գների միջև եղած զգալի տարբերությունները (վերջիններիս մոտեցումը շուկայական գներին), ինչպես նաև շահառուներին մատուցվող բժշկական օգնության ծավալների հստակեցումը:
  • Առկա խնդիր է օպտիմալացման գործընթացի շարունակականության ապահովումը և մահճակալների զբաղվածության մակարդակի բարձրացումը:
  • Բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման խնդիրներից է մարդու առողջության վրա շրջակա միջավայրի աղտոտվածության ազդեցության գնահատման աշխատանքների շրջանակների ընդլայնումը, վարակիչ և ոչ վարակիչ հիվանդությունների, քիմիական թունավորումների համաճարակաբանական հսկողության և ոչ վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի և կանխարգելման համակարգերի զարգացումը, ռիսկերի կառավարման և արագ արձագանքման համակարգերի զարգացումը, միջազգային առողջապահական (բժշկասանիտարական) կանոնների շարունակական ներդրման ապահովումը, Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում համընդհանուր լաբորատոր ցանցի զարգացումը, Եվրասիական տնտեսական միության քաղաքականությանը համահունչ միջոցառումների իրականացումը, լաբորատոր գործունեության զարգացումը, նյութատեխնիկական բազայի արդիականացումը և ժամանակակից սարքավորումներով համալրումը, ինչպես նաև վարակիչ և ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման և դրանց դեմ պայքարի հարցերով հասարակական համախմբման (սոցիալական մոբիլիզացման) գործընթացի կազմակերպումը և համակարգումը:
  • Ազգային օրացույցում ընդգրկված պատվաստումների ժամանակին և որակով իրականացումը հանդիսանում է կարևորագույն հիմնախնդիրներից մեկը, քանի որ ժամանակին անհրաժեշտ պատվաստումների չիրականացումը կարող է բերել համաճարակների ռիսկերի բարձրացմանը: Բացի այդ, մանկական հասակում պատվաստվելով` միլիոնավոր մեծահասակներ կարող են փրկվել այնպիսի վարակիչ հիվանդություններից, որոնք թաքնված ընթացք ունեն մանկական հասակում և արտահայտվում են մեծ տարիքում:
  • Առկա խնդիր է դոնորական արյուն հավաքագրող հաստատությունների կառուցվածքի և կարգավիճակի, լիցենզավորման պահանջների և պայմանների հստակեցումը, արյան ծառայության աշխատանքների հսկողության կանոնակարգումը, Հայաստանի Հանրապետության ինքնաապահովումն արյան բաղադրամասերով և պատրաստուկներով (դրանց հասանելիության ապահովումը Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում), դոնորական արյան հետազոտությունների ավտոմատացումը (ինչը թույլ կտա նվազեցնել հետազոտությունների արդյունքների վրա մարդկային գործոնի ազդեցությունը, իրականացնել տվյալների նաև թվային արխիվացում), արյան բաղադրամասերի անվտանգության մակարդակի բարձրացումը (ներդնելով ՄԻԱՎ-ի, հեպատիտ Բ-ի, հեպատիտ Ց-ի վիրուսների որոշումը ՊՇՌ եղանակով), արտակարգ իրավիճակներում Հայաստանի Հանրապետության արյան ծառայության աշխատանքների կազմակերպումը, այդ թվում արյան բաղադրամասերի պահանջարկի ապահովումը, որոշակի քանակությամբ արյան հավաքագրման պարկերի, սարքավորումների, փոխներարկման պարագաների և նյութերի պահեստավորումը, արյան բաղադրամասերի անվտանգությունը` պահպանումը և տեղափոխումը հավաքագրման կետերից դեպի անմիջապես օգտագործման կետ: Առկա խնդիր է նաև արյան ռեեստրի ստեղծումը, դեղորայքի, քիմիական նյութերի և բժշկական պարագաների թանկացման հետ կապված ծառայությունների գների վերանայումը և մշտական կամավոր անհատույց դոնորության աստիճանաբար անցումը:

 

8.2 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ

 

8.2.1 ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

 

Առողջապահության ոլորտում պետության կողմից իրականացվող ծրագրերի նպատակներն են.

 

8.2.1.1 Դեղորայքի տրամադրում ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց

Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց ժամանակին և անհրաժեշտ դեղորայքով ապահովումը:

«ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլյոզի և մալարիայի դեմ պայքարի» Գլոբալ հիմնադրամի կողմից տրամադրված դրամաշնորհային ծրագրերի («Հայաստանի Հանրապետությունում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ազգային ծրագրին աջակցություն» և «Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ուժեղացում») ավարտից հետո իրականացվող աշխատանքների շարունակականությունն ապահովելու նպատակով հիվանդներին հակատուբերկուլյոզային դեղերով, տուբերկուլինով, հակառետրովիրուսային դեղերով, մեթադոնով, իսկ հղիների համար ՄԻԱՎ ախտորոշման թեստ հավաքածուներով ապահովումը:

 

8.2.1.2 Արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների մատուցում

Առաջնային օղակի կողմից հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման և կանխարգելման միջոցով հիվանդանոցային բուժօգնության բեռի թեթևացումը, շտապօգնության անհարկի` քրոնիկ հիվանդների համար տրվող կանչերի թվի նվազումը:

Վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման և հսկման արդյունավետ կառավարումը:

Ոչ վարակիչ հիվանդությունների (ՈՎՀ) և ՈՎՀ-ի ռիսկի գործոնների արդյունավետ կառավարումը` կանխարգելման, վաղ հայտնաբերման ու վերահսկման միջոցով:

ՈՎՀ-ի վաղ հայտնաբերման ապահովումը թիրախավորված սկրինինգային ծրագրերի իրականացման միջոցով:

Պետական բյուջեից արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայություններին հատկացվող միջոցների առավել նպատակային և հասցեական ծախսման, ինչպես նաև բյուջետային միջոցների բաշխման առավել թափանցիկ մեխանիզմների սահմանման նպատակով պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնության և սպասարկման (սոցիալական արդարության և իրատեսական բուժօգնության ծավալների տրամադրման սկզբունքների հիման վրա) վերանայված փաթեթի հաստատումը և գործարկումը:

Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բժշկական ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններում ֆինանսական վերահսկողության և թափանցիկության ապահովումը:

Առողջության առաջնային պահպանման օղակի բուժաշխատողների մասնագիտական հմտությունների և կարողությունների շարունակական զարգացումը:

Բնակչությանը մատուցվող արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների որակի համալիր բարձրացումը:

Առողջության առաջնային պահպանման օղակում կլինիկական ուղեցույցերի և պացիենտի վարման գործելակարգերի շարունակական ներդրումը:

Առողջության առաջնային պահպանման օղակում բժշկական օգնության մշտադիտարկման, որակի կառավարման համակարգերի ներդրումը և զարգացումը (այդ թվում առողջության առաջնային պահպանման ծառայությունների որակական ցուցանիշների և քանակական ցուցանիշների ներդրումը):

Բնակչության բժշկական ծառայությունների ֆիզիկական հասանելիության մեծացման, որակյալ ծառայությունների մատուցման նպատակով արտահիվանդանոցային համակարգերի օպտիմալ կառուցվածքի հաստատումը:

Կանանց և երեխաներին մատուցվող բժշկական ծառայությունների մատչելիության և որակի բարելավումը: Երեխաների առողջության պահպանման ոլորտում 0-1 տարեկան մանուկների մահացության ցուցանիշը չպետք է գերազանցի 7‰: Միջնաժամկետում նախատեսվում է նաև նվազեցնել մինչև 5 տարեկան երեխաների մահացության մակարդակը նվազագույնը 1/5-ով, ցածր քաշով և անհաս նորածինների թիվը կրճատել նվազագույնը 15%-ով, նվազեցնել մայրական մահացության մակարդակը նվազագույնը 1/5-ով, բարելավել նախածննդյան հսկողության ցուցանիշները 10%-ով, վերարտադրողական օրգանների (կրծքագեղձ, արգանդի պարանոցի) քաղցկեղային հիվանդությունները նվազեցնել առնվազն 10%-ով, սկրինինգային հետազոտություններում կանանց ընդգրկվածությունն ապահովել շուրջ 50%-ով, ժամանակակից հակաբեղմնավորիչների շարունակական տրամադրումը և օգտագործման ցուցանիշների բարելավումը 15%-ով, հղիության արհեստական ընդհատման ցուցանիշը նվազեցնել 10%-ով, երեխաների և հղիների մոտ սակավարյունության տարածվածությունը կրճատել 10%-ով, պտղի զարգացման արատների հաճախականությունը նվազեցնել 1/4-ով: Ապահովել հղիների և ռիսկի խմբի կանանց նվազագույնը 95%-ի ընդգրկվածությունը մարդու իմունաանբավարարության վիրուսի նկատմամբ սկրինինգի իրականացման գործընթացում:

 

8.2.1.3 Հիվանդանոցային ընդհանուր բնույթի ծառայություններ

Պետության կողմից հատկացվող ֆինանսական միջոցների արդյունավետ ծախսման նպատակով բժշկական ծառայությունների գնման գործընթացում դեպքերի անհատական վարման (case management) ինստիտուտի ներդրումը, պետական առողջապահական գործակալության (ՊԱԳ) գործառույթներում բժիշկ-փորձագետների ինստիտուտի դերի մեծացումը:

Սոցիալապես անապահով և հատուկ խմբերում ընդգրկվածներին բժշկական օգնության ծառայությունների շրջանակներում շահառուներին մատուցվող բժշկական օգնության ծավալների հստակեցումը (հիվանդությունների և վիճակների հստակ ցանկի սահմանումը), որի շրջանակներում շահառուները կարող են ստանալ սոցիալական կարգավիճակից կախված` անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով բուժսպասարկում: Ծրագրի շրջանակում բյուջեով հատկացված միջոցների շրջանակում իրատեսական, ինքնարժեքի վրա հիմնված և շուկայական մրցակցային սկզբունքներից բխող գների սահմանումը:

Պետական հիմնարկների և կազմակերպությունների աշխատողների բժշկական օգնության և սպասարկման ծառայությունների շրջանակում բյուջետային միջոցների հատկացումների և ծառայությունների իրական պահանջարկի անհամապատասխանությունը վերացնելու նպատակով ակտուարական հաշվարկների հիման վրա իրական բյուջեի ծավալի հաշվարկումը (այդ թվում ապահովագրություն), իրենց նախընտրած բժշկական հաստատությունում, համապատասխան բժշկական փաթեթի շրջանակում, բժշկական ծառայությունների ստացման անխոչընդոտ հնարավորությունների ստեղծումը:

Պետական բյուջեից հիվանդանոցային բժշկական ծառայություններին հատկացվող միջոցների առավել նպատակային և հասցեական ծախսման, ինչպես նաև բյուջետային միջոցների բաշխման առավել թափանցիկ մեխանիզմների սահմանման նպատակով պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնության և սպասարկման (սոցիալական արդարության և իրատեսական բուժօգնության ծավալների տրամադրման սկզբունքների հիման վրա) վերանայված փաթեթի հաստատումը և գործարկումը:

Հիվանդանոցային բժշկական ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններում ֆինանսական վերահսկողության և թափանցիկության ապահովումը:

Բժշկական օգնության և սպասարկման ծառայությունների գների հաշվարկման մեթոդաբանության մշակման և ներդրման աշխատանքները` հիմնված բժշկատնտեսագիտական ստանդարտների և շուկայական առողջ մրցակցության վրա:

Բնակչության բուժման ելքերի բարելավման և բուժսպասարկման գործընթացների որակի բարձրացման, վերահսկողության և թափանցիկության ապահովման նպատակով ապացուցողական բժշկության վրա հիմնված և միջազգայնորեն ընդունված առաջադիմական գործելակարգերի և դրանց հիման վրա պացիենտների վարման կլինիկական ուղեցույցների և պարտադիր կատարման ընթացակարգերի ներդրումը, արտահիվանդանոցային և հիվանդանոցային հատվածների գործառույթների հստակ տարանջատումը:

Հիվանդանոցային օղակի բուժաշխատողների մասնագիտական հմտությունների և կարողությունների շարունակական զարգացումը:

Բնակչությանը մատուցվող հիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների որակի համալիր բարձրացումը:

Հիվանդանոցային օղակում կլինիկական ուղեցույցերի և պացիենտի վարման գործելակարգերի շարունակական ներդրումը:

Հիվանդանոցային օղակում բժշկական օգնության մշտադիտարկման, որակի կառավարման համակարգերի ներդրումը և զարգացումը (այդ թվում հիվանդանոցային ծառայությունների որակական ցուցանիշների և քանակական ցուցանիշների ներդրումը):

Մայրության հովանավորումը, ծննդօգնության որակյալ ծառայությունների մատչելիության ապահովումն` ուղղված մայրական և շուրջծննդյան (պերինատալ) հիվանդացության ու մահացության ցուցանիշների նվազեցմանը, ինչպես նաև վերարտադրողական առողջության բարելավմանը:

 

8.2.1.4 Հանրային առողջապահական ծառայություններ

Հայաստանի Հանրապետության բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովումը, մարդու օրգանիզմի վրա շրջակա միջավայրի վնասակար ու վտանգավոր գործոնների ազդեցության բացառումը, մարդու և նրա ապագա սերունդների կենսունակության համար բարենպաստ պայմանների ապահովումը:

Հայաստանի Հանրապետությունում կառավարելի վարակիչ հիվանդություններով հիվանդացության նվազեցումն է, դրանց հետևանքով մահվան դեպքերի կանխարգելումը և վարակիչ հիվանդությունների նկատմամբ բնակչության անընկալության ապահովումը:

Մարդու պապիլոմավիրուսի դեմ պատվաստանյութերի ներդրման պլանի հաստատումը:

Միջնաժամկետ հատվածում երեխաների պատվաստման գործընթացի բարելավման նպատակով հնգավալենտ պատվաստանյութի փոխարինումը հեքսավալենտ պատվաստանյութով:

Պետական սահմանում արտերկրից հանրապետության տարածք վարակիչ հիվանդությունների ներբերման կանխարգելումը:

Վարակիչ հիվանդությունների առաջացման ու դրանց տարածման պատճառների և պայմանների բացահայտման, քննման և հետազոտության ուղղությամբ իրականացվող աշխատանքների արդյունավետության բարձրացումը:

Համաճարակների, բռնկումների, թունավորումների և հանրային առողջության անվտանգության սպառնացող այլ իրավիճակներին պատրաստվածության և արձագանքման ապահովումը:

 

8.2.1.5 Առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայություններ

Մարդու առողջության վրա բացասական ազդեցություն ունեցող ծխախոտի և այլ վնասակար նյութերի օգտագործման նվազեցումը, ծխելու դեմ պայքարին նպաստող օրենսդրական նորմերի սահմանումը և համապատասխան օրինագծերի ներկայացումը:

Պետական պատվեր իրականացնող առողջապահական կազմակերպությունների կողմից պետական պատվերի միջոցների հաշվին ձեռքբերվող դեղերի, քիմիական նյութերի, բժշկական սարքերի և պարագաների գնման գործընթացների կենտրոնացված համակարգի ներդրումը:

Միջնաժամկետ հատվածում տարեկան 200 կլինիկական ուղեցույցների, 100 գործելակարգերի և 50 ընթացակարգերի թարգմանությունը, տեղայնացումը և ներդրումը:

Մահերի պատճառների վերհանման նպատակով, հանրապետության ուժային մարմինների որոշումների հիման վրա, դատաբժշկական և գենետիկ փորձաքննությունների ապահովումը:

Մանկամահացության մակարդակը նվազեցնելու նպատակով մանկական մահերի հիվանդությունների պատճառների բացահայտումը փորձաքննությունների միջոցով:

Հաշմանդամ և կարիքավոր երեխաների համար օրթեզների և կորսետների օգտագործմամբ բժշկական օգնության ապահովումը:

 

8.2.1 ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2019-2021 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ

Առողջապահության ոլորտում իրականացվող քաղաքականությունն ուղղված է լինելու հանրային առողջապահական ծառայությունների հզորացմանը, հիվանդությունների կանխարգելմանը, առողջ կենսակերպի համար պայմանների ստեղծմանը:

Առողջապահության ոլորտում պետական քաղաքականության գերակայություն են շարունակելու մնալ առողջապահական ծառայությունների հասանելիության և մատչելիության աստիճանի բարձրացումը, որակի շարունակական բարելավումը և առավել տարածված ու բարձր մահացություն ունեցող ոչ վարակիչ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերումն ու կանխարգելումը:

Ինչպես հիվանդանոցային, այնպես էլ առաջնային բուժօգնության կառուցվածքում (այդ թվում ընտանեկան բժշկության) գերակա են շարունակվելու համարվել մոր և մանկան առողջության պահպանումը և սոցիալական հատուկ նշանակություն ունեցող հիվանդությունների դեմ պայքարը:

Միջնաժամկետ հատվածում առողջապահության ոլորտում պետական միջամտության գերակա ուղղությունները (ըստ առաջնահերթության) հետևյալն են.

 

Աղյուսակ 8.2 ՀՀ առողջապահության ոլորտի գերակայությունները 2019-2021 թթ. ժամանակահատվածում

 

Գերակա ուղղությունները 2019-2021 թվականների ժամանակահատվածում  Հիմնավորում` համապատասխան հղումներով կառավարության տնտեսական և քաղաքական ծրագրերին
1. Բուժօգնության առաջնային օղակի հետագա զարգացումը և բնակչի կողմից առողջության առաջնային պահպանման ծառայություններ մատուցող բժշկի ազատ ընտրության սկզբունքով ծառայությունների մատուցումը Համաձայն ՀՀ 2014-2025թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագրին (կետ 413) բուժօգնության առաջնային օղակի հետագա բարելավումն ու զարգացումը շարունակելու է մնալ ոլորտում ՀՀ կառավարության միջամտության հիմնական առաջնահերթություններից մեկը: ՀՀ կառավարության 2006 թվականի մարտի 6-ի N 420-Ն որոշման համաձայն սահմանվում են առողջության առաջնային պահպանման (այսուհետ` ԱԱՊ) ծառայություններ մատուցող բժշկի ընտրության, նրա մոտ բնակչության գրանցման, ինչպես նաև ԱԱՊ ծառայություններ մատուցող բժշկին փոխելու հետ կապված հարաբերությունները: Նախատեսվում է ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակի արդյունավետ կառուցվածքի ձևավորում, քաղաքային բնակավայրերում ընտանեկան բժշկության ինստիտուտի զարգացում:
2. Մոր և մանկան առողջության պահպանումը և վերարտադրողական առողջության բարելավումը:  Համաձայն ՀՀ 2014-2025թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագրին (կետ 417) շարունակվելու և խորացվելու են մոր եւ մանկան առողջության պահպանման բարելավման ուղղությամբ վերջին տարիներին իրականացված բարեփոխումները: Միջնաժամկետ հատվածում «Մարդու վերարտադրողական առողջության և վերարտադրողական իրավունքների մասին» և «Երեխայի իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքների համաձայն իրականացվելիք գործողությունները ուղղված են լինելու հղիներին նախածննդյան և շուրջծննդյան որակյալ բուժօգնության տրամադրմանն, երեխաների` բացառապես կրծքով կերակրման խրախուսմանը և միկրոէլեմենտների անբավարարության կանխմանը, կանանց համար մեծ ռիսկ ներկայացնող հիվանդությունների դեպքերի վաղ հայտնաբերմանն ու տարածման կանխարգելմանն, երեխաների` պատվաստումներով ընդգրկվածության մեծացմանն ու տարածքային կտրվածքով առկա տարբերությունների վերացմանը, վաղ հասակի երեխաների բժշկական ծառայությունների հասանելիության և մատչելիության բարձրացմանն, երեխաների մտավոր և ֆիզիկական թերզարգացման կանխարգելմանն ուղղված նորածնային սկրինինգ ծրագրերի հաջորդական ներդրմանն, երեխաների մտավոր և ֆիզիկական զարգացման խանգարումների և հաշմանդամության կանխարգելմանը:
3. Բնակչության սոցիալապես անապահով և առանձին (հատուկ) խմբերում ընդգրկված անձանց հիվանդանոցային մասնագիտացված բժշկական օգնության ապահովումը: Համաձայն ՀՀ 2014-2025թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագրին (կետ 415) կրկին հատուկ ուշադրության կենտրոնում են լինելու բնակչության սոցիալապես անապահով և առանձին (հատուկ) խմբերում ընդգրկված անձանց հիվանդանոցային մասնագիտացված բուժօգնության ապահովման հարցերը: Ոչ վարակիչ հիվանդությունների, մասնավորապես սիրտ-անոթային, շաքարային դիաբետի, չարորակ նորագոյացություններ հիվանդությունների տարածվածությունը դրսևորում է աճի միտում, և, այս առումով, առավել ռիսկային խմբում են հայտնվում հատկապես բնակչության աղքատ և սոցիալապես անապահով խմբեր:
4.   Հիվանդանոցային ծառայությունների փաթեթների մշակում և ներդնում սոցիալական առանձին խմբերում: Նախատեսվում է առանձին շահառուների խմբերի համար մշակել և ներդնել հիվանդանոցային ծառայությունների փաթեթներ, նախատեսվում է նաև պետության կողմից հատկացվող ֆինանսական միջոցների արդյունավետ ծախսման նպատակով բժշկական ծառայությունների գնման գործընթացում դեպքերի անհատական վարման (case management) ինստիտուտի ներդրում, պետական առողջապահական գործակալության (ՊԱԳ) գործառույթներում բժիշկ-փորձագետների ինստիտուտի դերի մեծացում:
5. Կանխարգելիչ պատվաստումների միջոցով վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելումը և տարածման սահմանափակումը: ՀՀ կառավարության 2016 թվականի մարտի 17-ի նիստի N 10 արձանագրային որոշման համաձայն ազգային օրացույցում ընդգրկված պատվաստումները իրականացվելու են ժամանակին և որակով: Իմունականխարգելումը հանրային առողջապահության տնտեսապես բարձր արդյունավետ ռազմավարություններից է: Հայաստանի Հանրապետությունում պլանային կանխարգելիչ պատվաստումներում ընդգրկվածության բարձր մակարդակի ապահովումը և մանկական մահացության նվազեցման նպատակով նոր պատվաստանյութերի ներդրումը «Հազարամյակի մարտահրավերների» գերակա խնդիրների հաղթահարմանն ուղղված ռազմավարություններից են:                                                 
6. Շտապ բժշկական օգնության ծառայության ապահովումը: ՀՀ կառավարության հավանությանն է արժանացել «Հայաստանի Հանրապետության բնակչության շտապ բժշկական օգնության և սպասարկման 2016-2020 թվականների ռազմավարությանը հավանություն տալու մասին» ՀՀ կառավարության 2016 թվականի ապրիլի 15-ի նիստի N 14 արձանագրային որոշումը, որի համաձայն նախատեսվում է շտապ բժշկական օգնության համապատասխանեցումը ժամանակակից պահանջներին, բնակչության համար շտապ բժշկական օգնության ծառայության մատչելիության և որակի բարելավում:
7. Բնակչությանն անվճար և արտոնյալ պայմաններով դեղերի ապահովումը: Համաձայն «Դեղերի մասին» ՀՀ օրենքի (հոդված 18) և ՀՀ կառավարության 2006 թվականի դեկտեմբերի 23-ի N 1717-Ն որոշման բնակչության առանձին սոցիալական խմբերին իրավունք է տրվում դեղեր ձեռք բերել անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով:
8. Դեղագործական գործունեության կանոնակարգումը և վերահսկողությունը: Համաձայն ՀՀ 2014-2025թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագրի (կետ 419) մեծ կարևորություն է տրվելու դեղերի ֆիզիկական և տնտեսական մատչելիության բարձրացման ուղղությամբ իրականացվելիք ծրագրերին և միջոցառումներին: Ոլորտում վարվող քաղաքականության առաջնահերթությունների շարքում շարունակվելու են մնալ նաև դեղերի որակի և անվտանգության ապահովման ուղղությամբ ձեռնարկվող գործողությունները: Համաձայն «Դեղերի մասին» ՀՀ օրենքի (հոդված 16) դեղերի որակի պետական վերահսկողությունը իրականացվելու է դեղերի շրջանառության բոլոր փուլերում:
9.  Վարակիչ հիվանդությունների ներբերման կանխարգելում, բժշկական, սահմանափակող միջոցառումների իրականացման արդյունավետ կարողությունների ապահովում: ՀՀ կառավարության 2013 թվականի հուլիսի 25-ի N 857-Ն որոշման համաձայն Հայաստանի Հանրապետության պետական սահմանի անցման կետերում բժշկասանիտարական հսկիչ կետերը գործում են որպես ՀՀ առողջապահության նախարարության աշխատակազմի առողջապահական պետական տեսչության կառուցվածքային մաս: Սահմանային բժշկասանիտարական հսկիչ կետերն իրականացնում են պետական սահմանում վարակիչ հիվանդությունների բացահայտում, կասկած հարուցողների և հիվանդների մեկուսացում, հոսպիտալացման կազմակերպում, անհրաժեշտության դեպքում` նմուշառման, ախտահանման, կրծողազերծման, միջատազերծման աշխատանքների կազմակերպում:

 

8.3 2019-2021 թթ. ՄԺԾԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԵԼԻՔ ԾԱԽՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ

 

Առողջապահության բնագավառի զարգացումը, մատուցվող ծառայությունների մատչելիությունը և որակի բարձրացումը, ինչպես նաև բնակչության առողջության վիճակը բնութագրող ցուցանիշների բարելավումը մասամբ պայմանավորված են առողջապահական պետական ծախսերի ավելացմամբ:

2019-2021 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով առողջապահության ոլորտի գծով (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) նախատեսվել են` 2019 թվականին 90,007.4 մլն դրամ (2018-2020 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով` 75,903.6 մլն դրամ), 2020 թվականին` 106,570.0 մլն դրամ (2018-2020 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով` 73,599.8 մլն դրամ) և 2021 թվականին` 117,179.2 մլն դրամ: Միաժամանակ, առանց հաշվի առնելու վարկային ծրագրերը, առողջապահության ոլորտի ծախսերի աճը 2019 թվականին 2018 թվականի նկատմամբ կկազմի 10,828.7 մլն դրամ, 2020 թվականին 2019 թվականի նկատմամբ` 15,840.4 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին 2020 թվականի նկատմամբ` 12,478.8 մլն դրամ:

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով առողջապահության ոլորտին պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերը (առանց կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) 2019 թվականին կկազմեն ՀՆԱ-ի 1.36%-ը, 2020 թվականին` 1.46%-ը և 2021 թվականին` 1.47%-ը:

 

Գծանկար 8.5 Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերի մակարդակը (%` ՀՆԱ-ի նկատմամբ)

 

Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերի մակարդակը

 

Ստորև ներկայացված են առողջապահական ծախսերն ըստ գործառական դասակարգման: Հարկ է նկատի ունենալ, որ առողջապահության ոլորտում ներկայումս ընթանում են ֆինանսավորման մեխանիզմների բարեփոխումներ, որոնք կարող են հանգեցնել ներքոհիշյալ 2019-2021 թվականների ծախսերի գործառական դասակարգման խմբերի միջև փոփոխությունների:

 

Աղյուսակ 8.3 Առողջապահության բնագավառի պետական ծախսերը (մլն դրամ)

 

ՀՀ 2017 թվականի փաստացի ՀՀ 2018 թվականի հաստատված բյուջե ՄԺԾԾ
2019թ. 2020թ. 2021թ.
Առողջապահություն ընդամենը (առանց կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) 81,526.8 82,328.7 90,007.4 106,570.0 117,179.2
1. Բժշկական ապրանքներ, սարքեր և սարքավորումներ - ընդամենը, այդ թվում 3,467.2 4,231.6 4,332.8 4,361.2 4,383.1
կապիտալ ծախսերի գծով 10.1 11.6 11.6 11.6 11.6
2. Արտահիվանդանոցային ծառայություններ (առողջության առաջնային պահպանում) 26,597.1 27,322.2 33,241.5 38,502.2 42,659.7
Տեսակարար կշիռը ընդամենը առողջապահության ծախսերում 32.6% 33.2% 36.9% 36.1% 36.4%
3. Հիվանդանոցային ծառայություններ 39,823.1 40,192.8 43,389.9 52,957.9 61,181.5
Տեսակարար կշիռը ընդամենը առողջապահության ծախսերում 48.8% 48,8% 48,2% 50.0% 52.2%
4. Հանրային առողջապահական ծառայություններ 4,834.0 3,997.3 4,571.9 5,522.6 5,555.3
5. Առողջապահական հարակից ծառայություններ և ծրագրեր 1,407.9 922.3 1,422.0 1,454.4 1,497.7
6. ՀԲ վարկային և դրամաշնորհային ծրագրեր-ընդամենը, այդ թվում 4,091.9 5,662.4 3,049.3 3,771.6 1,902.0
կապիտալ ծախսերի գծով 2,107.8 2,748.1 921.6 1,948.3 280.5
7. Առողջապահական օբյեկտների շինարարություն 1,305.6

 

Գծանկար 8.6 Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերը` ըստ տնտեսագիտական դասակարգման (%)

 

Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերը

 

2019-2021 թվականների կապիտալ ծախսերը (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի, վարկային, դրամաշնորհային և կապիտալ շինարարության ծրագրերի) կազմում եմ 11.6 մլն դրամ: Ընթացիկ ծախսերի մեջ աշխատավարձի տեսակարար կշիռը կազմում է 60-65%:

 

Գծանկար 8.7 2019 թվականի առողջապահության ոլորտի ծախսերի կառուցվածքը (%)

 

2019 թվականի առողջապահության ոլորտի ծախսերի կառուցվածքը

 

Աղյուսակ 8.4 Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերը 2019-2021 թվականներին` ըստ գոյություն ունեցող և նոր ծրագրերի

 

(մլն դրամով)

2019թ. 2020թ. 2021թ.
Գոյություն ունեցող պարտավորությունների ընդհանուր ծախսերը 89,247.4 105,810.0 116,419.2
Նոր նախաձեռնությունների ընդհանուր ծախսերը 760.0 760.0 760.0
ԸՆԴԱՄԵՆԸ 90,007.4 106,570.0 117,179.2

 

Գոյություն ունեցող ծախսային ծրագրերը

 

8.3.1 Դեղորայքի տրամադրում ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց

Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական, հիվանդանոցային բուժօգնություն ստացողներին և հատուկ խմբերում ընդգրկված ֆիզիկական անձանց դեղորայքի տրամադրման նպատակով 2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 2019 թվականին` 4,321.2 մլն դրամ (2018 թվականի 4,220.0 մլն դրամի փոխարեն), 2020 թվականին` 4,349.6 մլն դրամ և 2021 թվականին` 4,371.5 մլն դրամ:

Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարության միջոցով գնվող դեղորայքի գծով միջնաժամկետ հատվածում նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարվա համար 2,600.0 մլն դրամ (2018 թվականի չափով): Նախատեսվում է դեղորայքով ապահովել 231.3 հազար հիվանդներին:

Այլ մարմինների միջոցով գնվող դեղորայքի քանակների ավելացմամբ պայմանավորված ծախսերի աճը միջնաժամկետ հատվածում ըստ տարիների կկազմի 101.2 մլն դրամ, 28.4 մլն դրամ և 21.9 մլն դրամ:

 

8.3.2 Արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների մատուցում

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով արտահիվանդանոցային բժշկական ծառայությունների գծով պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 2019 թվականին 33,241.5 մլն դրամ (2018 թվականի 27,322.2 մլն դրամի փոխարեն), 2020 թվականին` 38,502.2 մլն դրամ և 2021 թվականին` 42,659.7 մլն դրամ:

Ամբուլատոր - պոլիկլինիկական բժշկական օգնության ծառայությունների որակի բարձրացմամբ, կանխարգելիչ միջոցառումների ակտիվացմամբ և դրա հետ մեկտեղ ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բուժօգնության նորմատիվների (տարեկան կտրվածքով մեկ բնակչի հաշվով ըստ ծառայությունների տեսակների ֆինանսավորման միջինացված գումարների) վերանայմամբ պայմանավորված ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 5,526.7 մլն դրամ, 2020 թվականին` 4,590.8 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 3,611.4 մլն դրամ:

Հեմոդիալիզի անցկացման կարիք ունեցող անձանց թվաքանակի տարեկան 3-6% աճով պայմանավորված, ինչպես նաև հաշվի առնելով նշյալ հիվանդության կյանքի հետ անհամատեղելի լինելու բնույթը, ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 99.0 մլն դրամ, 2020 թվականին` 77.5 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 79.8 մլն դրամ:

Միջնաժամկետ հատվածում շտապ բժշկական օգնության կանչերի թվաքանակի շուրջ 41% աճով (հատկապես Հայաստանի Հանրապետության մարզերում) պայմանավորված ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 199.0 մլն դրամ, 2020 թվականին` 592,6 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 466,2 մլն դրամ:

Ստոմատոլոգիական բժշկական օգնության ծառայությունների գծով դեպքերի թվաքանակի (շուրջ 25%) ավելացմամբ պայմանավորված ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է շուրջ 100.0 մլն դրամ: Նախատեսվում է սոցիալապես անապահով խմբերում ընդգրկված անձանց կողմից ստոմատոլոգիական բժշկական օգնության ծառայությունների համար վճարվող համավճարների մասնաբաժնի իջեցում:

Միաժամանակ, երեխաների ստոմատոլոգիական առաջնային կանխարգելման ծառայությունների գծով շահառուների թվաքանակի պակասեցմամբ պայմանավորված 2019 թվականին ծախսերը նվազել են 5,6 մլն դրամով:

 

8.3.3 Հիվանդանոցային ընդհանուր բնույթի ծառայություններ

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով հիվանդանոցային բուժօգնության գծով պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 2019 թվականին` 43,179.9 մլն դրամ (2018 թվականի 40,192.8 մլն դրամի փոխարեն), 2020 թվականին` 52,747.9 մլն դրամ և 2021 թվականին` 60,971.5 մլն դրամ:

Հիվանդանոցային բժշկական օգնության և սպասարկման գները նախատեսվում է աստիճանաբար մոտեցնել իրատեսական շուկայական գներին: Վերջինիս հետ պայմանավորված հիվանդանոցային բուժօգնության գծով ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 2,987.1 մլն դրամ, 2020 թվականին` 9,568.0 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 8,223.6 մլն դրամ:

Հիվանդանոցային բուժօգնության համակարգի զարգացումն ընթանալու է ֆինանսավորման հստակ մեխանիզմների ներդրման, միջոցների ծախսման արդյունավետության բարձրացման, ավելորդ հզորությունների կրճատման և բժշկական օգնության որակի ապահովմանն ուղղված կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ ծրագրային մոտեցումներով:

 

8.3.4 Հանրային առողջապահական ծառայություններ

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով հանրային առողջապահական ծառայություններին պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 2019 թվականին` 4,571.9 մլն դրամ (2018 թվականի 3,997.3 մլն դրամի փոխարեն), 2020 թվականին` 5,522.6 մլն դրամ և 2021 թվականին` 5,555.2 մլն դրամ:

Բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգության ապահովման և հանրային առողջապահության ծառայությունների գծով միջնաժամկետ հատվածում նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարվա համար 1,847.4 մլն դրամ (2018 թվականի 1,873.6 մլն դրամի փոխարեն): Ծրագրի շրջանակում նախատեսվում է օպտիմալացմանն ուղղված աշխատանքների միջոցով արդյունավետության բարձրացում:

Իմունականխարգելման ազգային ծրագրի գծով 2019 թվականին նախատեսվում է 2,426.1 մլն դրամ (2018 թվականի 1,825.3 մլն դրամի փոխարեն), իսկ 2020-2021 թվականներին յուրաքանչյուր տարվա համար` 3,343.3 մլն դրամ:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության 66-րդ համաժողովում (2012 թվականի մայիսին) ընդունված որոշման համաձայն նախատեսվում է մինչև 2020 թվականն ապահովել «Աշխարհն առանց պոլիոմիելիտի» կարգավիճակը, որի շրջանակում երկրները (այդ թվում նաև` Հայաստանը) 2018 թվականից սկսած աստիճանաբար դադարեցնում են պոլիոմիելիտի կենդանի պատվաստանյութի կիրառումը` այն աստիճանաբար փոխարինելով պոլիոմիելիտի ինակտիվացված պատվաստանյութով: Զարգացած երկրներում, ինչպես նաև հետխորհրդային մի շարք երկրներում (Վրաստանում, Մերձբալթիկայի հանրապետություններում), այս հարցը լուծվել է հնգավալենտ պատվաստանյութը փոխարինելով վեցավալենտ պատվաստանյութով, որի բաղադրության մեջ մտնում է նաև ինակտիվացված պոլիոմիելիտի պատվաստանյութը: Հաշվի առնելով նշյալ պատվաստանյութի մի շարք առավելությունները (երեխային ներարկվող պատվաստումների թվի նվազում, հետպատվաստումային ռեակցիաների թվի կրճատում, սառցային շղթայի բեռնվածության կրճատում և պատվաստանյութերի անվտանգության ապահովում և այլն), 2019-2021 թվականներին նախատեսվում է ամբողջությամբ անցում կատարել վեցավալենտ պատվաստանյութի: Վերջինիս հետ պայմանավորված վեցավալենտ պատվաստանյութի գնման լրացուցիչ ծախսերը 2019 թվականին նախատեսվում են 490.9 մլն դրամ, իսկ 2020 թվականին` 981.8 մլն դրամ:

Հաշվի առնելով պատվաստումների արդյունավետությունը նոր հիվանդությունների վերահսկման և դրանցից մահացության կանխարգելման գործընթացում, 2017-2018 թվականներին ԳԱՎԻ աջակցությամբ ներդրվել է մարդու պապիլոմավիրուսային պատվաստանյութը (13 տարեկան աղջիկների շրջանում), որը 100 տոկոսով կանխում է արգանդի վզիկի քաղցկեղը, ինչպես նաև` 93 տոկոսով սեռական կոնդիլոմաների առաջացումը: Նկատի ունենալով այն, որ 2019 թվականից պատվաստանյութի ձեռք բերումը նախատեսվում է պետական բյուջեի միջոցների հաշվին, նշյալ պատվաստանյութի գնման համար 2019 թվականին նախատեսվում է 131.2 մլն դրամ: 2019 թվականից պետությունը կշարունակի պատվաստանյութի ձեռքբերումը` ԳԱՎԻ կողմից սահմանված 4.5 ԱՄՆ դոլարին համարժեք գնով, որը շուկայականից ցածր է մոտ 10 անգամ:

2017 թվականի փաստացի կատարողականից ելնելով կատաղության դեմ պատվաստանյութի գնման լրացուցիչ ծախսերը 2019 թվականին նախատեսվում են 21.6 մլն դրամ:

Միաժամանակ, առանձին պատվաստանյութերի ձեռքբերման գծով 2019 թվականին նախատեսվում է ծախսերի նվազեցում 42.9 մլն դրամով, իսկ 2020 թվականին` 64.6 մլն դրամով:

Արյան հավաքագրման ծառայությունների գծով 2019 թվականին նախատեսվում է 253.0 մլն դրամ (2018 թվականի չափով), 2020 թվականին` 278,2 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 306.1 մլն դրամ: Ծախսերի աճը 2020 թվականին նախատեսվում է 25.2 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 27.9 մլն դրամ, որը պայմանավորված է մատուցվող ծառայությունների շրջանակի ավելացմամբ:

Հիգիենիկ և հակահամաճարակային փորձագիտական ծառայությունների գծով 2019 թվականին նախատեսվում է 45.5 մլն դրամ (2018 թվականի չափով), 2020 թվականին` 53.7 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 58.5 մլն դրամ: Ծախսերի աճը 2020 թվականին նախատեսվում է 8.2 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 4.8 մլն դրամ, որը պայմանավորված է լաբորատոր հետազոտությունների թվաքանակի ավելացմամբ:

 

8.3.5 Առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայություններ

2019-2021 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով առողջապահության ոլորտի այլ հարակից ծառայությունների գծով պետական բյուջեից նախատեսվում է հատկացնել 2019 թվականին` 872.0 մլն դրամ (2018 թվականի 922.4 մլն դրամի փոխարեն), 2020 թվականին` 904.4 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 947.7 մլն դրամ:

2019 թվականին նախատեսվող ծախսերի նվազեցումը 2018 թվականի նկատմամբ հիմնականում պայմանավորված է «Տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի համակարգման ծառայություններ» և «Անցանկալի հղիությունների կանխարգելման նպատակով հակաբեղմնավորիչ ժամանակակից միջոցների մատչելիության ապահովում» ծրագրերի չնախատեսմամբ:

Դատաբժշկական և գենետիկ ծառայությունների գծով ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 15.4 մլն դրամ, 2020 թվականին` 24.8 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 37.3 մլն դրամ, որը պայմանավորված է դատաբժշկական փորձաքննությունների ծավալների մեծացմամբ:

Ռազմաբժշկական հաստատություններում և զորամասերի բուժկետերում առկա բժշկական սարքավորումների ընթացիկ սպասարկման և վերանորոգման նպատակով ծախսերի աճը 2019 թվականին նախատեսվում է 5.0 մլն դրամ, 2020 թվականին` 7.6 մլն դրամ, իսկ 2021 թվականին` 6.0 մլն դրամ:

Առողջապահության ոլորտին առնչվող հարակից այլ ծառայությունների գծով ձգտելու ենք պահպանել արդյունքային ցուցանիշների գործող մակարդակը` ի հաշիվ մարդկային և նյութական ռեսուրսների օպտիմալացմանն ուղղված աշխատանքների:

 

8.3.6 Արտաքին աղբյուրներից` պետական բյուջեի խողովակներով ստացվող, վարկերի և դրամաշնորհների հաշվին իրականացվելիք ծրագրեր

1. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման և վերահսկման ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է հեմատոլոգիական և օնկոլոգիական ծառայությունների արդյունավետության բարձրացումը, որի ապահովման համար ծրագրով նախատեսվում է.

ա) Ոչ վարակիչ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման և արդյունավետ բուժմանն ուղղված սկրինինգային, ինչպես նաև ոչ վարակիչ հիվանդությունների ռիսկի գործոնների վերաբերյալ բնակչության իրազեկման ծրագրերի իրականացում:

բ) Մարզային բժշկական կենտրոնների արդիականացում` Վայոց ձորի մարզի բժշկական կենտրոնի նոր շենքի կառուցման և Գեղարքունիքի մարզի Մարտունու բժշկական կենտրոնի նոր շենքի կառուցման աշխատանքները կմեկնարկվեն 2019 թվականին և կավարտվեն 2021 թվականին: Նշված ժամանակահատվածում կենտրոնները կհագեցվեն նաև անհրաժեշտ բժշկական սարքավորումներով և կահույքով:

Նշված ծրագրի շրջանակում 2019 թվականին նախատեսվում է 1,291.3 մլն դրամ (այդ թվում վարկային միջոցներ` 1,074.4 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 216.9 մլն դրամ), 2020 թվականին` 2,270.0 մլն դրամ (այդ թվում վարկային միջոցներ` 1,847.7 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 422.3 մլն դրամ), 2021 թվականին` 386.1 մլն դրամ (այդ թվում վարկային միջոցներ` 318.5 մլն դրամ, ՀՀ համաֆինանսավորում` 67.6 մլն դրամ):

2. Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող Ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման և վերահսկման դրամաշնորհային ծրագիր

Դրամաշնորհային ծրագիրն ուղղված է հիմնական վարկային ծրագրի աջակցմանը, որով նախատեսվում է.

ա) Ոչ վարակիչ հիվանդությունների առկա միտումների վրա հիմնված ծրագրի հզորությունների գնահատում և մշակում:

բ) Արդյունքների վրա հիմնված ֆինանսավորման առկա սխեմայի վերանայում:

գ) Աշխատաժողովների կազմակերպում և ուսումնական նյութերի պատրաստում:

Նշված ծրագրի շրջանակում 2019 թվականին նախատեսվում է 117.9 մլն դրամ դրամաշնորհային միջոցներ, իսկ 2020 թվականին` 117.9 մլն դրամ դրամաշնորհային միջոցներ:

3. Գլոբալ հիմնադրամի աջակցությամբ իրականացվող «Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ուժեղացում» դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագրի հիմնական նպատակներն են Հայաստանի Հանրապետությունում տուբերկուլյոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի ուժեղացումը` առավել լավ ախտորոշում և բուժում տրամադրելու համար, դեղակայուն տուբերկուլյոզի (ԴԿ ՏԲ) կառավարման ընդլայնումը, ինչպես քաղաքացիական բնակչության, այնպես էլ դատապարտյալների շրջանում և տուբերկուլյոզով հիվանդներին սոցիալական աջակցության տրամադրումը` Տ` արդյունավետ վերահսկման նպատակով: Ծրագրի շրջանակում իրականացվում են գործառույթներ գնումների և մատակարարման ներուժի, մարդկային ռեսուրսների զարգացման, տուբերկուլյոզի ախտորոշման և բուժման, հիվանդներին սոցիալական աջակցության, ՏԲ/ՄԻԱՎ համավարակի դեմ պայքարի, վարակի վերահսկման, մոնիտորինգի և գնահատման համակարգի բարելավման, հանրության իրազեկման ոլորտներում` տուբերկուլյոզի տարածվածության և մահացության մակարդակները իջեցնելու և դեղակայուն տուբերկուլյոզի հետագա զարգացումը կանխելու նպատակով:

Նշված ծրագրի շրջանակում 2019 թվականին նախատեսվում է 768.3 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 696.3 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 72.0 մլն դրամ), 2020 թվականին` 408.1 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 336.1 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 72.0 մլն դրամ), 2021 թվականին` 547.1 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 475.1 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 72.0 մլն դրամ):

4. Գլոբալ հիմնադրամի աջակցությամբ իրականացվող «Հայաստանի Հանրապետությունում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ազգային ծրագրին աջակցություն» դրամաշնորհային ծրագիր

Ծրագրի նպատակն է նպաստել հանրապետությունում ՄԻԱՎ համաճարակի նվազեցմանը` հակառետրովիրուսային բուժում տրամադրելով բոլոր նրանց, ովքեր ունեն վերջինիս կարիքը, հղի կանանց և ընդհանուր բնակչության համար ապահովելով խորհրդատվության և թեստավորման հասանելիությունը, իրականացնելով ՄԻԱՎ-ի կանխարգելման միջոցառումներ դատապարտյալների և տեղաշարժվող բնակչության շրջանում: Իրականացնել ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի վերաբերյալ խորհրդատվության, հետազոտության կետերին և ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ հետազոտություններ կատարող լաբորատորիաներին տեխնիկական աջակցության և մեթոդական օգնության տրամադրումը, սեմինար-վարժանքների կազմակերպումը, տեղեկատվական համակարգի հզորացումը, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի մոնիտորինգի և գնահատման ազգային միասնական համակարգի ստեղծումը և համաճարակաբանական հետազոտությունների իրականացումը:

Նշված ծրագրի շրջանակում 2019 թվականին նախատեսվում է 871.7 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 785.3 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 86.4 մլն դրամ), 2020 թվականին` 975.5 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 878.9 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 96.6 մլն դրամ), 2021 թվականին` 968.7 մլն դրամ (այդ թվում դրամաշնորհային միջոցներ` 872.7 մլն դրամ, Հայաստանի Հանրապետության համաֆինանսավորում` 96.0 մլն դրամ):

 

Նոր նախաձեռնություններին առնչվող ծրագրեր

Էլեկտրոնային առողջապահության համակարգի ներդրմամբ և շարունակականության ապահովմամբ պայմանավորված միջնաժամկետ հատվածում «Էլեկտրոնային առողջապահության համակարգի պահպանման ծառայություններ» ծրագրի գծով նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարվա համար 500.0 մլն դրամ: Նշյալ ծրագրի միջոցով կիրականացվի պետության կողմից երաշխավորված անվճար և արտոնյալ պայմաններով բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպությունների էլեկտրոնային առողջապահական համակարգին միացման վճարների փոխհատուցում:

Տարեցտարի ծնունդների թվաքանակի նվազմամբ պայմանավորված (սոցիալապես անապահով խմբերում ընդգրկված զույգերի համար) միջնաժամկետ հատվածում «Անպտուղ զույգերի համար վերարտադրողական օժանդակ տեխնոլոգիաների կիրառմամբ բժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրի գծով նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարվա համար 210.0 մլն դրամ:

Հայաստանի Հանրապետության բնակչությանը բարդություն ներկայացնող բժշկական ծառայությունների մատուցման նպատակով` միջնաժամկետ հատվածում «Բժիշկ-մասնագետների ժամանակավոր ուղեգրման միջոցով ՀՀ մարզային առողջապահական կազմակերպություններում բժշկական ծառայությունների մատուցում» ծրագրի գծով նախատեսվում է յուրաքանչյուր տարվա համար 50.0 մլն դրամ:

 

ԳԼՈՒԽ 9.
ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

 

9.1. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

9.1.1 Ոլորտի ընդհանուր նկարագիրը

Սոցիալական պաշտպանությունը պատմականորեն հանդիսացել և շարունակում է հանդես գալ որպես ՀՀ պետական քաղաքականության գերակա ուղղություններից մեկը:

Սոցիալական պաշտպանության ոլորտում պետական քաղաքականության հիմնական նպատակն է երկրում աղքատության մակարդակի էական կրճատումը, ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավումն և ՀՀ բնակչության առանձին խմբերի համար սոցիալական երաշխիքների ապահովումը:

Վերոհիշյալ նպատակին հասնելու համար սոցիալական պաշտպանության ոլորտում իրականացվում է լայնածավալ պետական միջամտություն: Ստորև ներկայացված է ոլորտում առկա իրավիճակը և պետական միջամտության հիմնական ուղղություններն ըստ սոցիալական պաշտպանության առանձին բնագավառների:

Խնամքի կարիք ունեցող 18 տարեկանից բարձր տարիքի անձանց խնամքի ծառայությունների բնագավառ

Խնամքի կարիք ունեցող 18 տարեկանից բարձր տարիքի անձանց խնամքի ծառայությունների բնագավառում պետական միջամտությունն իրականացվում է ՀՀ պետական բյուջեի միջոցների հաշվին տարեցներին շուրջօրյա խնամքի, սոցիալական սպասարկման ծառայությունների, ցերեկային խնամքի, տնային պայմաններում կենսաթոշակառուներին, հաշմանդամություն ունեցող 18 տարին լրացած անձանց կենցաղային սպասարկման, սոցիալ-հոգեբանական, բժշկական օգնության և իրավաբանական խորհրդատվության ծառայությունների տրամադրման եղանակով:

Այս բնագավառի շահառուներ են համարվում խնամքի կարիք ունեցող տարեց ու հաշմանդամ անձինք, ինչպես նաև սոցիալական պատճառներով անօթևան դարձած անձին