Սեղմել Esc փակելու համար:
ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ ՄԱՍ)

 

 

                          CONSEIL        CONCIL

                        DE L'EUROPE    OF EUROPE

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ԵՐՐՈՐԴ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

 

ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(2-րդ մաս)

 

(Գանգատ թիվ 34334/04)

 

ՎՃԻՌ

 

113. Ինչ վերաբերում է Կառավարության այն փաստարկին, թե Դիմումատուն անհրաժեշտ բժշկական օգնության բացակայության արդյունքում չի ենթարկվել որևէ հոգեկան կամ ֆիզիկական տառապանքի, Դատարանը, նախ և առաջ, նշում է, որ Դիմումատուն սրտի խնդիրների հետ կապված հայտնվել է ծայրահեղ իրավիճակում, երբ 2004 թ. հուլիսի 27-ին ստացավ սրտի կաթված (տե`ս վերոնշյալ 56-րդ պարբերությունը): Դատարանը չի ցանկանում անել ենթադրություններ այն մասին, թե արդյոք Դիմումատուի սրտի կաթվածը կանոնավոր բժշկական օգնություն չստանալու հետևանք է եղել: Սակայն Դատարանը հատկապես անհանգստացնող է համարում այն հանգամանքը, որ Դիմումատուի սրտի կաթվածը համընկել է Դիմումատուի բժշկական օգնության կարիք ունենալու հանգամանքին իշխանությունների ուշադրությունը հրավիրելու` նրա փաստաբանի անհաջող փորձերի հետ (տե`ս վերոնշյալ 54-րդ և 55-րդ պարբերությունները):

114. Ճիշտ է, Դատարանի առջև չկա որևէ ապացույց փաստելու համար, որ քննարկվող ժամանակահատվածում Դիմումատուն հայտնվել է բժշկական արտակարգ իրավիճակում կամ իր մյուս հիվանդությունների (մասնավորապես, տասներկումատնյա աղիքի սուր արյունահոսող խոցի և շաքարախտի) պատճառով տառապել է ուժեղ կամ երկարատև ցավերից: Դատարանը, սակայն, նշում է, որ ազատազրկման ընթացքում պատշաճ բժշկական օգնություն չցուցաբերելու վերաբերյալ գանգատների առկայության պարագայում պարտադիր չէ, որ նման օգնության բացակայությունը հանգեցնի բժշկական արտակարգ իրավիճակի կամ պատճառ հանդիսանա սուր և երկարատև ցավերի, որպեսզի ապացուցվի, որ ազատազրկված անձը ենթարկվել է 3-րդ հոդվածի երաշխիքների հետ անհամատեղելի վերաբերմունքի: Փաստը, որ կալանավորն ունեցել է նման օգնության կարիք և խնդրել է դրա համար, և որն անհասանելի է եղել, որոշ պայմաններում կարող է բավարար լինել եզրակացնելու, որ նման վերաբերմունքը նվաստացուցիչ է այս հոդվածի իմաստով (տե`ս Sarban, վկայակոչված վերը, §§ 86-87 և 90):

115. Այսպես, ինչպես արդեն վերը նշվեց, Դիմումատուն ակնհայտորեն ունեցել է կանոնավոր բժշկական օգնության և վերահսկողության կարիք, որը, սակայն, նրան մերժվել է երկարատև ժամանակահատվածի ընթացքում: Այս կապակցությամբ Դիմումատուի փաստաբանի կողմից ներկայացված բոլոր բողոքները նույնպես մնացել են անպատասխան (տե`ս վերոնշյալ 46-րդ պարբերությունը) կամ ստացել են ձևական արձագանքներ (տե`ս վերոնշյալ 58-րդ, 60-րդ և 63-րդ պարբերությունները): Դիմումատուի` բժշկական օգնության վերաբերյալ բանավոր խնդրանքները նույնպես ոչ մի արդյունք չեն տվել: Դատարանի կարծիքով Դիմումատուի համար սա պետք է դառնար զգալի անհանգստության և զրկանքների պատճառ, քանի որ վերջինս ակնհայտորեն տուժել է այնպիսի բժշկական պայմաններում պահվելուց, որոնք սահմանազանցել էին ազատազրկմանը բնորոշ անխուսափելի զրկանքների շեմը:

116. Հետևաբար, տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում:

 

Բ. Դիմումատուին վերաքննիչ դատավարության ընթացքում մետաղյա

ճաղավանդակի մեջ պահելը

 

1. Կողմերի դիրքորոշումները

 

117. Կառավարությունը, վկայակոչելով Sarban (տես վերը, §§ 188-90) գործով կայացված վճիռը, գտավ, որ դատավարության ընթացքում ճաղավանդակի մեջ անձին պահելը կարող է դիտարկվել միայն որպես գործոն, որը կարող է նպաստել 3-րդ հոդվածի խախտման մասին որոշում կայացնելուն, սակայն ինքնին չի կարող համարվել բավարար նման որոշում կայացնելու համար: Այդ գործում, ի տարբերություն սույն գործի, առկա էին այլ հանգամանքներ, որոնք ստիպեցին Դատարանին կայացնել նման որոշում. դրանք էին` գործի մեծ հրապարակայնությունը, Դիմումատուին ձեռնաշղթաներ հագցնելը և հանրության առջև ճաղավանդակի միջով արյան ճնշումը չափելը: Նշված գործում քննարկվող անվտանգության միջոցներն արդարացված չէին, մինչդեռ սույն գործում Վերաքննիչ դատարանը տվել էր Դիմումատուին ճաղավանդակի մեջ պահելու մանրամասն պատճառաբանություն, որը ներառում էր անվտանգության ռիսկերն ու տուժողի վախը:

118. Ավելին, ճաղավանդակը, որտեղ տեղավորել էին Դիմումատուին, համարվում էր ամբաստանյալների համար նախատեսված նստատեղի: Հետևաբար, չկար Դիմումատուին նվաստացնելու մտադրություն կամ սեփական աչքերում նվաստացված զգալու որևէ պատճառ: Կառավարությունն ի վերջո նշեց, որ դատարանում մետաղյա ճաղավանդակների առկայությունը ժառանգություն է մնացել խորհրդային համակարգից և դրանք վերացվել են բարեփոխումների արդյունքում սույն գործում տեղի ունեցած դեպքերից հետո:

119. Դիմումատուն պնդեց, որ քննարկվող վերաբերմունքը սահմանազանցել է 3-րդ հոդվածով նախատեսված նվազագույն դաժանության շեմը: Վերաքննիչ դատավարության ողջ ընթացքում, որը ներառում էր տասներկու դատական լսում, յուրաքանչյուրը չորս ժամ տևողությամբ, նա պահվել էր մետաղյա ճաղավանդակում, ինչը ոտնահարել էր իր արժանապատվությունը և ստիպել իրեն զգալ նվաստացված: Դիմումատուի երեխաները, կինը, քույրը, եղբայրն ու ընկերները ներկա են եղել նիստերի դահլիճում և տեսել են իրեն նման պայմաններում, իսկ Դիմումատուի ապրումներն առավել ծանրացել էին` տեսնելով հարազատների ցավը: Նա իրեն նվաստացած էր զգացել նաև իր հակառակորդների աչքերում: Մասնավորապես, երբ իր փաստաբանը միջնորդություն ներկայացրեց` խնդրելով դատարանին հանել իրեն ճաղավանդակից, դատարանը, նախքան որոշում կայացնելը, հարցրել էր դատախազի և տուժողի փաստաբանի կարծիքները:

120. Բացի այդ, Կառավարության կողմից անվտանգության նկատառումներ վկայակոչելն անհիմն է: Մասնավորապես, առաջին ատյանի դատարանում ողջ դատավարության ընթացքում նա չի պահվել ճաղավանդակում, և որևէ միջադեպ տեղի չի ունեցել իր և տուժողի միջև: Բացի այդ, նրան ճաղավանդակում պահելու մեջ դիտավորություն չի եղել և ոչ էլ պահվել է տուժողի պահանջով, քանի որ սա միջոց է, որը կիրառվում է Վերաքննիչ դատարանում բոլոր ամբաստանյալների նկատմամբ, ովքեր կալանքի տակ էին: Վերաքննիչ դատարանը չներկայացրեց Դիմումատուին ճաղավանդակում պահելու վերաբերյալ որոշման պատճառները: Ավելին, ողջ ընթացքում նրան ուղեկցել են զինված ոստիկանները, և, հետևաբար, չի եղել նրան ճաղավանդակի մեջ պահելու անհրաժեշտություն:

121. Դիմումատուն, ի վերջո, պնդեց, որ բարեփոխումների շրջանում Կառավարությունն ընդունել է, որ ճաղավանդակների օգտագործումը չի համապատասխանում միջազգային չափանիշներին: Ճաղավանդակների վերացումը ցույց տվեց նաև, որ դրանք ընդհանուր առմամբ անհրաժեշտ չեն եղել անվտանգության ապահովման համար: Բացի այդ, Կառավարության պնդումն ամբողջությամբ ճշմարտացի չէր, քանի որ ճաղավանդակները դեռևս առկա էին Երևանից դուրս գտնվող մի քանի դատական նիստերի դահլիճներում:

 

2. Դատարանի գնահատականը

 

(ա) Ընդունելիությունը

 

122. Դատարանը նշում է, որ գանգատն ակնհայտորեն անհիմն չէ Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ մասի իմաստով: Այն նշում է նաև, որ այն անընդունելի չէ որևէ այլ հիմքով: Հետևաբար, այն պետք է հայտարարվի ընդունելի:

 

(բ) Գործի ըստ էության քննությունը

 

123. Դատարանը վկայակոչում է վատ վերաբերմունքի արգելքի վերաբերյալ 3-րդ հոդվածի ներքո իր նախադեպային իրավունքում հաստատված հիմնարար սկզբունքները (տե`ս վերոնշյալ 101-րդ և 102-րդ պաբերությունները): Ինչպես նաև, Դատարանի կողմից վերաբերմունքը որակվել է «անմարդկային», քանի որ տուժողների մոտ այն առաջացրել է վախի, տառապանքի և ստորադասության զգացողություն, որը կարող է նվաստացնել և ստորացնել նրանց (տե`ս Kudla v. Poland [GC], թիվ 30210/96, § 92, ECHR 2000-XI): Պատիժը կամ դրա հետ կապված վերաբերմունքը «նվաստացնող» համարելու համար, տառապանքը կամ նվաստացումը պետք է բոլոր դեպքերում անցնեն օրինական վերաբերմունքի կամ պատժի կոնկրետ ձևի հետ կապված անխուսափելի տառապանքի կամ նվաստացման սահմանը (տե`ս, V. v. the United Kingdom [GC], թիվ 24888/94, § 71, ECHR 1999-IX):

124. Դատարանը նշում է նաև, որ հարկադրանքի միջոցը սովորաբար չի առաջացնում խնդիր Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի ներքո, երբ նման միջոցը կիրառվում է օրինական կալանավորման կապակցությամբ և չի հանգեցնում ուժի գործադրման կամ հրապարակային գործողությունների` գերազանցելով ողջամտորեն անհրաժեշտ սահմանները: Այս կապակցությամբ պետք է հաշվի առնել կոնկրետ անձի կողմից փախուստի դիմելու կամ վնասվածք կամ վնաս պատճառելու վտանգը (տե`ս, ի թիվս այլոց, Raninen v. Finland, 1997 թ. դեկտեմբերի 16, § 56, Վճիռների և Որոշումների Ժողովածու, 1997-VIII, և Ocalan v. Turkey [GC], թիվ 46221/99, § 182, ECHR 2005-IV):

125. Այսպիսով, 3-րդ հոդվածի խախտում արձանագրվել է այն դեպքերում, երբ դիմումատուները, հանդիսանալով հանրային ճանաչում վայելող անձինք, պահվել են ամբաստանյալների համար նախատեսված ճաղերով փակված վայրում, որը նման էր մետաղյա ճաղավանդակի և վերահսկվել է հատուկ ծառայությունների կողմից, որի աշխատակիցները կրել են սև դիմակներ, և այդ ամենը ողջ երկրի տարածքով հեռարձակվել է ուղիղ եթերով, անկախ այն հանգամանքից, որ բացակայել է դիմումատուների` դատական նիստերի դահլիճ տեղափոխելիս կամ դատական նիստերի ընթացքում փախուստի կամ բռնության դիմելու վտանգը (տե`ս Ramishvili and Kokhreidze v. Georgia, թիվ 1704/06, §§ 98-102, 2009թ. հունվարի 27): Ավելին, 3-րդ հոդվածի խախտում արձանագրվել է այն դեպքում, երբ դիմումատուն, որը չի հանդիսացել հանրաճանաչ անձ, անարդարացիորեն ձեռնաշղթայվել է դռնբաց նիստերի ժամանակ (տե`ս, Gorodnichev v. Russia, թիվ 52058/99, §§ 105-109, 2007 թ. մայիսի 24): Դիմումատուին անարդարացիորեն ճաղավանդակի մեջ դռնբաց նիստերի ընթացքում պահելը նույնպես համարվել է 3-րդ հոդվածի խախտում արձանագրելուն նպաստող գործոն (տե`ս, Sarban, վկայակոչված վերը, §§ 88-90): Սակայն, անգամ հրապարակայնության բացակայության պարագայում, որոշակի վերաբերմունքը միևնույն է կարող է լինել նվաստացնող, եթե տուժողը կարող էր ստորացվել, եթե ոչ այլոց, ապա իր աչքերում (տե`ս Tyrer v. the United Kingdom, 1978թ. ապրիլի 25, § 32, Series A թիվ 26; և Ramishvili and Kokhreidze, վկայակոչված վերը, §§ 97 և 100): Այսպիսով, դիմումատուի նկատմամբ ազատությունը սահմանափակող միջոցների կիրառումը միևնույն է կարող էր առաջացնել 3-րդ հոդվածի խախտում` անվտանգությանը սպառնացող վտանգի բացակայության պարագայում (տե`ս, Henaf v. France, թիվ 65436/01, §§ 51 և 56, ECHR 2003-XI):

126. Անդրադառնալով սույն գործի հանգամանքներին` Դատարանը նշում է, որ վերաքննիչ դատավարության ողջ ընթացքում Դիմումատուն պահվել է շուրջ 3 ք.մ. մակերես ունեցող ճաղավանդակում: Դատարանը համամիտ չէ Կառավարության այն դիրքորոշման հետ, որ այդ միջոցը արդարացված էր անվտանգության նկատառումներով: Բացի այդ գործի նյութերում առկա չէր Կառավարության դիրքորոշման որևէ հիմնավորում: Մասնավորապես, հակառակ Կառավարության պնդման` Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելու անհրաժեշտությունն արդարացնող ոչ մի կոնկրետ պատճառ Վերաքննիչ դատարանի կողմից չի ներկայացվել: Ավելին, մերժելով Դիմումատուի համապատասխան միջնորդությունը` Վերաքննիչ դատարանն ընդհանուր անդրադարձ է արել անվտանգության խնդրին` չտրամադրելով մանրամասն բացատրություն Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակից բաց թողնելու դեպքում դատական նիստերի դահլիճում անվտանգությանը սպառնացող պատճառների վերաբերյալ:

127. Դատարանը նշում է, որ Դիմումատուի անձի կամ վարքագծի հետ կապված ոչինչ չէր արդարացնում նման անվտանգության միջոցի կիրառումը: Առաջին ատյանի դատարանում տեղի ունեցած դատավարության ողջ ընթացքում, որտեղ Դիմումատուի նկատմամբ որևէ անվտանգության միջոց չի կիրառվել, նա կարգապահ էր և ոչ մի միջադեպ չարձանագրվեց: Ավելին, Դիմումատուն չի ունեցել նախկին դատվածություն, չի արձանագրվել բռնի վարքագիծ և նա մեղադրվել է բռնությամբ չզուգորդված հանցագործության մեջ: Բացի այդ, դատախազի և Վերաքննիչ դատարանի ելույթներից կարելի է եզրակացնել, որ մետաղյա ճաղավանդակը դատական նիստերի դահլիճում մշտական ատրիբուտ է և ծառայել է որպես նստատեղի և Դիմումատուին այնտեղ տեղավորելը պայմանավորված չի եղել նրա` փախուստի կամ բռնության դիմելու իրական վտանգով, այլ այն պարզ հանգամանքով, որ դա այն տեղն էր, որտեղ Դիմումատուն, որպես քրեական գործով ամբաստանյալ պետք է գտնվեր (տե`ս, վերոնշյալ 17-րդ և 18-րդ պարբերությունները):

128. Դատարանը նշում է, որ Վերաքննիչ դատավարությունը (առնվազն տասներկու դատական նիստ) տեղի է ունեցել 2004 թ. մարտ-մայիս ամիսներին: Դիմումատուն պնդեց և Կառավարությունը չվիճարկեց, որ նիստերի տևողությունը եղել է միջինը չորս ժամ: Այդ ընթացքում հանրությունը, ներառյալ ընտանիքն ու ընկերները տեսել են Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ: Դատարանը գտնում է, որ դատական նիստերի նման խիստ արտաքին տեսքը կարող էր ստիպել ներկա գտնվողներին հավատալ, որ դատվում էր ծայրահեղ վտանգավոր հանցագործ: Ավելին, Դատարանը համաձայնում է Դիմումատուի հետ, որ նման հանրային մերկացման ձևը նվաստացրել է իրեն, եթե ոչ հանրության, ապա իր սեփական աչքերում, և առաջացրել է ստորադասության զգացողություն: Ավելին, նման նվաստացուցիչ վերաբերմունքը հեշտությամբ կարող էր բացասական ազդեցություն ունենալ դատավարության ընթացքում Դիմումատուի կենտրոնանալու ունակության և զգոնության վրա, այն դեպքում, երբ քննարկվում էր նրան քրեական պատասխանատվության ենթարկելու մասին կարևոր հարց (տե`ս, mutatis mutandis, Ramishvili and Kokhreidze, վկայակոչված վերը, § 100):

129. Վերը շարադրածի լույսի ներքո Դատարանը եզրակացնում է, որ վերաքննիչ դատավարության ընթացքում Դիմումատուի նկատմամբ նման խիստ և նվաստացուցիչ միջոցի կիրառումը, որն արդարացված չէր անվտանգությանը սպառնացող իրական վտանգով, հանդիսանում է նվաստացնող վերաբերմունք: Հետևաբար, տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում:

 

III. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 6-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ 1-ԻՆ ԵՎ 2-ՐԴ ՄԱՍԵՐԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

 

130. Դիմումատուն բողոքեց, որ վերաքննիչ դատավարության ընթացքում իրեն մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելը խախտում է կողմերի հավասարության և անմեղության կանխավարկածի սկզբունքները: Նա վկայակոչեց Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերը, որոնց համապատասխան մասերը սահմանում են.

 

«1. Յուրաքանչյուր ոք, ... իրեն ներկայացված ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի ... դատարանի կողմից ... արդարացի դատաքննության իրավունք:

...

2. Յուրաքանչյուր ոք, ով մեղադրվում է քրեական հանցագործություն կատարելու մեջ համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքին համապատասխան»:

 

Ա. Ընդունելիությունը

 

131. Դատարանը նշում է, որ գանգատներն ակնհայտորեն անհիմն չեն Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ մասի իմաստով: Դատարանը նշում է նաև, որ գանգատներն անընդունելի չեն որևէ այլ հիմքով: Հետևաբար, դրանք պետք է հայտարարվեն ընդունելի:

 

Բ. Գործի ըստ էության քննությունը

 

1.Կողմերի դիրքորոշումները

 

(ա) Կառավարությունը

 

132. Կառավարությունը պնդեց, որ 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը վերաբերում է դատաքննությանն արդյունավետորեն մասնակցելու հնարավորությանը, այլ ոչ թե այն զգացումներին, որոնք Դիմումատուն կարող է ունենալ: Դիմումատուին ճաղավանդակի մեջ պահելն ինքնին չի խախտել կողմերի հավասարության սկզբունքը: Դիմումատուն չի նշել որևէ հանգամանք, որը կմատնանշեր, որ ինքը հակառակ կողմի հետ եղել է անհավասար պայմաններում: Իրականում, նա արդյունավետորեն մասնակցել է դատավարությանը, ներկայացնել է ապացույցներ, կանչել և հարցաքննել է վկաներին, հարցաքննել է իր դեմ ցուցմունք տվող վկաներին, ներկայացրել է միջնորդություններ և առանց սահմանափակումների շփվել է իր երկու փաստաբանների հետ, որոնք չէին գտնվում ճաղավանդակում: Ի հիմնավորումն իր այս պնդմանը` Կառավարությունը հղում արեց Auguste v. France (թիվ 11837/85, 1990 թ. հունիսի 7-ի Հանձնաժողովի հաշվետվություն, Որոշումներ և Հաշվետվություններ 69, էջ 104) գործին:

133. Կառավարությունը պնդեց նաև, որ Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելն ինքնին չի խախտում անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը: Ոչ էլ դա նշանակում է, որ Վերաքննիչ դատարանը, դատավարության կողմերն ու այլ մասնակիցներն ունեցել են նախապես կանխորոշված կարծիք Դիմումատուի մեղավորության վերաբերյալ կամ համարել են նրան հանցագործ:

 

(բ) Դիմումատուն

 

134. Դիմումատուն պնդեց, որ 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված կողմերի հավասարության սկզբունքը խախտվել է: Մասնավորապես, հանրության առջև ճաղավանդակի մեջ պահվելու պատճառով առաջացած նվաստացուցիչ վիճակը և շարունակական զգայական տառապանքներն ու ամոթի զգացումը թույլ չէին տալիս նրան կենտրոնանալ, ճնշվել էր իր կամքը և զգալիորեն սահմանափակվել էր դիմագրավելու ունակությունը: Այսպիսով, նա զրկված է եղել դատավարությանն արդյունավետ մասնակցելու հնարավորությունից: Սա հատկապես կարևոր է, քանի որ Վերաքննիչ դատարանն իրականացնում է գործի ամբողջական քննություն: Փաստաբան ունենալու հանգամանքը չի եղել որոշիչ, քանի որ նա ստիպված էր անձամբ ներկայացնել ապացույցներ` ներառյալ պատասխանել կողմերի և դատարանի հարցերին: Ավելին, նա իրեն չի զգացել հավասար մրցակից և դատավարության հենց սկզբից զգացել է իրեն պարտված կողմ, հատկապես այն պահից, երբ Վերաքննիչ դատարանը հրաժարվեց ազատ արձակել իրեն ճաղավանդակից: Դատավարական հակառակորդները նույնպես զգում էին իրենց գերադասությունն իր նկատմամբ:

135. Դիմումատուն պնդեց նաև, որ անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը պաշտպանում է անձի` նախքան մեղքի հաստատումը հանրության կողմից հանցագործ չհամարվելու իրավունքը: Վերաքննիչ դատարանը պետք է խուսափեր ցանկացած գործողությունից, որը կարող էր հանրության մոտ տպավորություն ստեղծել նրա մեղավորության վերաբերյալ: Սակայն Վերաքննիչ դատարանը որոշեց պահել իրեն մետաղյա ճաղավանդակում, անկախ այն հանգամանքից, որ դա կարող էր ըստ էության ստեղծել նման տպավորություն, քանի որ ճաղավանդակում պահվող անձինք ընդհանուր առմամբ ընկալվում են որպես ծանր հանցագործություն կատարած անձինք:

 

2.Դատարանի գնահատականը

 

136. Դատարանը կրկնում է, որ կողմերի հավասարության և անմեղության կանխավարկածի սկզբունքները քրեական դատավարությունում արդար դատաքննության իրավունքի առավել լայն հայեցակարգի բնութագրիչ տարրերն են (տե`ս, Ekbatani v. Sweden, 1988 թ. մայիսի 26, § 30, Series A no. 134, և Deweer v. Belgium, 1980 թ. փետրվարի 27, § 56, Series A no. 35): Առաջին սկզբունքը ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր կողմին պետք է տրվի իր դիրքորոշումը ներկայացնելու պատշաճ հնարավորություն, ներառյալ ներկայացնելու ապացույցներն այնպիսի պայմաններում, որոնք չեն դնի նրան էականորեն անշահավետ վիճակում հակառակորդի նկատմամբ (տե`ս, Dombo Beheer B.V. v. the Netherlands, 1993թ. հոկտեմբերի 27, § 33, Series A no. 274), մինչդեռ երկրորդ սկզբունքը խախտված կլինի այն դեպքերում, եթե նախքան մեղավորությունն օրենքի հիման վրա ապացուցված լինելը դատարանը կարծիք հայտնի քրեական գործով մեղադրվող անձի մեղավորության վերաբերյալ: Բավարար է անգամ, որ պաշտոնական որոշման բացակայության պարագայում դատարանի դատողությունից երևա, որ այն համարում է մեղադրյալին մեղավոր (տե`ս, Minelli v. Switzerland, 1983թ. մարտի 25, §§ 27 and 37, Series A no. 62):

137. Դատարանը նշում է, որ քրեական դատարանի առջև մեղադրյալի` «ապակյա վանդակի» մեջ հայտնվելու վերաբերյալ գործում Հանձնաժողովը չգտավ արդար դատաքննության կամ անմեղության կանխավարկածի խախտում: Այդ գործում Հանձնաժողովը նշեց, որ դա մշտական անվտանգության պահպանման միջոց էր, որն օգտագործվում էր այլ քրեական գործերի ժամանակ, բացի այդ մեղադրյալը հնարավորություն ուներ խորհրդապահական կարգով շփվել իր փաստաբանի հետ, դատարանի հետ, և որ նա չէր գտնվում ստորադաս վիճակում մեղադրանքի կողմի կամ ատենակալների հետ հարաբերություններում (տե`ս, Auguste, վկայակոչված վերը): Հանձնաժողովն եկավ նման եզրակացության մեկ այլ գործով, երբ մեղադրյալը հայտնվեց դատարանի առջև պատգարակի վրա (տե`ս, Meerbrey v. Germany (որոշում), թիվ 37998/97, Հանձնաժողովի 1998 թ. հունվարի 12-ի որոշումը, չհրապարակված):

138. Սույն գործում, ինչպես արդեն նշվեց վերը, Դատարանն ընդունում է, որ Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելը կարող էր ազդեցություն ունենալ նրա կենտրոնանալու ունակության և զգոնության վրա: Այն նշում է, սակայն, որ Դիմումատուն ստացել է երկու փաստաբանների աջակցությունը: Չկա որևէ փաստարկ առ այն, որ Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելը խորհրդապահական և ազատ կերպով իր փաստաբանների կամ դատարանի հետ հաղորդակցությունը դարձրել էր անհնարին: Դիմումատուն ինքը նույնպես չի ներկայացրել նման գանգատներ: Դիմումատուն հետևաբար հնարավորություն է ունեցել արդյունավետորեն պաշտպանել իրեն, և չի կարելի ասել, թե խնդրո առարկա անվտանգության միջոցը դրել էր իրեն էականորեն ոչ շահավետ վիճակի մեջ մեղադրանքի կողմի կամ քաղաքացիական հայցվորի նկատմամբ: Ավելին, ինչպես արդեն վերը նշվեց, մետաղյա ճաղավանդակը մշտական անվտանգության միջոց էր, որն օգտագործվում էր ՀՀ քրեական և զինվորական գործերով վերաքննիչ դատարանի կողմից քննված բոլոր քրեական գործերի ժամանակ: Հետևաբար, սույն միջոցի կիրառումը չէր նշանակում, որ Վերաքննիչ դատարանը Դիմումատուին համարում էր մեղավոր:

139. Դատարանն անկասկած դեմ է Դիմումատուի նկատմամբ նման նվաստացուցիչ անվտանգության միջոցի կիրառմանը, որը նա համարում է անընդունելի Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի պահանջների ներքո: Ամեն դեպքում չի կարելի ասել, որ այն խախտել է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերով երաշխավորված կողմերի հավասարության սկզբունքը կամ անմեղության կանխավարկածը:

140. Հետևաբար, Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերի խախտում տեղի չի ունեցել:

 

IV. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 6-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ 3-ՐԴ ՄԱՍԻ (դ) ԵՆԹԱԿԵՏԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ

ԽԱԽՏՈՒՄԸ

 

141. Դիմումատուն բողոքեց, որ օրենքը չի երաշխավորում կողմերի հավասարության սկզբունքը` վկաներ կանչելու տեսանկյունից, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի («Քր. դատ. օր») 271-րդ հոդվածի համաձայն մեղադրանքի կողմն ազատ է ընտրելու վկաներին, որոնց ցանկանում է հրավիրել առանց դատարանի նախնական թույլտվության, մինչդեռ պաշտպանության կողմը պարտավոր է ձեռք բերել նման թույլտվություն: Դիմումատուն բողոքեց նաև, որ Վերաքննիչ դատարանը մերժեց իր` վկաներ Կ.Ս.- ին և Ս.Հ.-ին կանչելու միջնորդությունը: Նա վկայակոչեց Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (դ) ենթակետը, որի համապատասխան մասը սահմանում է.

 

«3. Քրեական հանցագործություն կատարելու մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր ոք ունի հետևյալ նվազագույն իրավունքները.

 

...

 

(դ) ... իր վկաներին կանչելու ու հարցաքննելու միևնույն պայմաններով, ինչ իր դեմ ցուցմունք տված վկաները ... «:

 

Ընդունելիությունը

 

1. Հավասարությունն օրենքի առջև

 

(ա) Կողմերի դիրքորոշումները

 

142. Կառավարությունը պնդեց, որ Դիմումատուի` Քր. դատ. օր.-ի համապատասխան դրույթների մեկնաբանությունը սխալ է: Իրականում, մեղադրանքի կողմը չունի որևէ առավելություն քննարկվող հարցում: Մասնավորապես, Քր. դատ. օր.-ի 271-րդ հոդվածի 1-ին մասը չի պարտավորեցնում դատարաններին հրավիրել մեղադրող կողմի կազմած ցուցակում ընդգրկված բոլոր վկաներին: Ավելին, ճիշտ չէ նաև այն, որ բացառապես պաշտպանության և ոչ թե մեղադրանքի կողմից առաջադրված վկաների ներկայանալն է պահանջում դատարանի թույլտվություն: Ինչպես մեղադրանքը, այնպես էլ դատավարության ընթացքում ներկայացված միջնորդությունները պետք է քննվեն դատարանների կողմից Քր. դատ. օր.-ի 102-րդ, 331-րդ և 391-րդ հոդվածներով նախատեսված կարգով, և դատարաններն ազատ են այս կամ այն վկային հրավիրելու որոշման մեջ:

143. Դիմումատուն պնդեց, որ վկաներ հրավիրելու հարցում օրենքը չի երաշխավորում կողմերի հավասարության սկզբունքը: Մասնավորապես, Քր. դատ. օր.-ի 271-րդ հոդվածի 1-ին մասը պարտավորեցնում է դատարաններին հրավիրել մեղադրանքի կողմից մեղադրական եզրակացությանը կցված ցուցակում նշված բոլոր անձանց: Դատախազը չպետք է ներկայացնի միջնորդություն այդ անձանց հրավիրելու թույլտվություն ձեռք բերելու համար և այդ հարցը դատարանի քննության առարկան չէ: Մյուս կողմից, եթե պաշտպանությունը ցանկանում է հրավիրել վկաներ, այն պետք է հայցի դատարանի թույլտվությունը, ինչը պաշտպանությանն անհավասար պայմանների մեջ է դնում մեղադրանքի նկատմամբ: Կառավարության կողմից վկայակոչված Քր. դատ. օր.-ի 331-րդ հոդվածը խոսում է «նոր» ապացույցների մասին, և ճիշտ է, որ «լրացուցիչ» վկաներ կանչելու տեսանկյունից ներպետական օրենսդրությունն երկու կողմերի համար էլ սահմանում է հավասար հնարավորություններ: Սակայն, ինչ վերաբերում է նախաքննության ժամանակ հավաքված ապացույցներին, ներառյալ մեղադրական եզրակացությանը կից հավելվածում հիշատակված վկաների ցուցմունքները, ապա այս ապացույցներն ենթակա են քննության դատարանի կողմից բոլոր դեպքերում: Գոյություն չունի որևէ գործ, որում դատարանները քննարկեն մեղադրանքի կազմած ցուցակում հիշատակված անձանց հրավիրելու հարցը:

 

(բ) Դատարանի գնահատականը

 

144. Դատարանը կրկնում է, որ 6-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (դ) ենթակետը չի պահանջում մեղադրյալի կողմից բոլոր վկաների դատական նիստին կանչելն ու նրանց հարցաքննելը: Դրա բուն նպատակը, ինչպես երևում է «միևնույն պայմաններում» ձևակերպումից, գործով կողմերի լրիվ «հավասարությունն» է (տե`ս, Engel and Others v. the Netherlands, 1976թ. հունիսի 8, § 91, Series A no. 22, Bօnisch v. Austria, 1985թ. մայիսի 6, § 32, Series A no. 92, և Vidal v. Belgium, 1992թ. ապրիլի 22, «33, Series A no. 235-B):

145. Սույն գործում Դիմումատուն վիճարկում է, որ մեղադրանքի կողմն օրենքի ուժով եղել է առավել գերադասելի դիրքում, քանի որ այն իրավունք ուներ ներկայացնել վկաների ցուցակ, որոնց դատարանները պարտավոր են եղել հրավիրել, մինչդեռ պաշտպանության կողմը յուրաքանչյուր դեպքում պետք է ստանար դատարանի թույլտվությունը:

146. Դատարանը նշում է, որ Քր. դատ. օր.-ի 271-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն մեղադրանքի կողմն իրավունք ունի ներկայացնել դատարանին կանչման ենթակա անձանց ցուցակ, որն ունի մեղադրական եզրակացությանը կցվող հավելվածի ձև: Այս ցուցակը ներառում է անձանց, ովքեր հարցաքննվել են որպես վկաներ քրեական գործի նախաքննության ընթացքում: Ճիշտ է, որ 271-րդ հոդվածի 1-ին մասը բառացիորեն նշում է «դատական նիստին կանչվելու ենթակա անձանց ցուցակ» (ընդգծումն ավելացված է): Սակայն սա չի նշանակում, որ դատարանները պարտավոր են կանչել այդ ցուցակում մատնանշված բոլոր վկաներին: Բացի այդ, Քր. դատ. օր.-ում չկա որևէ այլ դրույթ, որը դատարանների վրա նման պարտավորություն կդներ:

147. Ավելին, հակառակ Դիմումատուի պնդմանը` դատարանն իրականում քննում է մեղադրանքի կողմի ցուցակում նշված անձանց կանչելու կամ չկանչելու հարցը, երբ Քր. դատ. օր.-ի 293-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն այն կայացնում է գործով դատական քննություն նշանակելու մասին որոշում: Հետևաբար, չի կարելի ասել, թե մեղադրանքի կողմի ներկայացրած ցուցակում նշված բոլոր վկաները մեխանիկորեն կանչվում են դատարան: Այդ հարցը, ինչպես և պաշտպանության կողմից վկաների հրավիրելը թողնված է դատարանի հայեցողությանը: Նման հանգամանքներում Դատարանը նշում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությունը չի խախտել մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի միջև հավասարության սկզբունքը` վկաներ հրավիրելու հարցում:

148. Հետևաբար, գանգատի սույն մասն ակնհայտորեն անհիմն է և պետք է մերժվի Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի հիման վրա:

 

2. Վկաներ Կ.Ս.-ին և Ս.Հ.-ին հրավիրելու մերժումը

 

149. Դատարանը կրկնում է, որ որպես ընդհանուր կանոն, ապացույցները գնահատելը և ամբաստանյալների կողմից ներկայացրած ապացույցների կարևորությունը որոշելը ներպետական դատարանների գործն է: Ավելի հստակ, 6-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (դ) ենթակետը, կրկին որպես ընդհանուր կանոն, վկաներ հրավիրելու նպատակահարմարությունն որոշելու հարցը թողնում է դատարանների հայեցողությանը` Կոնվենցիոն համակարգում այդ բառին տրված «ինքնուրույն» իմաստով (տե`ս, Perna v. Italy [GC], թիվ 48898/99, § 29, ECHR 2003-V): Ներպետական դատարաններն օժտված են այնպիսի հայեցողությամբ, որը թույլատրում է նրանց, պահպանելով Կոնվենցիայի պահանջները, որոշել, թե արդյոք պաշտպանության կողմի վկաների ցուցմունքները կնպաստեն գործով ճշմարտության բացահայտմանը, այլապես` կարող են կայացնել որոշումներ այդ վկաների հարցաքննումը մերժելու մասին (տե`ս, Payot and Petit v. Switzerland, 1991թ. սեպտեմբերի 2-ի Հանձնաժողովի որոշում, չհրապարակված): Ինչպես արդեն վերը նշվեց, 6-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (դ) ենթակետը չի պահանջում մեղադրյալի անունից կանչել և հարցաքննել բոլոր վկաներին (տե`ս, Vidal, վկայակոչված վերը, § 33):

150. Սույն գործով Դիմումատուն բողոքեց Վերաքննիչ դատարանի կողմից` երկու վկաներ, հաշվապահներ Կ.Ս.-ի և Ս.Հ.-ի հարցաքննությունը մերժելու որոշման դեմ: Դատարանը նշում է, սակայն, որ հաշվապահ Կ.Ս.-ն արդեն կանչվել և հարցաքննվել էր առաջին ատյանի դատարանի կողմից (տե`ս, վերոնշյալ 14-րդ և 20-րդ պարբերությունները): Հետևաբար, այն չի համարում այդ վկային կրկին կանչելու վերաբերյալ Վերաքննիչ դատարանի մերժումն անհիմն: Ինչ վերաբերում է հաշվապահ Ս.Հ.-ին, ապա Վերաքննիչ դատարանը իր մերժումն արդարացրել է նրանով, որ սույն գործի շրջանակներում նրան կանչելը անհրաժեշտ չի համարել: Դատարանը չի գտնում, որ այդպես վարվելով Վերաքննիչ դատարանը չարաշահել է իր հայեցողության սահմանը` հաշվի առնելով, որ Դիմումատուն դատապարտվել է դատարան ներկայացված և քննված մի շարք ապացույցների հիման վրա, ներառյալ դատարանի կողմից հանձնարարված երկու հաշվապահ փորձագետների եզրակացությունները և համապատասխան հաշվապահ փորձագետների և հաշվապահ Կ.Ս.-ի ցուցմունքները (տե`ս վերոնշյալ 14-րդ պարբերությունը):

151. Հետևաբար, գանգատի սույն մասն ակնհայտորեն անհիմն է և Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն պետք է մերժվի:

 

V. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 41-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

 

152. Կոնվենցիայի 41-րդ հոդվածը սահմանում է.

 

«Եթե Դատարանը գտնում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի կամ դրան կից Արձանագրությունների խախտում, իսկ համապատասխան Բարձր պայմանավորվող կողմի ներպետական իրավունքն ընձեռում է միայն մասնակի հատուցման հնարավորություն, ապա Դատարանը որոշում է, անհրաժեշտության դեպքում, տուժած կողմին արդարացի փոխհատուցում տրամադրել»:

 

Ա. Վնաս

 

153. Դիմումատուն պահանջեց 20,000 եվրո որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում: Նա նաև պնդեց, որ Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի երաշխիքների խախտմամբ դատավարության արդյունքում նա պարտավորվել է հատուցել տուժողի վնասը` 23,063,108 ՀՀ դրամի և 119,000 ԱՄՆ դոլարի չափով: Ավելին, 2003 թ. մայիսից 2007 թ. ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում ազատազրկման արդյունքում նա զրկվել է եկամուտներից` 36,000 եվրո գումարի չափով: Դիմումատուն պահանջեց այս գումարները որպես նյութական վնասի հատուցում:

154. Կառավարությունն առարկեց Դիմումատուի նյութական վնասի պահանջի դեմ, պնդելով, որ վերջինս հիմնավորող որևէ փաստաթուղթ չի ներկայացրել: Ավելին, ենթադրյալ խախտումների և նյութական պահանջի միջև բացակայում է պատճառահետևանքային կապը: Բացի այդ, նրա գանգատն առ այն, որ 6-րդ հոդվածի խախտումը հանգեցրել է սխալ դատապարտման և, հետևաբար, պատճառել է եկամուտների կորուստ, կրում է սպեկուլյատիվ բնույթ:

155. Դատարանը նշում է, որ Դիմումատուին ազատությունից զրկելը նախքան իր դատապարտումը չի հանդիսանում սույն գանգատի առարկա: Հետևաբար, չկա պատճառահետևանքային կապ արձանագրված խախտումների և Դիմումատուի` այդ ժամանակահատվածում կորցրած եկամուտների հատուցման պահանջի միջև: Ավելին, ինչ վերաբերում է Դիմումատուի` 6-րդ հոդվածի երաշխիքների խախտման արդյունքում առաջացած նյութական վնասի հատուցման պահանջին, Դատարանը նշում է, որ Դիմումատուի` այդ դրույթների հետ կապված գանգատները մերժվել են: Հետևաբար, այն մերժում է Դիմումատուի` նյութական վնասների հատուցման պահանջը: Մյուս կողմից Դատարանը գտնում է, որ Դիմումատուն արձանագրված խախտումների արդյունքում միանշանակ կրել է ոչ նյութական վնաս: Առաջնորդվելով արդարացիության սկզբունքով` Դատարանը տրամադրում է Դիմումատուին 16,000 եվրո ոչ նյութական վնասի դիմաց, որը պետք է վճարվի Դիմումատուի դստերը` Արուսյակ Հարությունյանին:

 

Բ. Ծախսեր և ծախքեր

 

156. Դիմումատուն չի ներկայացրել դատական ծախսերի հատուցման պահանջ: Հետևաբար, հատուցում չի տրամադրվում սույն գլխի ներքո:

 

Գ. Չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը

 

157. Դատարանը նպատակահարմար է համարում, որ չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը պետք է հիմնված լինի Եվրոպական կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված փոխառության տրամադրման առավելագույն տոկոսադրույքի վրա, որին պետք է գումարվի երեք հարյուրերորդական տոկոս:

 

ԱՅՍ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՄԲ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՄԻԱՁԱՅՆ`

 

1. Հայտարարում է Դիմումատուին քրեակատարողական հիմնարկում անհրաժեշտ բժշկական օգնություն չցուցաբերելու և վերաքննիչ դատավարության ընթացքում Դիմումատուին մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելու վերաբերյալ գանգատներն ընդունելի, իսկ գանգատի մնացած մասն` անընդունելի,

2. Վճռում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում` կապված Դիմումատուին քրեակատարողական հիմնարկում անհրաժեշտ բժշկական օգնություն չցուցաբերելու հետ,

3. Վճռում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում` կապված Դիմումատուին վերաքննիչ դատավարության ընթացքում մետաղյա ճաղավանդակի մեջ պահելու հետ,

4. Վճռում է, որ տեղի չի ունեցել Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերի խախտում,

5. Վճռում է, որ

(ա) պատասխանող պետությունը վճիռը Կոնվենցիայի 44-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում Դիմումատուի դստերը պետք է վճարի 16,000 (տասնվեց հազար) եվրո, որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում` փոխարկված պատասխանող պետության ազգային արժույթով` վճարման օրվա դրությամբ գործող փոխարժեքով, գումարած նշված գումարի վրա հաշվարկվող բոլոր տեսակի հարկերը:

(բ) վերը նշված եռամսյա ժամկետի ավարտից հետո մինչև վճարման օրը, պետք է վճարվի նշված գումարի պարզ տոկոս Եվրոպական կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված փոխառության տրամադրման առավելագույն տոկոսադրույքի չափով պարտավորությունների չկատարման ժամանակահատվածի համար` գումարած երեք հարյուրերորդական տոկոս:

6. Մերժում է Դիմումատուի արդարացի փոխհատուցման պահանջի մնացյալ մասը:

 

Կատարված է անգլերեն, գրավոր ծանուցվել է 2010թ. հունիսի 15-ին` համաձայն Դատարանի Կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ մասերի:

 

        Santiago Quesada                          Josep Casadevall

           Քարտուղար                                   Նախագահ

 

 

pin
Եվրոպական դատարան
15.06.2010
N 34334/04
Վճիռ