Սեղմել Esc փակելու համար:
ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (1-ԻՆ ՄԱՍ)
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (1-ԻՆ ՄԱՍ)

 

 

                          CONSEIL        CONCIL

                        DE L'EUROPE    OF EUROPE

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ՄԵԾ ՊԱԼԱՏ

 

ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(1-ին մաս)

 

(Գանգատ թիվ 23459/03)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

7 հուլիս 2011

 

Սույն վճիռը վերջնական է, այն կարող է ենթարկվել խմբագրական փոփոխությունների:

 

Բայաթյանն ընդդեմ Հայաստանի գործով,

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի Մեծ

Պալատը, հետևյալ կազմով`

Jean-Paul Costa, Նախագահ,

Christos Rozakis,

Nicolas Bratza,

Peer Lorenzen,

Franջoise Tulkens,

Nina Vajic,

Lech Garlicki,

Alvina Gyulumyan,

Dean Spielmann,

Renate Jaeger,

Sverre Erik Jebens,

Paivi Hirvela,

Mirjana Lazarova Trajkovska,

Ledi Bianku,

Mihai Poalelungi,

Nebojsa NebojsaVucNebosaVuinicNebojsaVuini, NebojsaVuini

NebojsaVuini NebojsaVuiniGuido

NebojsaVuiniGuidoRaimondi, NebojsaVuiniGuidoRaimondi

NebojsaVuiniGuidoRaimondi դատավորներ,

և Vincent Berger, Իրավագետ,

2010 թ. նոյեմբերի 24-ին և 2011 թ. հունիսի 1-ին կայացած դռնփակ նիստերում,

Կայացրեց հետևյալ վճիռը, որն ընդունվեց 2011 թ. հունիսի 1-ին:

 

ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ

 

1. Գործը սկիզբ է առել 2003 թ. հուլիսի 22-ին Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի («Կոնվենցիա») 34-րդ հոդվածի համաձայն Հայաստանի քաղաքացի պրն. Վահան Բայաթյանի (»դիմումատու») կողմից ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության բերված թիվ 23459/03 գանգատի հիման վրա:

2. Դիմումատուին ներկայացնում էին Ջորջթաունում (Կանադա) գործող փաստաբան պրն. Ջ.Մ. Բարնսը, Պաթերսոնում (ԱՄՆ) գործող փաստաբան պրն. Ա. Քարբոնին, Երևանում գործող փաստաբան պրն. Ռ. Խաչատրյանը, ինչպես նաև Սավոյի և Ժնևի համալսարանների իրավագիտության պրոֆեսոր պրն. Պ. Մուզնին: ՀՀ կառավարությունը («Կառավարություն») ներկայացնում էր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ պրն. Գ. Կոստանյանը:

3. Դիմումատուի ներկայացմամբ` բանակում ծառայություն իրականացնելուց հրաժարվելու համար դատապարտումը խախտել է մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իր իրավունքը:

4. Դիմումատուի գործը հանձնարարվել էր Դատարանի Երրորդ Բաժանմունքին (Դատարանի Կանոնակարգ, Կանոն 52 § 1): 2006 թ. դեկտեմբերի 12-ին այդ Բաժանմունքի Պալատը հետևյալ կազմով` Bostjan M. Zupancic, որպես Նախագահ, John Hedigan, Corneliu Birsan, Vladimiro Zagrebelsky, Alvina Gyulumyan, David Thցr Bjorgvinsson, Isabelle Berro-LefՌvre, որպես դատավորներ, ինչպես նաև Vincent Berger, որպես Բաժանմունքի Քարտուղար, հայտարարեց դիմումատուի գանգատը մասնակի ընդունելի: 2009 թ. հոկտեմբերի 27-ին Բաժանմունքի Պալատը, հետևյալ կազմով` Josep Casadevall, որպես Նախագահ, Elisabet Fura, Corneliu Birsan, Bostjan M. Zupancic, Alvina Gyulumyan, Egbert Myjer, Ann Power, որպես դատավորներ, ինչպես նաև Stanley Naismith, որպես Բաժանմունքի քարտուղարի տեղակալ, կայացրեց վճիռ, որով, ձայների վեց կողմ և մեկ դեմ հարաբերակցությամբ ընդունեց, որ տեղի չի ունեցել Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում: Վճռին կից ներկայացվեցին դատավոր Fura-ի համընկնող և դատավոր Power-ի չհամընկնող կարծիքները:

5. 2010 թ. մայիսի 10-ին, հիմք ընդունելով դիմումատուի կողմից 2010 թ. հունվարի 25-ին ներկայացրած պահանջը, Մեծ Պալատի հանձնախումբը որոշեց Կոնվենցիայի 43-րդ հոդվածի համաձայն գործը հանձնել Մեծ Պալատին:

6. Մեծ Պալատի կազմը որոշվեց Կոնվենցիայի 26-րդ հոդվածի 4-րդ և 5-րդ կետերի դրույթներին և Դատարանի Կանոնակարգի 24-րդ Կանոնին համապատասխան:

7. Դիմումատուն և Կառավարությունը ներկայացրեցին գրավոր առարկություններ: Ի լրումն ներկայացվեցին նաև Դատարանի նախագահի կողմից որպես երրորդ կողմ հրավիրված կազմակերպությունների (Միջազգային Համաներում (Amnesty International), Խղճի և Խաղաղության Հարկ միջազգային կազմակերպություն (Conscience and Peace Tax International), Խորհրդատվության հարցերով Ընկերների Համաշխարհային Կոմիտե (Quakers), Իրավաբանների Միջազգային Հանձնաժողով (International Commission of Jurists), Պատերազմի Հակառակորդներ միջազգային կազմակերպություն (War ResistersԺ International), ինչպես նաև Եհովայի Քրիստոնյա Վկաների Եվրոպական Ասոցիացիա) գրավոր դիտարկումները (Կոնվենցիայի հոդված 36 § 2 և Կանոն 44 § 3):

8. 2010 թ. նոյեմբերի 24-ին Ստրասբուրգում, Մարդու Իրավունքների Դատարանի շենքում տեղի ունեցավ հրապարակային նիստ (Կանոն 59 § 3):

Դատարանում ներկայացան`

 

(ա) Կառավարության անունից`

պրն. Գ. ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ

պրն. Է. ԲԱԲԱՅԱՆ, ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցչի տեղակալ

(բ) դիմումատուի անունից`

պրն. Ա. ՔԱՐԲՈՆԻ, փաստաբան

պրն. Պ. ՄՈՒԶՆԻ, փաստաբան

պրն. Վ. ԲԱՅԱԹՅԱՆ, դիմումատու:

 

Դատարանը լսեց պրն. Քարբոնիի, պրն. Մուզնիի և պրն. Կոստանյանի դիրքորոշումները և իր անդամների կողմից տրված հարցերի պատասխանները:

 

ՓԱՍՏԵՐԸ

 

I. ԳՈՐԾԻ ՓԱՍՏԱԿԱՆ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ

 

9. Դիմումատուն ծնվել է 1983 թ., ապրում է Երևան քաղաքում:

 

Ա. Գործի նախապատմությունը

 

10. Դիմումատուն հանդիսանում է «Եհովայի վկա» կրոնական կազմակերպության անդամ: 1997 թ. նա հաճախել է այդ կազմակերպության տարբեր կրոնական ծառայություններ, իսկ 1999 թ. սեպտեմբերի 18-ին` 16 տարեկանում, մկրտվել է:

11. 2000 թ. հունվարի 16-ին էրեբունի համայնքի զինվորական կոմիսարիատում դիմումատուն հաշվառվեց որպես զինապարտ:

12. 2001 թ. հունվարի 16-ին դիմումատուն` 17 տարեկանում, ենթարկվեց բժշկական զննության, որի արդյունքում ճանաչվեց զինվորական ծառայության համար պիտանի: Զինվորական ծառայության անցնելու համար դիմումատուն պետք է զորակոչվեր 2001 թ. գարնանը (ապրիլ-հունիս):

13. 2001 թ. ապրիլի 1-ին, մինչ զորակոչվելը, դիմումատուն նույնաբովանդակ նամակներ ուղարկեց ՀՀ գլխավոր դատախազին, ՀՀ պաշտպանության նախարարության հանրապետական զինկոմիսարին և ՀՀ ազգային ժողովին առընթեր մարդու իրավունքների հանձնաժողով, որում նշեց.

 

«Ես, Վահան Բայաթյանս, ծնվել եմ 1983 թ. ուզում եմ Ձեզ հայտնել, որ ես 1996 թ.-ից ուսումնասիրում եմ Աստվածաշունչը և դաստիարակելով խիղճս ըստ Աստվածաշնչի` Եսայա 2:4 խոսքերի հիման վրա, գիտակցաբար հրաժարվում եմ զինվորական ծառայություն կատարելուց: Դրա հետ մեկտեղ հայտնում եմ իմ պատրաստակամությունը կատարելու քաղաքացիական այլընտրանքային ծառայություն, զին. ծառայության փոխարեն»:

14. Մայիսի սկզբին դիմումատուի տուն ծանուցում ուղարկվեց` ժամկետային զինվորական ծառայության մեկնելու նպատակով 2001 թ. մայիսի 15-ին զինվորական կոմիսարիատ ներկայանալու պահանջով: 2001 թ. մայիսի 14-ին Էրեբունի համայնքի զինվորական կոմիսարիատի աշխատակիցը զանգահարեց դիմումատուի տուն և հարցրեց դիմումատուի մորը հաջորդ օրը զինվորական կոմիսարիատ ներկայանալու դիմումատուի իրազեկության մասին: Նույն օրը երեկոյան դիմումատուն ժամանակավոր հեռացավ տանից` զինվորական ծառայության իրեն բռնի ուժով տանելու մտավախությունից ելնելով:

15. 2001 թ. մայիսի 15-ին և 16-ին զինվորական կոմիսարիատի աշխատակիցները զանգահարեցին դիմումատուի մորը և պահանջեցին հայտնել դիմումատուի գտնվելու վայրը: Նրանք սպառնացին, որ կամովին չներկայանալու դեպքում դիմումատուն բռնի կերպով կտարվի զինվորական ծառայության: 2001 թ. մայիսի 17-ին վաղ առավոտյան զինվորական կոմիսարիատի աշխատակիցներն այցելեցին դիմումատուի տուն: Նրա ծնողները դեռ քնած էին և հրաժարվեցին բացել դուռը: Նույն օրը դիմումատուի մայրը գնաց զինվորական կոմիսարիատ և հայտնեց, որ դիմումատուն հեռացել է տանից և ինքը տեղյակ չէ, թե երբ է վերադառնալու: Ըստ դիմումատուի, զինվորական կոմիսարիատն իր ընտանիքի հետ կապ հաստատելու հետագա քայլեր այլևս չձեռնարկեց:

16. 2001 թ. մայիսի 29-ին ՀՀ ազգային ժողովի պետական-իրավական հարցերի հանձնաժողովը պատասխանեց դիմումատուի 2001 թ. ապրիլի 1-ի նամակին.

 

«... Ձեր դիմումի առթիվ տեղեկացնում ենք, որ ՀՀ օրենսդրության համաձայն ... յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է ծառայել Հայաստանի Հանրապետության բանակում: Քանի դեռ Հայաստանի Հանրապետությունում չի ընդունվել այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք, Ձեզ անհրաժեշտ է ենթարկվել գործող օրենքին և ծառայել ՀՀ բանակում»:

 

17. 2001 թ. հունիսի առաջին կեսին դիմումատուն վերադարձավ տուն, որտեղ ապրեց մինչև 2002 թ. սեպտեմբերի ձերբակալումը:

18. 2001 թ. հունիսի 12-ին Ազգային ժողովը հայտարարեց ընդհանուր համաներում, որը տարածվեց միայն այն անձանց վրա, որոնք հանցանք էին կատարել մինչև 2001 թ. հունիսի 11-ը և ուժի մեջ էր մինչև 2001 թ. սեպտեմբերի 13-ը:

 

Բ. Դիմումատուի դեմ հարուցված քրեական գործը

 

19. 2001 թ. հունիսի 26-ին Էրեբունի համայնքի զինկոմիսարը գրություն ուղարկեց Էրեբունի համայնքի դատախազին հայտնելով, որ դիմումատուն 2001 թ. մայիսի 15-ին չի ներկայացել զորակոչի` գիտակցաբար խուսափելով ժամկետային զինվորական ծառայությունից:

20. 2001 թ. հուլիսին և օգոստոսի 1-ին դիմումատուն հոր և փաստաբանի հետ մի քանի անգամ գնում է համայնքի դատախազություն` քննիչից իրավիճակը պարզելու և առաջիկա դատաքննությունը քննարկելու համար:

21. 2001 թ. օգոստոսի 1-ին Քրեական օրենսգրքի 75-րդ հոդվածի ներքո քննիչը հարուցեց քրեական գործ` դիմումատուի կողմից ժամկետային զինվորական ծառայությունից խուսափելու փաստի առթիվ: Ըստ դիմումատուի` վերադաս դատախազը հրաժարվեց հաստատել իր դեմ ներկայացված մեղադրանքը մինչև հետագա քննության իրականացումը: 2001 թ. օգոստոսի 8-ին դիմումատուն, ով ցանկանում էր օգտվել վերոնշյալ համաներումից, ներկայացրեց բողոք ՀՀ գլխավոր դատախազություն: Իր բողոքի վերաբերյալ նա չստացավ պատասխան:

22. 2001 թ. հոկտեմբերի 1-ին քննիչը դիմումատուի վերաբերյալ կայացրեց հինգ որոշում` (1) Քրեական օրենսգրքի 75-րդ հոդվածի ներքո դիմումատուին զորակոչից խուսափելու համար որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին, (2) դիմումատուի նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին, (3) նրա նկատմամբ հետախուզում հայտարարելու մասին, (4) դիմումատուի հաղորդագրությունները վերահսկելու թույլատրության համար, (5) մինչև դիմումատուին հայտնաբերելը` քրեական գործի վարույթը կասեցնելու մասին: Այս վերջին որոշման համաձայն`

 

«... նկատի ունենալով, որ ... երկամսյա ժամկետում հետախուզվողին [դիմումատու] ձեռնարկված քննչական և օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներով հնարավոր չի եղել հայտնաբերել և նրա գտնվելու վայրը պարզված չէ ... [անհրաժեշտ է] կասեցնել ... վարույթը և ... ակտիվացնել օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումները մեղադրյալին հայտնաբերելու ուղղությամբ»:

 

23. Այս որոշումների մասին դիմումատուն և իր ընտանիքը տեղեկացված չեն եղել, չնայած այն հանգամանքին, որ 2001 թ. հունվարի կեսից դիմումատուն ապրել է հայրական տանը և 2001 թ. հուլիս-օգոստոս ամիսներին նա մի քանի առիթներով հանդիպել է քննիչին:

24. 2001 թ. հոկտեմբերի 2-ին Երևան քաղաքի Էրեբունի և Նուբարաշեն համայնքների առաջին ատյանի դատարանը թույլատրեց դիմումատուի հաղորդակցության միջոցները վերահսկումը և նրա կալանավորումը: Նշված որոշումների վերաբերյալ դիմումատուն և իր ընտանիքը տեղեկացված չեն եղել, իսկ մինչև 2002 թ. սեպտեմբերին դիմումատուին կալանավորելը քննիչը նրանց հետ կապ հաստատելու որևէ փորձ չի արել:

25. 2002 թ. ապրիլի 26-ին Կոնվենցիան մտավ ուժի մեջ Հայաստանի նկատմամբ:

 

Գ. Դիմումատուի ձերբակալումը և դատաքննությունը

 

26. 2002 թ. սեպտեմբերի 4-ին, մինչ դիմումատուն գտնվում էր աշխատանքի վայրում, ոստիկանության երկու աշխատակիցներ այցելում են դիմումատուի տուն, հայտնում են ծնողներին, որ նա ներառված է հետախուզվողների ցուցակում և հետաքրքրվում են նրա գտնվելու վայրի մասին:

27. 2002 թ. սեպտեմբերի 5-ին ոստիկանության աշխատակիցները վերադարձան և ուղեկցեցին դիմումատուին ոստիկանության բաժանմունք, որտեղ կազմեցին դիմումատուի ինքնակամ ներկայանալու մասին արձանագրություն, որում նշվեց, որ դիմումատուն տեղեկանալով իր նկատմամբ հայտարարված հետախուզման մասին, որոշեց ներկայանալ ոստիկանության բաժանմունք: Նույն օրը դիմումատուն տեղափոխվեց Նուբարաշեն քրեակատարողական հիմնարկ:

28. 2002 թ. սեպտեմբերի 9-ին իրավապահ մարմինները վերսկսեցին դիմումատուի դեմ հարուցված քրեական գործի կասեցված վարույթը:

29. 2002 թ. սեպտեմբերի 11-ին դիմումատուին առաջին անգամ ներկայացվեց 2001 թ. հոկտեմբերի 1-ի մեղադրական եզրակացությունը (տես վերը` պարբ. 22): Նույն օրը հարցաքննության ժամանակ դիմումատուն նշեց, որ իր կրոնական համոզմունքներից ելնելով գիտակցաբար հրաժարվել է զինվորական ծառայությունից, սակայն պատրաստ է կատարել այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն:

30. Նույն օրը դիմումատուին և իր պաշտպանին հնարավորություն տրվեց ծանոթանալ գործի նյութերին: Վերջնական մեղադրական եզրակացությունը կազմվեց 2002 թ. սեպտեմբերի 18-ին և դատախազի կողմից հաստատվեց 2002 թ. սեպտեմբերի 23-ին:

31. Դատաքննությունը նշանակված էր 2002 թ. հոկտեմբերի 22-ին Երևան քաղաքի Էրեբունի և Նուբարաշեն համայնքների առաջին ատյանի դատարանում: Դատաքննությունը հետաձգվեց մինչև 2002 թ. հոկտեմբերի 28-ը, քանի որ դիմումատուին չէր տրվել մեղադրական եզրակացության պատճենը:

32. 2002 թ. հոկտեմբերի 28-ին դատաքննության ընթացքում դիմումատուն կրկնեց նախկինում հարցաքննության ընթացքում տված իր ցուցմունքները (տես վերը` պարբ. 29):

33. Նույն օրը Երևան քաղաքի Էրեբունի և Նուբարաշեն համայնքների առաջին ատյանի դատարանը դիմումատուին մեղավոր ճանաչեց և դատապարտեց մեկ տարի վեց ամիս ժամկետով ազատազրկման:

34. 2002 թ. նոյեմբերի 29-ին դատախազը բողոքարկեց այս դատավճիռը, պահանջելով ավելի խիստ պատիժ: Բողոքում նշված էր.

 

«Դիմումատուն իրեն մեղավոր չի ճանաչել և [զինվորական] ծառայությունից խուսափելը բացատրել է նրանով, որ ուսումնասիրելով Աստվածաշունչը և որպես Եհովայի վկա իր հավատքը թույլ չի տալիս ծառայել ՀՀ զինված ուժերում»

 

[Դիմումատուն] ֆիզիկապես առողջ է և չի աշխատում:

 

Գտնում եմ, որ դատարանը նշանակել է ակնհայտ մեղմ պատիժ, նկատի չի ունեցել արարքի հասարակական վտանգավորության աստիճանը, [դիմումատուին] բնութագրող հատկանիշները, [զինվորական] ծառայությունից [դիմումատուի] հրաժարվելու ակնհայտ անհիմն և վտանգավոր պատճառաբանությունները»:

 

35. 2002 թ. դեկտեմբերի 19-ին դիմումատուի փաստաբանը ներկայացրեց առարկություններ, պնդելով, որ կայացված դատավճիռը խախտում է Սահմանադրության 23-րդ և Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածներով, ինչպես նաև միջազգային այլ փաստաթղթերով երաշխավորված խղճի և կրոնի ազատության իրավունքը: Այնուհետև նա նշեց, որ այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության մասին օրենքի բացակայությունը չի կարող արդարացում համարվել անձին կրոնական համոզմունքների պատճառով զինվորական ծառայությունից խուսափելու համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար:

36. 2002 թ. դեկտեմբերի 24-ին ՀՀ քրեական և զինվորական գործերով վերաքննիչ դատարանում նիստի ընթացքում դատախազը, մասնավորապես, պահանջեց նշանակել ավելի խիստ պատիժ, քանի որ դիմումատուն թաքնվել էր նախաքննությունից: Ըստ դիմումատուի` վերաքննիչ նիստի ընթացքում նրա վրա ճնշում էր գործադրվել, որպեսզի նա հրաժարվի զինվորական ծառայության հետ կապված իր կրոնական համոզմունքներից, մասնավորապես, դատախազը և դատավորներից մեկն առաջարկեցին գործը կարճել, եթե նա հրաժարվի իր որոշումից և համաձայնվի կատարել իր զինվորական պարտքը:

37. Նույն օրը վերաքննիչ դատարանը որոշեց բավարարել դատախազի վերաքննիչ բողոքը և խստացրեց պատիժը` դատապարտելով դիմումատուին ազատազրկման երկու տարի վեց ամիս ժամկետով: Վճռում նշված էր.

 

«Առաջին ատյանի դատարանը պատիժ նշանակելիս հաշվի է առել, որ [դիմումատուն] կատարել է ոչ ծանր հանցագործություն, երիտասարդ է, նախկինում արատավորված չի եղել, մեղայականով է ներկայացել, ակտիվորեն աջակցել է հանցագործության բացահայտմանը, անկեղծորեն զղջացել է:

 

Սակայն վերաքննիչ դատարանի դատաքննությամբ հաստատվեց, որ [դիմումատուն] ոչ միայն իրեն մեղավոր չի ճանաչում, այլև չի զղջում կատարվածի համար, ոչ միայն չի աջակցել հանցագործության բացահայտմանը, այլև թաքնվել է նախաքննությունից, հայտնի չի եղել նրա գտնվելու վայրը, որի կապակցությամբ նրա նկատմամբ հայտարարվել է հետախուզում:

 

Այս հանգամանքներից ելնելով և հաշվի առնելով նաև արարքի հասարակական վտանգավորության աստիճանը, բնույթն ու շարժառիթները, վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ մեղադրողի բողոքը պետք է բավարարել և [դիմումատուի] նկատմամբ նշանակված պատժաչափը պետք է խստացնել, նշանակելով համաչափ պատիժ»:

 

38. Դիմումատուի փաստաբանը սույն դատավճռի դեմ վճռաբեկ բողոք բերեց, որում նրա կողմից նշված փաստարկները նույնական էին 2002 թ. դեկտեմբերի 19-ին ներկայացված առարկություններում արված փաստարկներին (տես վերը` պարբ. 35): Նա ևս մեկ անգամ հաստատեց այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն կատարելու դիմումատուի պատրաստակամությունը, նշելով որ երկու տարի վեց ամիս քրեակատարողական հիմնարկում անցկացնելու փոխարեն դիմումատուն կարող էր հանրօգուտ աշխատանք կատարել: Նա նշեց, որ նման հնարավորություն նախատեսված էր «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքի 12-րդ հոդվածով (տես ստորև` պարբ. 43): Ավելին, նրա պնդմամբ այլընտրանքային ծառայության սկզբունքը նախատեսված է եղել «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածով (տես ստորև` պարբ. 44) և դրա պատշաճ կիրառման մեխանիզմի բացակայության համար չի կարելի մեղադրել իրեն:

39. 2003 թ. հունվարի 24-ին ՀՀ վճռաբեկ դատարանն անփոփոխ թողեց վերաքննիչ դատարանի վճիռը, գտնելով, մասնավորապես, որ ՀՀ Սահմանադրության 44-րդ հոդվածի համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 23-րդ հոդվածով երաշխավորված իրավունքները կարող են սահմանափակվել, եթե դա անհրաժեշտ է պետական ու հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանման համար (տես ստորև` պարբ. 41): Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ևս նախատեսված են նման սահմանափակումներ:

40. 2003 թ. հուլիսի 22-ին դիմումատուն նշանակված պատժից տաս ու կես ամիսը կրելուց հետո պայմանական վաղաժամկետ ազատ արձակվեց:

 

II. ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՆԵՐՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

 

Ա. 1995 թ. ՀՀ Սահմանադրությունը (մինչև 2005 թ. փոփոխությունները)

 

41. Սահմանադրության համապատասխան դրույթները սահմանում են.

 

Հոդված 23

 

«Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և դավանանքի ազատության իրավունք»:

 

Հոդված 44

 

«Սահմանադրության 23-27 հոդվածներում ամրագրված մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքները և ազատությունները կարող են սահմանափակվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է պետական և ազգային անվտանգության, հասարակական կարգի, հասարակության առողջության և բարքերի, այլոց իրավունքների ու ազատությունների, պատվի և բարի համբավի պաշտպանության համար»:

 

Հոդված 47

 

«Յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է օրենքով սահմանված կարգով մասնակցել Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանությանը»:

 

Բ. 1961 թ. ՀՀ քրեական օրենսգիրքը (ուժը կորցրել է 2003 թ. օգոստոսի

1-ից)

 

42. Քրեական օրենսգրքի համապատասխան դրույթները սահմանում են.

 

Հոդված 75. Իսկական զինվորական ծառայության հերթական զորակոչից

խուսափելը

 

«Իսկական զինվորական ծառայության հերթական զորակոչից խուսափելը` պատժվում է ազատազրկմամբ մեկից մինչև երեք տարի ժամանակով»:

 

Գ. «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքը (ուժի մեջ է 1998 թ. հոկտեմբերի

16-ից)

 

43. Զինապարտության մասին օրենքի համապատասխան դրույթները սահմանում են.

 

Հոդված 3. Զինապարտությունը

 

«1. Զինապարտությունը Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանությանը մասնակցելու` քաղաքացիների սահմանադրական պարտականությունն է»:

 

Հոդված 11. Պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչը

 

«1. Պարտադիր զինվորական ծառայության են զորակոչվում 18-ից մինչև 27 տարեկան արական սեռի զորակոչիկները և առաջին խմբի պահեստազորի սպաները, ովքեր առողջական վիճակի պատճառով ճանաչվել են զինծառայության համար պիտանի` խաղաղ պայմաններում»:

 

Հոդված 12. Պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատումը

 

«1. Պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատվում է` ա) հանրապետական զորակոչային հանձնաժողովի կողմից առողջական վիճակի պատճառով զինծառայության համար ոչ պիտանի ճանաչված քաղաքացին` հանվելով զինվորական հաշվառումից. բ) այն քաղաքացին, ում հայրը (մայրը) կամ հարազատ եղբայրը (քույրը) զոհվել (մահացել) է Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության կամ զինված ուժերում և այլ զորքերում ծառայողական պարտականություններ կատարելու ժամանակ, և նա այդ ընտանիքի միակ արու զավակն է. գ) քաղաքացին` կառավարության որոշմամբ. դ) մինչև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունն ընդունելն օտարերկրյա պետությունների զինված ուժերում պարտադիր զինվորական ծառայություն անցած քաղաքացին»:

 

Հոդված 16. Պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից այլ հիմքերով

տարկետում ստանալ

 

«2. Առանձին դեպքերում կառավարությունը որոշում է քաղաքացիների կատեգորիաները և առանձին քաղաքացիների, որոնց տարկետում է տրվում պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից»:

 

Դ. «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ

օրենքը (ուժի մեջ է 1991 թ. հուլիսի 6-ից)

 

44. Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին օրենքի համապատասխան դրույթները սահմանում են.

 

[Նախաբան]

 

«... առաջնորդվելով միջազգային նորմերով սահմանված մարդու իրավունքների և հիմնական ազատությունների սկզբունքներով և հավատարիմ լինելով Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի 18 հոդվածի դրույթներին ... Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդն ընդունում է սույն օրենքը խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպության մասին ... «:

 

Հոդված 19

 

«Բոլոր քաղաքացիական պարտականությունները տարածվում են նաև կրոնական կազմակերպությունների հավատացյալ անդամների վրա` այլ քաղաքացիների հետ համահավասար:

 

Քաղաքացիական պարտականությունների և կրոնական համոզմունքների հակասության առանձին դեպքերում քաղաքացիական պարտականությունների կատարման հարցը կարող է լուծվել այլընտրանքային սկզբունքով` օրենքով նախատեսված կարգով համապատասխան պետական մարմնի և տվյալ կրոնական կազմակերպության փոխադարձ համաձայնությամբ»:

 

Ե. «Այլընտրանքային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքը (ընդունվել է

17.12.2003 թ., ուժի մեջ է մտել 01.07.2004 թ.)

 

45. Սույն օրենքի համապատասխան դրույթները 2004 թ. նոյեմբերի 22-ի հետագա փոփոխություններով սահմանում են.

 

Հոդված 2. Այլընտրանքային ծառայության հասկացությունը և տեսակները

 

1. Սույն օրենքի իմաստով այլընտրանքային է համարվում ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայությանը փոխարինող ծառայությունը, որը կապված չէ զենք կրելու, պահելու, պահպանելու և օգտագործելու հետ ու իրականացվում է ինչպես զինվորական, այնպես էլ քաղաքացիական հիմնարկներում:

2. Այլընտրանքային ծառայության տեսակներն են` ա) այլընտրանքային զինվորական` Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերում իրականացվող մարտական հերթապահության, զենք կրելու, պահելու, պահպանելու և օգտագործելու հետ չկապված զինվորական ծառայության բ) այլընտրանքային աշխատանքային` Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերից դուրս իրականացվող աշխատանքային ծառայության:

3. Այլընտրանքային ծառայության նպատակը հայրենիքի և հասարակության առջև քաղաքացիական պարտքի կատարման ապահովումն է և չունի պատժի, անձի պատվի և արժանապատվության նվաստացման բնույթ»:

 

Հոդված 3. Այլընտրանքային ծառայություն անցնելու հիմքը

 

«1. Այլընտրանքային ծառայություն կարող է անցնել Հայաստանի Հանրապետության այն քաղաքացին, որը կրոնական դավանանքին և համոզմունքներին հակասում են ռազմական ստորաբաժանումներում զինվորական ծառայություն անցնելը, ինչպես նաև զենք կրելը, պահելը, պահպանելը և օգտագործելը»:

 

III. ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

 

46. Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետություններում գործող օրենսդրությունների վերաբերյալ Դատարանում առկա նյութերից պարզ է դառնում, որ գրեթե բոլոր անդամ պետությունները, որոնք ունեցել են կամ դեռ ունեն պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգ, ընդունել են օրենքներ, որոնցով ճանաչել և կիրառել են կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, որոշ պետություններ դա արել են անգամ մինչև Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելը: Առաջինը 1916 թ.-ին Միացյալ Թագավորությունն էր, որին հետևեցին Դանիան (1917 թ.), Շվեդիան (1920 թ.), Նիդեռլանդները (1920-1923թթ.), Նորվեգիան (1922 թ.), Ֆինլանդիան (1931 թ.), Գերմանիան (1949 թ.), Ֆրանսիան և Լյուքսեմբուրգը (1963 թ.), Բելգիան (1964 թ.), Իտալիան (1972 թ.), Ավստրիան (1974 թ.), Պորտուգալիան (1976 թ.) և Իսպանիան (1978 թ.):

47. Ճանաչումների մեծ ալիք տեղի ունեցավ 1980-ականների վերջում և 1990-ականներին, երբ գրեթե բոլոր անդամ և հետագայում անդամակցող պետությունները, որոնք դեռ չէին արել դա, ընդգրկեցին այդ իրավունքն իրենց ներպետական իրավական համակարգում: Դրանք էին` Լեհաստանը (1988 թ.), Չեխիայի Հանրապետությունը և Հունգարիան (1989 թ.), Խորվատիան (1990 թ.), Էստոնիան, Մոլդովան և Սլովենիան (1991 թ.), Կիպրոսը, Հարավսլավիայի նախկին դաշնային հանրապետությունը (2006 թ. այն բաժանվեց երկու անդամ պետությունների` Սերբիա և Մոնտենեգրո, երկուսն էլ ճանաչել են այդ իրավունքը) և ՈՒկրաինան (1992 թ.), Լատվիան (1993 թ.), Սլովակիայի հանրապետությունը և Շվեյցարիան (1995 թ.), Բոսնիա և Հերցեգովինան, Լիտվան և Ռումինիան (1996 թ.), Վրաստանը և Հունաստանը (1997 թ.), Բուլղարիան (1998 թ.):

48. Մնացած անդամ պետություններից Մակեդոնիայի Նախկին Հարավսլավական Հանրապետությունը, որը վաղ 1992 թ. անցել էր ոչ պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգի, 2001 թ. նույնպես ընդունեց իսկական այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության մասին օրենք: Ռուսաստանը և Ալբանիան, որոնք համապատասխանաբար 1993 թ. և 1998 թ. իրենց սահմանադրություններում ճանաչել էին կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, ամբողջովին իրագործեցին այն համապատասխանաբար 2004 թ. և 2003 թ. ընդունված օրենքների միջոցով: Ադրբեջանը սահմանադրորեն ճանաչել է այդ իրավունքը 1995 թ., սակայն իրագործող օրենք դեռևս չի ընդունել: Այդ իրավունքը չի ճանաչվել Թուրքիայի կողմից:

49. Այն անդամ պետություններում, որտեղ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը ճանաչվել է կամ ճանաչվում է և ամբողջովին իրագործվում է, այդ կարգավիճակը կարող էր կամ կարող է պահանջվել ոչ միայն ելնելով կրոնական, այլ նաև անձնական առավել լայն ոչ կրոնական համոզմունքներից: Միակ բացառությունները կազմում են Ռումինիան և ՈՒկրաինան, որտեղ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի կարգավիճակը սահմանափակվում է բացառապես կրոնական հիմքով: Որոշ անդամ պետություններում, ինչպիսիք են Լեհաստանը, Բելգիան և Ֆինլանդիան, կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի կարգավիճակը կիրառվել է կամ կիրառվում է միայն խաղաղ պայմաններում, մինչդեռ այլ երկրներում` Մոնտենեգրոյում և Սլովակիայի հանրապետությունում, նման կարգավիճակի ձեռքբերման իրավունքը հնարավոր է միայն մոբիլիզացիայի կամ պատերազմի ժամանակ: Ի վերջո, որոշ անդամ պետություններ, օրինակ Ֆինլանդիան, թույլատրում են այդ իրավունքը կրող անձանց որոշակի կատեգորիայի ազատվել անգամ այլընտրանքային ծառայությունից:

 

IV. ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԸ ԵՎ ՊՐԱԿՏԻԿԱՆ

 

Ա. Եվրոպական փաստաթղթեր

 

1. Եվրոպայի Խորհուրդ

 

(ա) Հայաստանի վերաբերյալ հատուկ փաստաթղթեր

 

Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի թիվ 221 (2000) կարծիքը (ԵԽԽՎ): Հայաստանի դիմումը` Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելու համար:

 

50. 2000 թ. հունիսի 28-ին Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելու համար Հայաստանի դիմումի վերաբերյալ ԵԽԽՎ-ն ընդունեց թիվ 221 կարծիքը: ԵԽԽՎ-ն եզրահանգեց իր կարծիքը Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների Կոմիտեին ուղղված առաջարկով, մասնավորապես` ընդունել Հայաստանի անդամակցությունը պայմանով, որ նախատեսված ժամկետներում Հայաստանը կիրականացնի մի շարք պարտավորություններ: Կարծիքի համապատասխան քաղվածքում նշված էր.

 

«Խորհրդարանական Վեհաժողովը նկատի է առնում Հայաստանի Նախագահի, խորհրդարանի խոսնակի, վարչապետի և խորհրդարանում ներկայացված քաղաքական կուսակցությունների նախագահների նամակները և նշում է, որ Հայաստանը ստանձնում է հետևյալ պարտավորությունները` ... անդամակցության երեք տարիների ընթացքում ընդունել այլընտրանքային ծառայության մասին եվրոպական չափանիշներին համապատասխան օրենք և միևնույն ժամանակ ներում շնորհել համոզմունքների հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունը մերժելու պատճառով ազատազրկված կամ ուղղիչ աշխատանքների դատապարտված անձանց` նրան հնարավորություն ընձեռելով ընտրություն կատարելու չզինված ռազմական կամ այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության միջև, այլընտրանքային ծառայության մասին օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո»:

 

(բ) Ընդհանուր փաստաթղթեր

 

(i) Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողով

 

51. Կրոնական համոզմունքների հիման վրա զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի մասին ԵԽԽՎ-ի կողմից առաջին անգամ ակնարկ կատարվել է 1967 թ. թիվ 337 (1967) Բանաձևում, որում սահմանվեցին հետևյալ հիմնական սկզբունքները.

 

«1. Զորակոչի ենթակա այն անձինք, ովքեր ելնելով խղճի կամ դավանանքի, ինչպես նաև կրոնական, էթիկայի, բարոյական, մարդասիրական, գաղափարախոսական կամ նման այլ համոզմունքներից հրաժարվում են իրականացնել զինվորական ծառայություն, ունեն իրավունք ազատվելու նման ծառայություն իրականացնելու պարտավորությունից:

2. Սույն իրավունքը` ժողովրդավարական և օրենքի պետություններում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված անհատի հիմնարար իրավունքներից տրամաբանորեն բխող իրավունք է»:

 

52. Սույն Բանաձևի հիման վրա ԵԽԽՎ-ն ընդունեց թիվ 478 (1967) Հանձնարարականը` կոչ անելով Նախարարների Կոմիտեին հրավիրել անդամ պետություններին հնարավորինս համապատասխանեցնելու իրենց ազգային օրենսդրությունները հիմնական սկզբունքներին: Այնուհետև, ԵԽԽՎ-ն վերահաստատեց և զարգացրեց հիմնական սկզբունքներն իր թիվ 816 (1977) և 1518 (2001) Հանձնարարականներում: Վերջին հանձնարարականում նշվեց, որ կրոնական համոզմունքների հիման վրա զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը Կոնվենցիայով նախատեսված «մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի էական տարրերից է»: Նշվեց նաև, որ անդամ պետություններից միայն հինգ պետություն դեռևս չեն ճանաչել այդ իրավունքը և առաջարկեց Նախարարների Կոմիտեին հրավիրել վերջիններիս իրականացնել իրենց պարտավորությունը:

53. 2006 թ. ԵԽԽՎ-ն ընդունեց թիվ 1742 (2006) Հանձնարարականը, որը վերաբերում էր զինված ուժերում մարդու իրավունքներին և, մասնավորապես, կոչ էր արվում անդամ պետություններին իրենց օրենսդրությունների մեջ ամրագրել ցանկացած ժամանակ որպես կրոնական կամ այլ համոզմունքների պատճառով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձ գրանցվելու իրավունքը, ինչպես նաև կադրային զինվորականների` կրոնական կամ այլ համոզմունքների պատճառով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձի կարգավիճակ ստանալու իրավունքը:

 

(ii) Նախարարների Կոմիտեն

 

54. 1987 թ. Նախարարների Կոմիտեն ընդունեց թիվ R(87)8 Հանձնարարականը, որով առաջարկեց անդամ պետություններին ճանաչել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և կոչ արեց այն իշխանություններին, որոնք դեռ չէին արել դա, համապատասխանեցնել իրենց ազգային օրենսդրությունները և իրավակիրառ պրակտիկան հետևյալ հիմնական սկզբունքին`

 

«Զորակոչի ենթակա այն անձինք, ովքեր իրենց ունեցած ծանրակշիռ համոզմունքների պատճառով հրաժարվում են զենք կրելու հետ կապված զինվորական ծառայությունից, իրավունք ունեն ազատվելու նման ծառայություն իրականացնելու պարտականությունից ... [և] կարող են պարտավորեցվել կատարել այլընտրանքային ծառայություն ...»:

 

55. 2010 թ. Նախարարների Կոմիտեն ընդունեց թիվ CM/Rec(2010)4 Հանձնարարականը, որով առաջարկեց անդամ պետություններին համապատասխանեցնել զինված ուժերի անձնակազմի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի սահմանափակումները Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասի դրույթներին, մասնավորապես, որ զինապարտներն իրավունք ունենան գրանցվելու որպես կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունք ունեցող անձինք և հնարավորություն ունենան իրականացնել քաղաքացիական բնույթի ծառայություն: Սույն Հանձնարարականի Բացատրական Հուշագրում, մասնավորապես, նշվեց.

 

«Կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը դեռևս Դատարանի կողմից չի ճանաչվել որպես Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի ներքո պաշտպանվող իրավունք: Այնուամենայնիվ, միջազգային ֆորայում տիրող ներկայիս միտումը համարում է, որ այն գտնվում է խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի գործողության ոլորտում»:

 

2. Եվրոպական Միությունը

 

(ա) Եվրոպական Խորհրդարանը

 

56. Եվրոպայի Խորհրդի մարմինների կողմից որդեգրած սկզբունքներն իրենց արտացոլումը գտան նաև Եվրոպական Խորհրդարանի 1983 թ. փետրվարի 7-ի, 1989 թ. հոկտեմբերի 13-ի, 1993 թ. մարտի 11-ի և 1994 թ. հունվարի 19-ի որոշումներում: Եվրոպական Խորհրդարանը նույնպես դիտարկեց, որ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը ներառված է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված մտքի, խղճի և կրոնի ազատության հասկացության մեջ և կոչ արեց Եվրոպական Միության անդամ պետություններին ներառել այդ իրավունքն իրենց իրավական համակարգերում որպես հիմնարար իրավունք:

 

(բ) Հիմնարար Իրավունքների Եվրոպական Միության Խարտիան

 

57. Խարտիայի 10-րդ հոդվածը, որն ընդունվել է 2000 թ. դեկտեմբերի 7-ին և ուժի մեջ է մտել 2009 թ. դեկտեմբերի 1-ին սահմանում է.

 

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք: Այս իրավունքը ներառում է իր կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը և դրանք ինչպես միանձնյա, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, քարոզչության, արարողությունների, պաշտամունքի և ծեսերի միջոցով արտահայտելու ազատություն»:

2. «Կրոնական և այլ համոզմունքների պատճառով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը նախատեսվում է այդ իրավունքի իրականացումը կարգավորող ներպետական օրենքների համաձայն»:

 

Բ. Այլ միջազգային փաստաթղթեր և պրակտիկա

 

1. Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն

 

(ա) ՄԱԿ-ի Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովը

 

58. Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովն իր թիվ 1987/46 Բանաձևում կոչ արեց պետություններին ճանաչել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և զերծ մնալ այդ իրավունքը կիրառող անձանց նկատմամբ պատիժ կիրառելուց: Մեկ այլ թիվ 1989/59 Բանաձևում Հանձնաժողովն ավելի առաջ գնաց և ճանաչեց կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը որպես Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր Հռչակագրի 18-րդ հոդվածում և Քաղաքացիական և Քաղաքական Իրավունքների Միջազգային Դաշնագրի (ՔՔԻՄԴ) 18-րդ հոդվածով նախատեսված մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի կիրառման իրավական միջոց: Հետագայում խնդրի կապակցությամբ ընդունված մի շարք Բանաձևեր, մասնավորապես` թիվ 1993/84, 1995/83 և 1998/77, հաստատեցին և ընդլայնեցին առկա սկզբունքները: Այդ իսկ պատճառով, Հանձնաժողովը շարունակաբար կոչ էր անում պետություններին վերանայել իրենց օրենսդրությունները և իրավակիրառ պրակտիկան նշված բանաձևերի լույսի ներքո: Իր թիվ 2004/35 Բանաձևի մեջ Հանձնաժողովը քաջալերեց պետություններին իրականացնել համաներումներ և վերականգնել այն անձանց իրավունքները, ովքեր կրոնական համոզմունքներից ելնելով հրաժարվել են զինվորական ծառայությունից:

 

(բ) ՔՔԻՄԴ և Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Մարդու Իրավունքների

Հանձնաժողովի պրակտիկան (UNHRC)

 

59. ՔՔԻՄԴ-ի համապատասխան դրույթները, որոնք ընդունվել են ՄԱԿ-ի Ընդհանուր Ժողովի կողմից 1966 թ. դեկտեմբերի 16-ին թիվ 2200 A (XXI) Բանաձևում և ուժի մեջ են մտել 1976 թ. մարտի 23-ին, իսկ Հայաստանի կողմից վավերացվել են 1993 թ. հունիսի 23-ին, սահմանում են հետևյալը`

 

Հոդված 8

 

«3. (ա) ոչ ոք չպետք է պարտադրվի կատարել հարկադիր կամ պարտադիր աշխատանք ...:

 

(գ) սույն պարբ.ում «հարկադիր կամ պարտադիր աշխատանք» հասկացության մեջ չեն ընդգրկվում` ...

 

(ii) ռազմական բնույթի որևէ ծառայություն, իսկ այն երկրներում, որտեղ ճանաչվում է կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը` այդ հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար օրենքով նախատեսված որևէ ծառայություն ...»:

 

Հոդված 18

 

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք: Այդ իրավունքն ընդգրկում է սեփական ընտրությամբ կրոն կամ համոզմունք ունենալու կամ ընդունելու ազատությունը, ինչպես միանձնյա, այնպես էլ ուրիշների հետ համատեղ, հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով իր կրոնն ու համոզմունքները դավանելու ազատությունը պաշտամունքի իրականացման, կրոնական ու ծիսական արարողությունների և վարդապետությունների իրականացման ազատություն ...»:

 

60. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը, որը ՔՔԻՄԴ-ի կատարման նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող մարմինն է, անհատական գանգատներ քննելիս ի սկզբանե համարում էր, որ ՔՔԻՄԴ-ն, մասնավորապես 18-րդ հոդվածը, չի նախատեսում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, հատկապես հաշվի առնելով 8-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (գ) (ii) կետը: Ֆինլանդիայի քաղաքացի` կրոնական համոզմունքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձի կողմից բերված գանգատը հայտարարվեց անընդունելի` ՔՔԻՄԴ-ի դրույթների հետ չհամապատասխանելու հիմքով (L.T.K. v. Finland, գանգատ թիվ 185/1984, U.N. Doc. CCPR/C/25/D/185/1984, 9 հուլիս 1985 թ.):

61. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի դիրքորոշման առաջին փոփոխությունը տեղի ունեցավ J.P. v. Canada գործով 1991 թ. նոյեմբերի 7-ին կայացրած որոշման մեջ, որտեղ obiter dictum առաջին անգամ այն ընդունեց, որ «[ՔՔԻՄԴ] 18-րդ հոդվածն անկասկած [պաշտպանում է] կարծիքներ և համոզմունքներ ունենալու, արտահայտելու և տարածելու իրավունքը, ինչպես նաև կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից և գործողություններից հրաժարվելու իրավունքը» (գանգատ թիվ 446/1991, U.N. Doc. CCPR/C/43/D/446/1991, 7 նոյեմբեր 1991 թ.):

62. 1993 թ. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը 18-րդ հոդվածի վերաբերյալ ընդունեց թիվ 22 Ընդհանուր Մեկնաբանությունը, որն այդ դրույթը մեկնաբանեց հետևյալ կերպ`

 

«11. ... Դաշնագիրն ուղղակիորեն չի նախատեսում համոզմունքների պատճառով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, սակայն կոմիտեն կարծում է, որ այդ իրավունքը բխում է 18-րդ հոդվածից, քանի որ մահացու ուժ կիրառելու հետ կապված պարտականությունները կարող են լուրջ հակասության մեջ լինել խղճի ազատության և կրոնը կամ համոզմունքը դավանելու իրավունքի հետ ...»:

 

63. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովն առավել զարգացրեց իր դիրքորոշումը 2006 թ. նոյեմբերի 3-ին Yeo-Bum Yoon v. Republic of Korea և Myung-Jin Choi v. Republic of Korea գործերով կայացրած որոշումներում, որտեղ այն առաջին անգամ քննեց երկու դատապարտված Եհովայի վկաների գանգատներ բերված այնպիսի պետության դեմ, որը չէր ճանաչել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը: Հանձնաժողովը նշեց`

 

«8.2 Հանձնաժողովը ... գտնում է, որ Դաշնագրի 8-րդ հոդվածի, 3-րդ մասը «պարտադիր և հարկադիր աշխատանք» հասկացության մեջ չի ներառում «ռազմական բնույթի որևէ ծառայություն, իսկ այն երկրներում, որտեղ ճանաչվում է կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը` այդ հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար օրենքով նախատեսված որևէ ծառայություն»: Սա նշանակում է, որ Դաշնագրի 8-րդ հոդվածը ինքնին ոչ ճանաչում և ոչ էլ բացառում է կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը: Այսպես, սույն գանգատը պետք է դիտարկվի բացառապես Դաշնագրի 18-րդ հոդվածի ներքո, որի հասկացությունը ժամանակի ընթացքում իր բովանդակության և նպատակի առումներով զարգանում է` ինչպես Կոնվենցիայով նախատեսված ցանկացած այլ երաշխիք:

8.3 ... [անձանց] դատապարտումը, հետևաբար, սահմանափակում է նրանց կրոնը և հավատալիքներն արտահայտելու հնարավորությունը: Նման սահմանափակումը պետք է արդարացված լինի 18-րդ հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված թույլատրելի սահմաններով, այսինքն` ցանկացած սահմանափակում պետք է նախատեսված լինի օրենքով, անհրաժեշտ լինի հասարակական անվտանգության, կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլոց հիմնարար իրավունքների ու ազատությունների պահպանման համար»:

 

64. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովն եզրահանգեց այն դիտարկմամբ, որ 18-րդ հոդվածով երաշխավորված դիմումատուի իրավունքների նկատմամբ միջամտությունը չի եղել անհրաժեշտ և տեղի է ունեցել այդ դրույթի խախտում (գանգատ թիվ 1321/2004 և 1322/2004, U.N. Doc. CCPR/C/88/D/1321-1322/2004, 23 հունվար 2007 թ.):

 

(գ) Կամայական կալանքների հարցերով աշխատանքային խումբ

 

65. Մի շարք դեպքերում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց կալանքների հետ կապված հարցերն անհատական հայցային ընթացակարգով քննարկվել են նաև Կամայական կալանքների հարցերով զբաղվող աշխատանքային խմբի կողմից, որը կազմավորվել է 1991 թ. ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի կողմից: Մինչ վերջերս աշխատանքային խմբի հիմնական խնդրի շրջանակները ներառում էին կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց շարունակական պատիժներն ու ազատազրկումները, որոնք կամայական էին, քանի որ խախտում էին ne bis in idem սկզբունքը (տես, օրինակ, Կարծիք թիվ 36/1999 (Թուրքիա) և Կարծիք թիվ 24/2003 (Իսրայել)): 2008 թ. աշխատանքային խումբը կատարեց մեկ քայլ առաջ և Թուրքիայի վերաբերյալ մեկ գործով գտավ, որ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձը կամայականորեն հետապնդվել, դատապարտվել և ազատազրկվել է (տես, Կարծիք թիվ 16/2008 (Թուրքիա)):

 

2. Մարդու իրավունքների պաշտպանության միջամերիկյան համակարգը

 

66. Մարդու Իրավունքների Ամերիկյան Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 3 (բ) կետը և 12-րդ հոդվածը նման են եվրոպական կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3 (բ) կետին և 9-րդ հոդվածին:

67. 1997 թ. և 1998 թ. Մարդու Իրավունքների Միջամերիկյան Հանձնաժողովն ընդունեց հանձնարարություններ, որով հրավիրեց այն անդամ պետություններին, որոնց օրենսդրությունները դեռ չէին ճանաչել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայությունից ազատվելու իրավունքը, վերանայել իրենց իրավական համակարգը և կատարել փոփոխություններ մարդու իրավունքների միջազգային օրենքներին համահունչ` նախատեսելով այդ իրավունքը կրող անձանց համար զինվորական ծառայությունից ազատվելու բացառություններ:

68. 2005 թ. մարտի 10-ին Միջամերիկյան Հանձնաժողովը կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի հարցով ներկայացրած անհատական հայցի կապակցությամբ առաջին անգամ կայացրեց որոշում: Հանձնաժողովը գտավ, որ 12-րդ հոդվածը պետք է համակցել 6-րդ հոդվածի 3 (բ) կետի հետ և եզրահանգեց, որ վիճարկվող իրավունքը պաշտպանվում է Ամերիկյան Կոնվենցիայի ներքո միայն այն երկրներում, որտեղ այդ իրավունքը ճանաչվել է: Այսպիսով, Միջամերիկյան Հանձնաժողովը միանշանակ հիմնվեց Մարդու Իրավունքների Եվրոպական Հանձնաժողովի և մինչ 2005 թ. գործող ՄԱԿ-ի Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովի նախադեպային իրավունքի վրա (տես, Cristiոn Daniel Sahli Vera and Others v. Chile, Գործ 12.219, Հաշվետվություն թիվ 43/05, 10 մարտ 2005 թ., պարբ. 95-97): Սույն մոտեցումն ավելի ուշ հաստատվեց Միջամերիկյան Հանձնաժողովի կողմից մեկ այլ գործով (տես, Alfredo Dվaz Bustos v. Bolivia, Գործ 14/04, Հաշվետվություն թիվ 97/05, 27 հոկտեմբեր 2005, պարբ. 19):

 

3. Երիտասարդների Իրավունքների Իբերո-Ամերիկյան Կոնվենցիա

 

69. 2005 թ. հոկտեմբերի 10-11 Երիտասարդների Իրավունքների Իբերո-Ամերիկյան Կոնվենցիան, որը սահմանում է մի շարք հատուկ իրավունքներ 15-ից 24 տարեկան երիտասարդների համար, ընդունվեց Իբերո-ամերիկյան երիտասարդական կազմակերպության շրջանակներում: Համաձայն 12-րդ հոդվածի, որը վերնագրված է «Կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունք»`

 

«1. Երիտասարդներն իրավունք ունեն հրաժարվելու զինվորական ծառայությունից` իրենց կրոնական և այլ համոզմունքների հիման վրա:

2. Կողմ Պետությունները պարտավոր են ընդունել այդ իրավունքի իրականացմանն ուղղված համապատասխան միջոցներ և քայլեր ձեռնարկել` պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգի վերացման ուղղությամբ»:

 

4. Եվրոպայում Անվտանգության և Համագործակցության Կազմակերպություն

(ԵԱՀԿ)

 

70. ԵԱՀԿ-ն նույնպես անդրադարձել է քննարկվող խնդրին 1990 թ.-ին: Մասնակից պետությունները Մարդկային Չափանիշները թեմայով համաժողովում նշեցին, որ ՄԱԿ-ի Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովը ճանաչել է կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և պայմանավորվել են նախատեսել այլընտրանքային ծառայության տարբերակներ իրենց օրենսդրական համակարգում: 2004 թ. ԵԱՀԿ-ն մշակեց «Կրոնի և համոզմունքների վերաբերյալ օրենսդրության վերանայման ուղեցույց», որում նշեց, որ չնայած սույն խնդրի առնչությամբ գոյություն չունի վերահսկող միջազգային չափանիշ, այնուամենայնիվ, ժողովրդավարական շատ պետություններում կա հստակ միտում` թույլատրել իսկական բարոյական և կրոնական համոզմունքներ ունեցող անձանց զինվորական ծառայության փոխարեն իրականացնել այլընտրանքային (ոչ զինվորական) ծառայություն:

 

ՕՐԵՆՔԸ

 

I. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 9-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄ

 

71. Դիմումատուն բողոքեց, որ զինվորական ծառայությունից խուսափելու համար իրեն դատապարտելը խախտել է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը, համաձայն որի.

 

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք. այս իրավունքը ներառում է իր կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը և դրանք ինչպես միանձնյա, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, քարոզչության, արարողությունների, պաշտամունքի և ծեսերի միջոցով արտահայտվելու ազատություն:

2. Սեփական կրոնը կամ համոզմունքները դավանելու ազատությունը, ենթակա է միայն այնպիսի սահմանափակումների, որոնք սահմանված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում` ի պաշտպանություն հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլ անձանց իրավունքների և ազատությունների»:

 

Ա. Պալատի վճիռը

 

72. 2009 թ. հոկտեմբերի 27-ի վճռում Պալատն առաջին հերթին նշեց, որ Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների մեծամասնությունն ընդունել է օրենքներ, որոնցով նախատեսվում են կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար այլընտրանքային ծառայության հնարավորությունը: Սակայն, Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը մեկնաբանելիս պետք է հաշվի առնել նաև Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) պարբ.ի 1 դրույթները, որը բարձր պայմանավորվող կողմերի հայեցողությանն է թողել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց իրավունքների ճանաչման հարցը: Այսպես, այն փաստը, որ պայմանավորվող կողմերի մեծամասնությունը ճանաչել է այդ իրավունքը, չի նշանակում, որ այլ պայմանավորվող կողմ, որը չի ճանաչել այդ իրավունքը` խախտել է Կոնվենցիայով ստանձնած իր պարտավորությունը: Հետևաբար, այս գործոնը չի կարող համարվել արդյունավետ Կոնվենցիան որպես զարգացող մեկնաբանության համար: Պալատը գտավ, որ նման հանգամանքների ներքո, 9-րդ հոդվածը չի երաշխավորում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և, հետևաբար, կիրառելի չէ դիմումատուի գանգատի նկատմամբ: Այն եզրահանգեց, որ 9-րդ հոդվածի կիրառելիությունից ելնելով, դիմումատուին իր զինվորական պարտականությունը կատարելուց հրաժարվելու համար դատապարտելու արդյունքում պետական մարմինները չեն խախտել Կոնվենցիայով ստանձնած իրենց պարտավորությունը:

 

1 Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի համապատասխան մասերը սահմանում են. «2. Ոչ ոք չպետք է պարտադրվի կատարելու պարտադիր կամ հարկադիր աշխատանք: 3. Սույն հոդվածի նպատակների համար ««պարտադիր կամ հարկադիր աշխատանք» հասկացությունը չի ներառում` ... (բ) զինվորական բնույթի ցանկացած ծառայություն, իսկ այն երկրներում, որտեղ օրինական է ճանաչվում զինվորական ծառայությունից հրաժարվելը համոզմունքներից ելնելով` պարտադիր զինվորական ծառայության փոխարեն նշանակված ծառայությունը»:

 

Բ. Կողմերի դիրքորոշումները

 

1. Դիմումատուն

 

(ա) 9-րդ հոդվածի կիրառելիությունը

 

73. Դիմումատուն նշեց, որ Պալատը, հրաժարվելով կիրառել «կենդանի գործիք» սկզբունքը, այսպիսով սահմանափակել է Մարդու Իրավունքների Եվրոպական Հանձնաժողովի կողմից տրված մեկնաբանությունն այն առումով, որ Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետը սահմանափակում է 9-րդ հոդվածի կիրառելիությունը կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց նկատմամբ առանց արդարացման կամ բացատրության: Սակայն, 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետը չի կարող վկայակոչվել 9-րդ հոդվածի ներքո նախատեսված կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը հերքելու համար, հատկապես Հայաստանի դեպքում, որը 2000 թ. սկսած իրավաբանորեն ստանձնել է ճանաչել նշված իրավունքը: Հիմնվելով Travaux prռparatoires վրա, դիմումատուն պնդեց, որ 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի համակցությունը 9-րդ հոդվածի հետ երբեք նախատեսված չի եղել: Այն ծառայում է 4-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված իրավունքի սահմանման նպատակին, և այն երբեք նպատակ չի հետապնդել ճանաչել կամ հերքել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը: 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետը չի կիրառվել Կոնվենցիայի այլ դրույթների նկատմամբ և չկա պատճառ կիրառել այն 9-րդ հոդվածի նկատմամբ: Այն դեպքում, եթե 9-րդ հոդվածը նախատեսված չի եղել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար, ապա նման սահմանափակումը կարող էր հեշտությամբ ինկորպորացվել Կոնվենցիայի տեքստը կազմողների կողմից: Հետևաբար, կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը որոշելիս Դատարանը չպետք է բխեցներ Կոնվենցիայից մի իրավունք, որն ի սկզբանե նախատեսված չի եղել:

74. Դիմումատուն նշեց, որ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառումը պետք է պայմանավորվի նաև արդի հանգամանքների առկայությամբ, հաշվի առնելով Եվրոպայի Խորհրդի գրեթե բոլոր անդամ պետությունների կողմից այս իրավունքի ճանաչման փաստը: Այս մոտեցումն իր արտացոլումը գտել է նաև Եվրոպայի Խորհրդի և Եվրոպական Միության մարմինների որդեգրած դիրքորոշումներում: Ավելին, այս իրավունքի ճանաչումը դարձել է Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելու ցանկություն արտահայտած նոր անդամ պետությունների համար պարտադիր նախապայման: Ավելին, Պալատը հաշվի չի առել նաև Միացյալ Ազգերի Կազմակերպության կառույցներում սույն խնդրի վերաբերյալ կարևոր զարգացումները, մասնավորապես ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի կողմից «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային կոնվենցիայում (ՔՔԻՄԿ) նախատեսված նմանատիպ դրույթների մեկնաբանությունը: Անհրաժեշտ է սույն խնդրի վերաբերյալ հստակեցնել Դատարանի դիրքորոշումը, քանի որ ոչ թե Դատարանը, այլ Հանձնաժողովն է մերժում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառումը: Ավելին, Պալատի կողմից Հանձնաժողովի դիրքորոշման վկայակոչումը ճիշտ չէ, քանի որ այն չի համապատասխանում Կոնվենցիայի խնդրին և նպատակին, բացի այդ այն հակասական է, քանի որ վիճարկվող իրավունքի ճանաչման միտումը նկատվում է նաև Հանձնաժողովի նշված դիրքորոշման մեջ: Դիմումատուն, ի վերջո, նշեց, որ քննարկվող հարցը դուրս է եկել իր գանգատի շրջանակներից, քանի որ Եվրոպայի Խորհրդի սահմաններում և դրանից դուրս ողջ աշխարհում նման իրավիճակը պատճառել է լուրջ հետևանքներ հարյուրավոր այլ երիտասարդների:

 

_______________________________________

ԻՐՏԵԿ - շարունակությունը հաջորդ մասերում

 

 

pin
Եվրոպական դատարան
07.07.2011
N 23459/03
Վճիռ