Սեղմել Esc փակելու համար:
ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ ՄԱՍ)
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ ՄԱՍ)

 

 

                          CONSEIL        CONCIL

                        DE L'EUROPE    OF EUROPE

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ՄԵԾ ՊԱԼԱՏ

 

ԲԱՅԱԹՅԱՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(2-րդ մաս)

 

(Գանգատ թիվ 23459/03)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

7 հուլիս 2011

 

(բ) 9-րդ հոդվածին համապատասխանումը

 

75. Դիմումատուն նշեց, որ իր դատապարտումը հանդիսանում է իր կրոնական համոզմունքներն իրականացնելու իրավունքին միջամտություն: Այս միջամտությունը նախատեսված չէ օրենքով, քանի որ Հայաստանի իշխանությունները, դատապարտելով իրեն, խախտել են Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելու ժամանակ իրավականորեն ստանձնած պարտավորությունը, մասնավորապես` ներում շնորհել բանտային պայմաններում պատիժ կրող կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող բոլոր անձանց: Նշված միջազգային պարտավորությունը հանդիսանում է Հայաստանի ազգային օրենսդրության անբաժանելի մասը, հետևաբար, բոլոր այն անձինք, ովքեր հրաժարվում են զինվորական ծառայությունից կրոնի հիմքով, պետք է ազատվեն այդ պարտականությունից կամ, ի վերջո, հնարավորություն ունենան անցնել այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության: Փաստորեն, ներպետական օրենքը հստակ չէ, քանի որ այն չի համընկնում Հայաստանի կողմից ստանձնած միջազգային պարտավորություններին:

76. Դիմումատուն, այնուհետև, նշեց, որ միջամտությունը նախատեսված չի եղել օրենքով նաև այն պատճառով, որ Հայաստանը, 1993 թ. անդամակցելով ՔՔԻՄԿ-ին, հավատարիմ չի եղել դրա 18-րդ հոդվածին և ԵԱՀԿ-ի համապատասխան նախադեպային իրավունքին` ինչպես պահանջվում է Խղճի և Կրոնական Կազմակերպությունների Ազատության մասին իրավական ակտով (տես վերը` պարբ. 44):

77. Դիմումատուն նշեց նաև, որ միջամտությունն անհրաժեշտ չի եղել ժողովրդավարական հասարակությանը: Այսպես, տվյալ իրավիճակը, երբ դիմումատուն հանդիսանում է կրոնական կազմակերպության անդամ, ով պարտավորվել է ապրել խաղաղ պայմաններում իր հարևանների հետ և չունի քրեական անցյալ, բանտարկվում է և նրան վերաբերվում են որպես վտանգավոր քրեական հանցագործի, ամենևին անհրաժեշտ չէ ժողովրդավարական հասարակության համար: Մասնավորապես, նա ենթարկվել է հետապնդումների, ձերբակալվել է և քրեական հանցագործությունների համար դատապարտված վեց այլ անձանց հետ պահվել է միևնույն խցում, որտեղ չի եղել անգամ անկողնային պարագաներ, պահակների կողմից ենթարկվել է վիրավորանքների: Այնուհետև, դիմումատուն ենթարկվել է ամբողջովին անհամաչափ պատժի և վերաբերմունքի` հաշվի առնելով այն փաստը, որ նա ընդամենը փորձել է կիրառել իր խղճի, մտքի և կրոնի ազատության հիմնարար իրավունքը: Բացի այդ, դիմումատուի բանտարկումը նույնպես արդարացված չի, քանի որ Հայաստանի իշխանությունները ներում են շնորհել նման իրավիճակում հայտնված այլ անձանց: Վերջապես, երկրի զինվորական պաշտպանությունը չի տարալուծվի և թուլանա, եթե նրա նման մարդիկ չպատժվեն: Մասնավորապես, 2007 թ. Հայաստանում գրանցված են եղել 125,000 առկա զինվորական ծառայողներ և 551,000 ապագա զինվորական ծառայողներ, մինչդեռ միայն 41 Եհովայի վկաներ են բանտարկվել: Ավելին, սկսած 2002 թ. միայն երեք այլ կրոնական կազմակերպության անդամ հանդիսացող անձինք են որոշել հրաժարվել պարտադիր զինվորական ծառայությունից: Նման ցածր թվային տվյալներ չեն կարող բացասական ազդեցություն ունենալ Հայաստանի ռազմական ծավալի վրա:

 

2. Կառավարությունը

 

(ա) 9-րդ հոդվածի կիրառելիությունը

 

78. Կառավարությունը նշեց, որ Կոնվենցիայով և ՀՀ Սահմանադրությամբ երաշխավորված իրավունքները, ներառյալ` խղճի, մտքի, կրոնի ազատության իրավունքը, պետք է կիրառվեն բոլորի նկատմամբ հավասարապես և առանց խտրականության: Դիմումատուն Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է, ով ունի ՀՀ Սահմանադրությամբ նախատեսված պարտականություն` իրականացնել պարտադիր զինվորական ծառայություն անկախ իր կրոնական համոզմունքներից, և այդ պարտականության իրականացումը չի կարող հանդիսանալ միջամտություն իր իրավունքներին: Օրենքը չի սահմանում պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատվելու այնպիսի հիմք, ինչպիսին է «Եհովայի վկա» լինելը: Օրենքով չնախատեսված հիմքով պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատվելը կխախտի հավասարության և խտրականության սկզբունքը:

79. Կառավարությունը համաձայն է, որ Կոնվենցիան «կենդանի գործիք» է: Սակայն, տվյալ գործի նկատմամբ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը պետք է քննարկվի Կոնվենցիայի տվյալ պահի դրությամբ գործող մեկնաբանությամբ: Դիմումատուն դատապարտվել է 2001-2002թթ. և այդ ժամանակ նրա դատապարտումը համապատասխանել է միջազգային համայնքի մոտեցումներին, Կոնվենցիայի իմաստով եղել է օրինական և արդարացի` ըստ Հանձնաժողովի և Դատարանի մեկնաբանությունների: Մասնավորապես, Peters v. the Netherlands (գանգատ թիվ 22793/93, Հանձնաժողովի որոշում 30 նոյեմբեր 1994 թ., չհրապարակված) և Heudens v. Belgium (գանգատ թիվ 24630/94, Հանձնաժողովի որոշում 22 մայիս 1995 թ., չհրապարակված) գործերում, որոնք հանդիսանում են քննարկվող հարցի վերաբերյալ վերջին որոշումները, Հանձնաժողովը գտել է, որ 9-րդ հոդվածով երաշխավորված մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքը չի վերաբերվում կրոնական կամ քաղաքական համոզմունքների հիմքով պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատվելուն: Իր վերջերս կայացրած վճիռներում, որտեղ գտել է, որ չկա անհրաժեշտություն քննության առնելու վիճարկվող հարցը, Դատարանն անգամ չի ընդունել 9-րդ հոդվածի կիրառելիության փաստը (օրինակ, Thlimmenos v. Greece [GC], գանգատ թիվ 34369/97, պարբ. 43, ECHR 2000-IV, և Ulke v. Turkey, գանգատ թիվ 39437/98, պարբ. 53-54, 24 հունվար 2006 թ.): Հայաստանի իշխանությունների գործողությունները, հետևաբար, չեն հակասել Կոնվենցիայի պահանջները: Հաշվի առնելով տվյալ իրավիճակին համապատասխանող նախադեպային իրավունքը` նրանք չէին կարող կանխատեսել Դատարանի կողմից 9-րդ հոդվածի նոր մեկնաբանության հնարավորությունը և, հետևաբար, չէին կարող համապատասխանեցնել իրենց գործողությունները այդ հնարավոր «նոր մոտեցման»-ը:

80. Կառավարությունն ընդունում է, որ Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների մեծամասնությունն ընդունել է օրենքներ, որոնք կարգավորում են կրոնական համոզմունքների ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար տարբեր այլընտրանքային ծառայությունների իրականացման մեխանիզմները: Այնուամենայնիվ, 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետը, որը հստակորեն թողել է վիճարկվող իրավունքի ճանաչումը Պայմանավորվող Կողմերի հայեցողությանը, չի կարելի անտեսել, և այն փաստը, որ անդամ պետությունների մեծ մասը ճանաչել է այդ իրավունքը, չի կարող հիմք հանդիսանալ այն մոտեցման համար, համաձայն որի այն պետությունը, որը չի ճանաչել` խախտել է Կոնվենցիայով ստանձնած իր պարտավորությունը: Ամփոփելով, 9-րդ հոդվածը 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի համակցությամբ չի երաշխավորում կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և տեղի չի ունեցել 9-րդ հոդվածով երաշխավորված դիմումատուի իրավունքին միջամտություն:

81. Կառավարությունը նշեց, որ ներկա պահին Հայաստանում գրանցված են մոտ 60 կրոնական կազմակերպություն, ներառյալ «Եհովայի վկաներ» կազմակերպությունը, կրոնական կազմակերպությունների 9 ճյուղ և 1 գործակալություն: Այսպես, եթե նրանցից յուրաքանչյուրը պնդի, որ պարտադիր զինվորական ծառայությունը դեմ է իրենց կրոնական համոզմունքներին, կառաջանա իրավիճակ, որում ոչ միայն «Եհովայի վկաներ»-ի անդամները, այլ նաև մնացած կրոնական կազմակերպությունները հնարավորություն կստանան հրաժարվելու իրեն հայրենիքը պաշտպանելու պարտականությունից: Ավելին, «Եհովայի վկաներ»-ի կամ այլ կրոնական կազմակերպությունների անդամները կարող են նմանապես պնդել, որ, օրինակ, հարկեր և տուրքերի վճարումը դեմ է իրենց կրոնական համոզմունքներին և պետությունը պարտավոր է չդատապարտել նման անձանց, քանի որ դա կառաջացնի Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում: Նման մոտեցումն անընդունելի է նաև այն տեսանկյունից, որ պետության հանդեպ իրենց պարտականությունները կատարելուց խուսափելու համար անձը կարող է դառնալ այս կամ այն կազմակերպության անդամ:

82. Ի վերջո, Եվրոպայի Խորհրդին անդամակցելու ժամանակ Հայաստանի կողմից ստանձնած պարտավորության կատարման կապակցությամբ Կառավարությունը նշեց, որ 2003 թ. դեկտեմբերի 17-ին ընդունվել է «Այլընտրանքային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքը: Օրենքում իշխանությունները նախատեսել են կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից ազատումը, իսկ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք ստացան իրենց պարտականությունը կատարելու այլընտրանքային ծառայության հնարավորություն: Այսպես, ներկայումս կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք դատապարտվում են միայն այն դեպքում, եթե նրանք հրաժարվել են իրականացնել նաև այլընտրանքային ծառայություն: Ինչ վերաբերում է բոլոր կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց ներման պարտավորությանը, Կառավարությունը նշեց, որ իշխանությունները կատարել են դա` դիմումատուին նշանակված պատիժը կրելուց ազատելու միջոցով: Մասնավորապես, դիմումատուն դատապարտվել էր երկու տարի վեց ամիս ժամանակով ազատազրկման, սակայն Վճռաբեկ դատարանի որոշումն ընդունելուց հետո վեց ամիս անց նա ազատ է արձակվել:

 

(բ) 9-րդ հոդվածին համապատասխանումը

 

83. Կառավարությունը նշեց, որ եթե ենթադրենք, որ տեղի է ունեցել դիմումատուի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրավունքին միջամտություն, ապա այն եղել է արդարացված: Այսպես, միջամտությունը նախատեսված է եղել օրենքով: Մասնավորապես, յուրաքանչյուր 18-ից 27 տարեկան, ֆիզիկապես պիտանի ՀՀ քաղաքացի պարտավոր է ծառայել հայկական բանակում, անկախ իր կրոնական համոզմունքներից, ինչպես նախատեսված է ՀՀ Սահմանադրության 47-րդ հոդվածով և «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ և 11-րդ հոդվածներով: Ավելին, Քրեական օրենսգրքի 75-րդ հոդվածը սահմանում է պատիժ` զորակոչից խուսափելու համար: Նշված իրավական դրույթները եղել են մատչելի և բավարար չափով հստակ: Ավելին, տվյալ պահին, կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը չի ճանաչվել հայկական օրենսդրությամբ:

84. Բացի այդ միջամտությունը եղել է անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակությունում: Այն հանդիսանում է ցանկացած ժողովրդավարական հասարակության հիմնարար սկզբունքներից մեկը, երբ բոլոր քաղաքացիներն առանց խտրականության կամ այլ հիմքով օժտված են Սահմանադրությամբ և օրենքներով երաշխավորված իրավունքներով և ազատություններով, ինչպես նաև պարտավոր են կատարել սահմանված պարտականությունները: Այսպիսով, հասարակական կարգին լուրջ վտանգ կսպառնա, եթե իշխանությունները թույլատրեն վերը նշված 60-ից ավել կրոնական կազմակերպություններին մեկնաբանել և համապատասխանեցնել տվյալ պահին ուժի մեջ գտնվող օրենքը ըստ իրենց համապատասխան կրոնական հավատալիքների: Իշխանությունների կարևորագույն խնդիրներից է ապահովել օրենքի միատեսակ կիրառումը բոլոր ՀՀ քաղաքացիների համար` անկախ նրանց կրոնից, որը չպետք է դիտարկվի որպես Կոնվենցիայի պահանջներին հակասող միջամտություն:

 

3. Երրորդ կողմը

 

(ա) Միջազգային Համաներում (Amnesty International), Խղճի և Խաղաղության Հարկ միջազգային կազմակերպության (Conscience and Peace Tax International), Խորհրդատվության հարցերով Ընկերների Համաշխարհային Կոմիտեի (Quakers), Իրավաբանների Միջազգային Հանձնաժողովի (International Commission of Jurists) և Պատերազմի Հակառակորդներ միջազգային կազմակերպության (War ResistersԺ International) համատեղ դիտարկումները

 

85. Երրորդ կողմ հանդիսացող կազմակերպությունները ներկայացրել են միջազգային և ազգային մակարդակներում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի ճանաչման վերաբերյալ ընդհանուր դիտարկում: Միջազգային մակարդակում նրանք, մասնավորապես ուշադրության արժանացրեցին ԵԱՀԿ-ի իրավագիտության զարգացումները և վերջինիս կողմից` ՔՔԻՄԿ-ի նմանատիպ դրույթների վերաբերյալ արված մեկնաբանությունները, մասնավորապես` թիվ 22 Ընդհանուր մեկնաբանությունը և Yeo-Bum Yoon and Myung-Jin Choi-ի գործը (տես, վերը պարբ. 62-64): Այնուհետև, նրանք վկայակոչեցին Միավորված Ազգերի Կազմակերպության այլ կառույցների` ինչպիսիք են Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովի և Կամայական Կալանքների հարցերով Աշխատանքային Խմբի կողմից մշակված զարգացումներին (տես, վերը պարբ. 58 և 65):

86. Ազգային մակարդակում երրորդ կողմ հանդիսացող կազմակերպություններն անդրադարձան Եվրոպայի Խորհրդի մարմինների կողմից մշակած զարգացումներին, մասնավորապես նրանց հանձնարարականներին, որոնք վերաբերվում էին կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի ճանաչմանն ու դրա առավել մեծ պաշտպանվածության ապահովման հարցերին (տես, վերը պարբ. 51-55): Նրանք նշեցին նաև, որ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը հստակորեն ճանաչվել է Եվրոպական Միության Հիմնարար Իրավունքների Խարտիայի 10-րդ հոդվածով և Երիտասարդների Իրավունքների Իբերո-Ամերիկյան Կոնվենցիայի 12-րդ հոդվածով (տես, վերը պարբ. 57 և 69): Եվ վերջապես, 2005 թ.-ին Մարդու Իրավունքների Միջամերիկյան Հանձնաժողովը, կնքելով խնդրի բարեկամական կարգավորում դիմումատուի և Բոլիվիայի միջև, ընդունեց կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի յուրահատուկ բնույթը և հստակորեն վկայակոչեց ԵԱՀԿ-ի թիվ 22 Ընդհանուր մեկնաբանությունը (տես, վերը պարբ. 68):

87. Երրորդ կողմ հանդիսացող կազմակերպություններն, այնուհետև, նշեցին, որ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասը չի նախատեսում ազգային անվտանգությունից ելնելով անձի կրոնական կամ այլ համոզմունքների արտահայտման ազատության սահմանափակումներ: Նրանք մատնանշեցին, որ վերը նշված Yeo-Bum Yoon and Myung-Jin Choi գործում, ԵԱՀԿ-ն, գտնելով, որ տեղի է ունեցել ՔՔԻՄԿ-ի 18-րդ հոդվածով երաշխավորված դիմումատուների իրավունքներին միջամտություն, եզրահանգեց, որ միջամտությունը չի եղել անհրաժեշտ և տեղի է ունեցել այդ դրույթի խախտում:

88. Երրորդ կողմ հանդիսացող կազմակերպություններն առարկեցին, որ հաշվի առնելով Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների կողմից կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի գրեթե համընդհանուր ճանաչումը և ԵԱՀԿ-ի վերը ներկայացված դիտարկումները, պետության կողմից կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար որևէ պայման չնախատեսելը հանդիսանում է միջամտություն` Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասի հակասությամբ: Նրանք, ի վերջո, վկայակոչեցին Tsirlis and Kouloumpas v. Greece (29 մայիս 1997 թ., Վճիռների և որոշումների ժողովածու 1997-III) և վերը նշված Thlimmenos գործերով չհամընկնող կարծիքներն այն մասին, որ նույնիսկ Հանձնաժողովի մոտեցումը վիճարկվող խնդրի վերաբերյալ փոխվել է տարիների ընթացքում: Բոլոր դիտարկումները ներկայացված են աջակցելու 9-րդ հոդվածի ներքո կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի ճանաչման փաստը:

 

(դ) Եհովայի Քրիստոնյա Վկաների Եվրոպական Ասոցիացիա

 

89. Երրորդ կողմ հանդիսացող կազմակերպությունը նշեց, որ «Եհովայի վկաներ» կրոնական կազմակերպությունը հայտնի քրիստոնեական կառույց է, որը քարոզում է բարձր բարոյական չափանիշներ, ներառյալ մարդու դեմ զենք կիրառելուց հրաժարվելու սկզբունքը: Նրանք ընդունում են այլընտրանքային ազգային ծառայության տարբերակն այն պայմանով, որ դա չհակասի իրենց հիմնական արժեքներին, այսինքն բացառվի զինվորական ներկայացուցիչների կողմից ղեկավարումը կամ ուղղված լինի զինվորական գործունեությանը կամ նպատակներին: Իրենց կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու համար Եհովայի վկաները պատմականորեն ենթարկվել են տարբեր տեսակի պատիժների, հատկապես պատերազմների ժամանակ: Սակայն, եվրոպական մի շարք երկրներում հետ-պատերազմյան զարգացումները հանգեցրեցին այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության աստիճանական ճանաչմանը և պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգի վերջնական վերացմանը:

90. Կազմակերպությունն, այնուհետև, նշեց, որ Հայաստանում գոյություն չունի առանց զինվորական վերահսկողության իսկական այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն և երիտասարդ Եհովային վկաներն իրենց համոզմունքներից ելնելով շարունակում են դիմադրել նման ծառայությանը և բանտարկվում են: 2002 թ.-ին մինչև 2010 թ. 273 մարդ դատապարտվել է ազատազրկման, իսկ ներկայումս 72 մարդ կրում են իրենց պատիժը` ազատազրկում 24-ից 36 ամիս ժամանակով: Այս մարդիկ նույնպես զոհ են տարբեր տեսակի բռնությունների, ինչպիսիք են, օրինակ, անձնագրի չտրամադրումը, առանց որի անհնար կլինի աշխատել, բացել բանկային հաշիվ կամ նույնիսկ ամուսնանալ:

91. Եզրակացնելով` կազմակերպությունը կոչ է անում Մեծ Պալատին կիրառել «կենդանի գործիք» սկզբունքը և համապատասխանեցնել նախադեպային իրավունքը արդի պայմաններին: Այն առարկեց, որ անդամ պետություններում գործող պաշտպանություն իրականացնելու պարտադրանքն այլևս կիրառելի չէ այս խնդրի վերաբերյալ ավելի վաղ կայացրած որոշումներում գերակայող մակարդակում, իսկ անդամ պետություններն ազգային պարտադիր ծառայությունում փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտությունը կարող է բավարարել առանց 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրավունքներն ոտնահարելու:

 

Գ. Դատարանի գնահատականը

 

1. 9-րդ հոդվածի կիրառելիությունը

 

92. Կառավարությունը վկայակոչելով Հանձնաժողովի նախադեպային իրավունքը վիճարկեց դիմումատուի գանգատի նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը, մինչդեռ դիմումատուն և երրորդ կողմի միջամտողներն առարկեցին առ այն, որ այդ նախադեպային իրավունքը հին է և խնդրեցին համապատասխանեցնել այն ներկա օրերի պայմաններին:

 

(ա) Համապատասխան նախադեպային իրավունքի համառոտագրությունը

 

93. Դատարանը նշում է, որ Մարդու Իրավունքների Եվրոպական Հանձնաժողովի նախնական դիրքորոշումն արտացոլվել է Grandrath v. the Federal Republic of Germany (գանգատ թիվ 2299/64, Հանձնաժողովի հաշվետվություն` 12 դեկտեմբեր 1966 թ., Տարեկան ամփոփագիրք, հատոր 10, էջ 626) գործում, որը վերաբերվում էր Եհովայի վկա կազմակերպության անդամին, ով ցանկանում էր խուսափել ոչ միայն զինվորական, այլ նաև այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայությունից: Նա վիճարկում էր Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածն այն հիմքով, որ իշխանությունները ստիպում են իրեն իրականացնել մի ծառայություն, որը դեմ է իր խղճին և կրոնական համոզմունքներին. դիմումատուն դատապարտվել էր նման ծառայության կատարումից հրաժարվելու համար: Հանձնաժողովն ի սկզբանե նշեց, որ մինչ 9-րդ հոդվածն ընդհանուր առմամբ երաշխավորում է մտքի, խղճի և կրոնական իրավունքների ազատության իրավունքը, Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածը պարունակում է դրույթ, որը հստակորեն վերաբերում է կրոնական համոզմունքներ ունեցող անձանց պարագայում զինվորական ծառայությունը այլ պարտադիր ծառայությամբ փոխարինելու հարցին: Այն եզրահանգեց` 4-րդ հոդվածը միանշանակ սահմանում է, որ կրոնական համոզմունքներ ունեցող անձանց նկատմամբ զինվորական ծառայության փոխարեն պետք է կիրառվի քաղաքացիական ծառայությունը, սակայն Կոնվենցիայի ներքո կրոնական համոզմունքները չեն կարող հիմք հանդիսանալ անձին նման ծառայությունից ազատելու համար: Հանձնաժողովը հարկ չհամարեց քննարկել 9-րդ հոդվածում ներառված «խղճի և կրոնի ազատություն» եզրույթի մեկնաբանության հարցերը և այս առումով խախտում չարձանագրեց:

94. Նմանապես, X. v. Austria (գանգատ թիվ 5591/72, Հանձնաժողովի որոշումը 2 ապրիլ 1973 թ., Հավաքածու 43, էջ 161) գործում Հանձնաժողովը նշեց, որ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը մեկնաբանելիս այն հաշվի է առել նաև Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի դրույթը, համաձայն որի պարտադիր կամ հարկադիր աշխատանքը չի ներառում «զինվորական բնույթի ցանկացած ծառայություն, իսկ այն երկրներում, որտեղ օրինական է ճանաչվում զինվորական ծառայությունից հրաժարվելը` համոզմունքներից ելնելով, պարտադիր զինվորական ծառայության փոխարեն նշանակված ծառայությունը»: Ներառելով «այն երկրներում, որտեղ օրինական է ճանաչվում» արտահայտությունը 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետում` Բարձր Պայմանավորվող Կողմին ընտրության հնարավորություն է տրվում ճանաչել կամ չճանաչել վիճարկվող իրավունքը, իսկ ճանաչման դեպքում` երկիրը պարտավոր է նախատեսել նաև փոխարինող ծառայության տեսակ: Հանձնաժողովը, այս պատճառով, գտավ, որ 9-րդ հոդվածը, ելնելով Կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի հասկացությունից, չի պարտադրում պետությանը ճանաչել կրոնական համոզմունքի հիման վրա զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և, հետևաբար, նախատեսել հատուկ գործողություններ, նրանց պարտադիր զինվորական ծառայության պարագայում իրենց մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքն իրականացնելու համար: Հետևաբար, նշված հոդվածները չեն արգելում այն պետությանը, որը չի ճանաչել վիճարկվող իրավունքը, դատապարտել այն անձանց, ովքեր հրաժարվում են զինվորական ծառայություն իրականացնելուց:

95. Սույն մոտեցումը հաստատվել է Հանձնաժողովի կողմից X. v. the Federal Republic of Germany գործում, որը վերաբերում էր դիմումատուի կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունը քաղաքացիական ծառայությամբ փոխարինելու հարցին (գանգատ թիվ 7705/76, Հանձնաժողովի որոշում 5 հուլիս 1977 թ., Որոշումներ և Հաշվետվություններ (DR) 9, էջ 196): Conscientious objectors v. Denmark (գանգատ թիվ 7565/76, Հանձնաժողովի որոշում 7 մարտ 1977 թ., DR 9, էջ 117) գործում Հանձնաժողովը կրկնեց, որ կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը ներառված չէ Կոնվենցիայով երաշխավորված իրավունքների և ազատությունների շարքում: A. v. Switzerland (գանգատ թիվ 10640/83, Հանձնաժողովի որոշում 9 մայիս 1984 թ., DR 38, էջ 219) գործում Հանձնաժողովը վերահաստատեց իր դիրքորոշումը և ավելացրեց, որ զինվորական ծառայությունը մերժող դիմումատուին դատապարտելը չի կարող հանգեցնել 9-րդ հոդվածի խախտման:

96. Մի շարք գործերում նույնպես Հանձնաժողովը գտել է, որ Կոնվենցիան որպես այդպիսին չի երաշխավորում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը (տես, N. v. Sweden, գանգատ թիվ 10410/83, Հանձնաժողովի որոշում 11 հոկտեմբեր 1984 թ., DR 40, էջ 203, տես նաև, ի թիվս այլոց, Autio v. Finland, գանգատ թիվ 17086/90, Հանձնաժողովի որոշում 6 դեկտեմբեր 1991 թ., DR 72, էջ 245, Peters, նշված վերը, և Heudens, նշված վերը): Սույն գործերում, այնուամենայնիվ, Հանձնաժողովը պատրաստ էր ընդունել, որ չնայած վերոհիշյալ սկզբունքների, փաստերը կարող են ընդգրկվել 9-րդ հոդվածի շրջանակներում, իսկ դիմումատուների` խտրականության վերաբերյալ ենթադրությունները, պետք է հետևաբար քննվեն Կոնվենցիայի 14-րդ հոդվածի ներքո:

97. Երկու գործով կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու հետևանքով դատապարտման հարցը բարձրացվել է Դատարանի առջև: Այնուամենայնիվ, նշված երկու գործով Դատարանը անհրաժեշտ չի համար քննել 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը և որոշել է հարցի լուծումը տալ Կոնվենցիայի այլ հոդվածների ներքո` մասնավորապես 14-րդ և 3-րդ հոդվածների կիրառմամբ (տես Thlimmenos, նշված վերը, պարբ. 43 և 53, և Ulke, նշված վերը, պարբ.եր 53-54 և 63-64):

 

(բ) Նախադեպը փոխելու անհրաժեշտության առկայությունը

 

98. Իրավական հստակության, կանխատեսելիության և օրենքի առջև հավասարության սկզբունքներից ելնելով` Դատարանը չպետք է առանց հիմնավոր պատճառի արտահայտի նախկին գործերով սահմանված և նախադեպային իրավունք դարձած որոշումներից տարբերվող այլ մոտեցումներ, սակայն Դատարանի կողմից դինամիկ և զարգացող մոտեցումներ չմշակելը նույնպես կառաջացնի խոչընդոտներ` բարեփոխումների համար (տես Vilho Eskelinen and Others v. Finland [GC], գանգատ թիվ 63235/00, պարբ. 56, ECHR 2007-IV, և Micallef v. Malta [GC], գանգատ թիվ 17056/06, պարբ. 81, ECHR 2009-...): Ծայրահեղ անհրաժեշտություն է, որպեսզի Կոնվենցիան մեկնաբանվի և կիրառվի այնպես, որ իրավունքների պաշտպանությունը լինի պրակտիկ և արդյունավետ և ոչ թե տեսական և մտացածին (տես Stafford v. the United Kingdom [GC], գանգատ թիվ 46295/99, պարբ. 68, ECHR 2002-IV, և Christine Goodwin v. the United Kingdom [GC], գանգատ թիվ 28957/95, պարբ. 74, ECHR 2002-VI):

99. Դատարանը նշում է, որ մինչ սույն գործը այն չի քննել կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը, ի տարբերություն Հանձնաժողովի, որը մերժել է կիրառել այդ հոդվածը նման անձանց գանգատների նկատմամբ: Հանձնաժողովը համակցել է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի հետ, գտնելով, որ վերջինս կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի ճանաչման ընտրությունը թողել է Պայմանավորվող Կողմերի հայեցողությանը: Հետևաբար, կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք դուրս են մնում 9-րդ հոդվածի պաշտպանության սահմաններից, որը չի կարող ապահովել նրանց բանակում ծառայելուց հրաժարվելու դեպքում դատապարտումից խուսափելու հնարավորություն:

100. Դատարանը, այնուամենայնիվ, չի պարտավորվում նրանով, որ 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի նման մեկնաբանումը արտացոլում է այդ դրույթի իրական նպատակը և իմաստը: Այն նշում է, որ 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետը բացառում է 4-րդ հոդվածի 2-րդ մասով արգելված «հարկադիր և պարտադիր աշխատանք» հասկացության շրջանակներից` «զինվորական բնույթի ցանկացած ծառայություն, իսկ այն երկրներում, որտեղ օրինական է ճանաչվում զինվորական ծառայությունից հրաժարվելը` համոզմունքներից ելնելով, պարտադիր զինվորական ծառայության փոխարեն նշանակված ծառայությունը»: Այս կապակցությամբ Դատարանն անդրադառնում է նաև հոդված 4-ի Travaux prռparatoires, որի 23-րդ կետը սահմանում է` «[(բ)] ենթակետում, կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունք ունեցող անձանց վերաբերյալ դրույթը նպատակ ունի մատնանշել, որ օրենքով նրանց համար նախատեսված ցանկացած ազգային ծառայություն չի ընդգրկվում պարտադիր կամ հարկադիր աշխատանք հասկացության մեջ: Քանի որ շատ երկրներ դեռևս չեն ճանաչել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, «այն երկրները, որոնք ճանաչել են այդ իրավունքը» արտահայտությունը նույնպես ներառվեց: Դատարանի կարծիքով Travaux prռparatoires հաստատում է, որ 4-րդ հոդվածի 3-րդ կետի (բ) ենթակետի միակ նպատակն է տալ «պարտադիր կամ հարկադիր աշխատանք» հասկացության մեկնաբանությունը: Ինքնուրույն այն չի ճանաչում կամ բացառում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը և, հետևաբար, այն չպետք է ունենա 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրավունքները սահմանափակող ազդեցություն:

101. Միևնույն ժամանակ, Դատարանը չի անտեսում նաև այն փաստը, որ Հանձնաժողովի կողմից 9-րդ հոդվածի սահմանափակ մեկնաբանումը պայմանավորված է եղել տվյալ ժամանակաշրջանում գերակայող մոտեցումներով: Սակայն, տարիներ են անցել այն պահից, երբ Հանձնաժողովը Grandrath v. the Federal Republic of Germany և X. v. Austria գործերում ներկայացրեց իր առաջին պատճառաբանությունները, որոնցով բացառեց կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը 9-րդ հոդվածի շրջանակներից: Հետագայում այլ գործերով կայացրած որոշումներում Հանձնաժողովը վերահաստատեց իր այս մոտեցումը, սակայն այդ առնչությամբ վերջին գործը թվագրվում է 1995 թ.: Այդ ընթացքում տեղի են ունեցել կարևոր զարգացումներ ինչպես միջազգային, այնպես էլ Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների ազգային իրավական համակարգերում:

102. Դատարանն այս կապակցությամբ կրկնում է, որ Կոնվենցիան «կենդանի գործիք» է, որը պետք է մեկնաբանվի արդի հանգամանքների ներքո և ներկայումս ժողովրդավարական պետություններում գերակայող գաղափարների հիման վրա (տես, ի թիվս այլոց, Tyrer v. the United Kingdom, 25 ապրիլ 1978 թ., պարբ. 31, Սերիա Ա թիվ 26, Kress v. France [GC], գանգատ թիվ 39594/98, պարբ. 70, ECHR 2001-VI, and Christine Goodwin, նշված վերը, պարբ. 75): Քանի որ Դատարանը հանդիսանում է մարդու իրավունքների պաշտպանության առաջնային և կարևոր համակարգ, այն պետք է հաշվի առնի Պայմանավորվող Պետությունների փոփոխվող պայմանները և չափանիշների սահմանման համար արձագանքի, օրինակ, ցանկացած ընդհանուր զարգացումներին (տես Stafford, նշված վերը, պարբ. 68, և Scoppola v. Italy (թիվ 2) [GC], գանգատ թիվ 10249/03, պարբ. 104, ECHR 2009-...): Ավելին, Կոնվենցիայի բովանդակության մեջ ներառված եզրույթներն ու հասկացությունները սահմանելիս Դատարանը կարող է և պարտավոր է Կոնվենցիայից բացի հաշվի առնել նաև միջազգային իրավունքի բաղադրատարրերը և իրավասու մարմինների կողմից դրանց մեկնաբանությունները: Հատուկ գործերում Կոնվենցիայի դրույթները մեկնաբանելու ժամանակ Դատարանի համար դիտարկման առարկա կարող են հանդիսանալ նաև մասնագիտական միջազգային փաստաթղթերից բխող ընդհանուր զարգացումները (տես Demir and Baykara v. Turkey [GC], գանգատ թիվ 34503/97, պարբ. 85, 12 նոյեմբեր 2008 թ.):

103. Դատարանը նշում է, որ 1980-90-ականներին Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետություններում և ավելի ուշ անդամակցած պետություններում նկատվեց կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի ճանաչման ակնհայտ միտում (տես վերը պարբ. 47): Նշված պետություններից 19-ը, որոնց դեռ չէին ճանաչել այդ իրավունքը, ամրագրեցին այն իրենց ազգային իրավական համակարգերում այն ժամանակ, երբ Հանձնաժողովը կայացրեց խնդրի վերաբերյալ իր վերջին որոշումը: Այսպես, մինչ այն պահը, երբ տեղի ունեցավ դիմումատուի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրավունքին ենթադրյալ միջամտություն, մասնավորապես, 2002- 2003թթ.-ին, Հայաստանից բացի չորս այլ անդամ պետություններ դեռ չէին նախատեսել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունք ունեցող անձանց կարգավիճակը, չնայած նշված պետություններից երեքն արդեն իսկ ամրագրել էին վիճարկվող իրավունքն իրենց Սահմանադրությունների մեջ, սակայն դեռ չէին ընդունել իրագործող օրենքներ (տես վերը պարբ. 48): Այսպիսով, տվյալ ժամանակահատվածում Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների միջև կար ընդհանուր համաձայնություն, որոնց գերակշռող մեծամասնությունն արդեն իսկ ճանաչել էր վիճարկվող իրավունքն իրենց օրենսդրության և պրակտիկ կիրառման մեջ:

104. Ավելին, Դատարանը նշում է, որ սույն գործի հանգամանքներից հետո, երկու այլ անդամ պետություններ ընդունել են օրենքներ, որոնք ամբողջովին կարգավորում են կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, այսպիսով` թողնելով Ադրբեջանին ու Թուրքիային որպես միակ անդամ պետություններ, որոնք դեռ չեն ճանաչել այդ իրավունքը: Այնուհետև, Դատարանը նշում է, որ Հայաստանը նույնպես ճանաչել է այդ իրավունքը դիմումատուին ազատ արձակելուց և սույն գանգատը ներկայացնելուց հետո:

105. Դատարանը ցանկանում է անդրադառնալ այդ իրավունքի ճանաչման վերաբերյալ տարբեր միջազգային ֆորումներում հավասարապես կարևոր զարգացումներին: Ամենահատկանշականը ԵԱՀԿ-ի կողմից ՔՔԻՄԿ-ի դրույթների (հոդվածներ 8 և 18) մեկնաբանությունն է, որոնք նման են Կոնվենցիային (հոդվածներ 4 և 9): Ի սկզբանե, ԵԱՀԿ-ի մոտեցումը համընկնում էր Եվրոպական Հանձնաժողովի մոտեցմանը, համաձայն որի կրոնական համոզմունքների հիման վրա զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը դուրս էր մնում ՔՔԻՄԿ-ի 18-րդ հոդվածի սահմաններից: Այնուամենայնիվ, 1993 թ.-ին իր թիվ 22 Ընդհանուր մեկնաբանության մեջ այն փոխեց իր նախնական մոտեցումը և գտավ, որ վիճարկվող իրավունքը կարող է ծագել ՔՔԻՄԿ-ի 18-րդ հոդվածից այնքանով, որ մահացու ուժի օգտագործման պարտականությունը կարող է լուրջ հակասություն առաջացնել խղճի ազատության և կրոնի կամ համոզմունքների արտահայտման հետ: 2006 թ. ԵԱՀԿ-ն ակնհայտորեն հրաժարվեց կիրառել ՔՔԻՄԿ-ի 8-րդ հոդվածը Հարավային Կորեայի դեմ բերված երկու գործերի նկատմամբ և քննեց ներկայացված գանգատները բացառապես ՔՔԻՄԿ-ի 18-րդ հոդվածի ներքո` գտնելով, որ տեղի է ունեցել այդ դրույթի խախտում, քանի որ դիմումատուները դատապարտվել էին զինվորական ծառայությունից` կրոնական համոզմունքների հիման վրա (տես, վերը պարբ. 59-64):

106. Եվրոպայի պարագայում հարկ է ուշադրության արժանացնել 2000 թ. Եվրոպական Միության Հիմնարար Իրավունքների Խարտիան, որն ուժի մեջ մտավ 2009: Մինչդեռ Խարտիայի 10-րդ հոդվածը գրեթե տառացիորեն վերարտադրում է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 1-ին մասը, դրա երկրորդ մասն ակնհայտորեն սահմանում է հետևյալը` «Կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը ճանաչվում է` այդ իրավունքը կիրառելու մասին ազգային օրենսդրության համաձայն» (տես, վերը պարբ. 57): Նման ակնհայտ լրացումն անկասկած ունի միտումներ (տես, ի թիվս այլոց, Christine Goodwin, վերը նշված, պարբ. 100, և Scoppola, վերը նշված, պարբ. 105) և արտացոլում է Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների կողմից այդ իրավունքի միասնական ճանաչումը, ինչպես նաև արդի եվրոպական հասարակության մեջ այդ իրավունքին տրվող կշիռը:

107. Եվրոպայի Խորհրդի շրջանակներում ԵԽԽՎ և Նախարարների Կոմիտեն մի շարք գործերով նույնպես կոչ են արել այն անդամ պետություններին, որոնք դեռ չեն արել այդպես, ճանաչել կրոնական հիմքով զինվորական ծառայությունից ազատվելու իրավունքը (տես վերը պարբ. 51-55): Ավելին, այդ իրավունքի ճանաչումը հանդիսանում է նոր անդամ պետությունների անդամակցության համար պարտադիր նախապայման (տես, օրինակ, վերը պարբ. 50): 2001 թ. ԵԽԽՎ, անդրադառնալով նախկինում իր կողմից ներկայացրած կոչերին, հատկապես նշեց, որ այդ իրավունքը հանդիսանում է Կոնվենցիայով երաշխավորված մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի հիմնարար բաղադրիչը (տես, վերը պարբ. 52): 2010 թ. Նախարարների Կոմիտեն հիմք ընդունելով ԵԱՀԿ-ի նախադեպային իրավունքի զարգացումները, ինչպես նաև Եվրոպական Միության Հիմնարար Իրավունքների Խարտիայի դրույթները, նույնպես հաստատեց Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի ներքո նախատեսված խղճի և կրոնի ազատության հասկացության նման մեկնաբանությունը և առաջարկեց, որպեսզի անդամ պետությունները զորակոչիկների համար ապահովեն կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունք ունեցող անձանց կարգավիճակը (տես, վերը պարբ. 55):

108. Դատարանը, հետևաբար, եզրակացնում է, որ Grandrath v. the Federal Republic of Germany գործով Հանձնաժողովի որոշումից և նրա հետագա որոշումներից ի վեր Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների գերակշռող մասի ազգային օրենսդրությունները համապատասխան միջազգային փաստաթղթերի հետ մեկտեղ հասել են այն արդյունքի, որ ներկա պահին Եվրոպայում և դրա սահմաններից դուրս տվյալ խնդրին վերաբերյալ գոյություն ունի գրեթե մեկ ընդհանրական մոտեցում: Այս զարգացումների լույսի ներքո, չի կարելի պնդել, որ 2002-2003 թթ. իրադարձությունների հետ կապված 9-րդ հոդվածի մեկնաբանության փոփոխությունն անկանխատեսելի էր: Ավելին, Հայաստանը նույնպես հանդիսանում էր ՔՔԻՄԿ-ի կողմ և պարտավորվել էր Եվրոպայի Խորհրդի առջև անդամակցելուց հետո ընդունել օրենք, որով կճանաչեր այդ իրավունքը:

109. Հաշվի առնելով վերոգրյալը և «կենդանի գործիք» սկզբունքը, Դատարանը, հետևաբար, այն կարծիքին է, որ հնարավոր չէ հաստատել Հանձնաժողովի կողմից սահմանած նախադեպային իրավունքը և 9-րդ հոդվածն այսուհետ չպետք է համակցել 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի (բ) կետի հետ: Հետևաբար, դիմումատուի գանգատը պետք է բացառապես քննարկել 9-րդ հոդվածի ներքո:

110. Այս կապակցությամբ Դատարանը նշում է, որ 9-րդ հոդվածը տառացիորեն չի անդրադառնում կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքին: Սակայն, այն դիտարկում է, որ զինվորական ծառայության մերժումը, եթե այն առաջացել է բանակում ծառայելու պարտականության և անձի խղճի կամ խորը և իսկական կրոնական կամ այլ համոզմունքների միջև լուրջ և ծանրակշիռ հակասության արդյունքում, կարող է հանգեցնել դատապարտման կամ 9-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքների ներգրավման համար բավարար համոզիչ, լուրջ, համընդհանուր կարծիք և անհրաժեշտություն (տես, ի թիվս այլոց, Campbell and Cosans v. the United Kingdom, 25 փետրվար 1982 թ., պարբ. 36, Սերիա Ա թիվ 48, և հակառակը` Pretty v. the United Kingdom, գանգատ թիվ 2346/02, պարբ. 82, ECHR 2002-III): Այն հարցը, թե արդյոք և ինչ ծավալով է այդ դրույթը տարածվում զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի վրա, պետք է քննարկվի յուրաքանչյուր գործի հանգամանքների ներքո:

111. Տվյալ գործում դիմումատուն անդամակցում է «Եհովայի վկաներ» կազմակերպությանը, կրոնական մի խումբ, որի համոզմունքները դեմ են անգամ առանց զենքի զինվորական ծառայությանը: Դատարանը, հետևաբար, պատճառ չունի կասկածելու, որ դիմումատուի հակադրումը զինվորական ծառայությանը հետևանք է իր կրոնական համոզմունքների, որոնք սահմանված են եղել ի սկզբանե և գտնվում են լուրջ ու աներկբա հակամարտության մեջ զինվորական ծառայության պարտականության հետ: Այս իմաստով և հակառակը Կառավարության կողմից ներկայացրած առարկության (տես, վերը պարբ. 81), դիմումատուի իրավիճակը պետք է տարբերակել մեկ այլ իրավիճակից, որը վերաբերվում է մի պարտականության, որի կատարումն առնչություն չունի յուրահատուկ համոզմունքների հետ, ինչպիսիք է, օրինակ, հարկ վճարելու ընդհանուր պարտականությունը (տես, C. v. the United Kingdom, գանգատ թիվ 10358/83, Հանձնաժողովի որոշում 15 դեկտեմբեր 1983 թ., DR 37, էջ 142): Հետևաբար, 9-րդ հոդվածը կիրառելի է դիմումատուի գանգատի նկատմամբ:

 

2. 9-րդ հոդվածին համապատասխանումը

 

(ա) Արդյոք տեղի է ունեցել միջամտություն

 

112. Դատարանը գտնում է, որ զորակոչին չներկայանալով դիմումատուն արտահայտել է իր կրոնական համոզմունքները: Նրա դատապարտումը զորակոչից խուսափելու համար հանդիսանում է 9-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված կրոնի արտահայտման ազատության իրավունքին միջամտություն: Նման միջամտությունը հակասում է 9-րդ հոդվածը, քանի դեռ այն «նախատեսված չի եղել օրենքով», չի հետապնդել մեկ կամ ավելի իրավաչափ նպատակներ ինչպես դա պահանջում է հոդվածի 2-րդ մասը և «անհրաժեշտ չէ ժողովրդավարական հասարակությունում» (տես, ի թիվս այլոց, Buscarini and Others v. San Marino [GC], գանգատ թիվ 24645/94, պարբ. 34, ECHR 1999-I):

 

(բ) Արդյոք միջամտությունն արդարացված է

 

(i) Նախատեսված է օրենքով

 

113. Դատարանը կրկնում է իր սահմանած նախադեպերը համաձայն որոնց «նախատեսված է օրենքով» արտահայտությունն առաջին հերթին պահանջում է, որ կիրառված միջոցը հիմնավորված լինի ներպետական օրենքով: Այն նաև անդրադառնում է խնդրո առարկա օրենքի որակին` պահանջելով, որպեսզի այն լինի մատչելի այն անձանց համար, ում դա վերաբերում է և կազմված լինի բավական հստակ, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում, համապատասխան խորհրդով, հանգամանքների ներքո հնարավորինս կանխատեսի տվյալ գործողության հետևանքները և կարգավորվի վարքագիծը (տես, ի թիվս այլոց, Gorzelik and Others v. Poland [GC], գանգատ թիվ 44158/98, պարբ. 64, ECHR 2004-I):

114. Դատարանը դիտարկում է, որ դիմումատուի դատապարտումը հիմնված է եղել այն ժամանակ գործող Քրեական օրենսգրքի 75-րդ հոդվածի վրա, որը սահմանում էր պատիժ զորակոչից խուսափելու համար: Այնուհետև, այն դիտարկում է, որ դիմումատուի դատապարտման ժամանակ գոյություն չի եղել այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք, և ՀՀ Սահմանադրությունը և «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքը պարտավորել են բոլոր 18-ից 27 տարեկան արական սեռի ՀՀ քաղաքացիներին, ովքեր ճանաչվել են ֆիզիկապես պիտանի, իրականացնել զինվորական ծառայություն: Դատարանը դիտարկում է, որ սույն դրույթները, որոնք անկասկած եղել են մատչելի, կազմված են եղել բավականին հստակ եզրույթներով:

115. Ճիշտ է նաև, որ փաստորեն գոյություն է ունեցել անհամապատասխանություն նշված ներպետական դրույթների և Հայաստանի իշխանությունների կողմից Եվրոպայի Խորհրդի առջև ստանձնած պարտավորությունների միջև, մասնավորապես, ընդունել այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք անդամակցելուց հետո երեք տարվա ընթացքում և, միաժամանակ, ներում շնորհել բանտային պայմաններում պատիժ կրող բոլոր կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց, թույլատրելով նրանց, օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո, իրականացնել այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն (տես, վերը պարբ. 50): Դատարանը, այնուամենայնիվ, չի ցանկանում լուծել ազգային օրենսդրության և Հայաստանի ստանձնած միջազգային պարտավորության միջև գոյություն ունեցող այդ ակնհայտ հակասության հարցը: Սույն համատեքստում, Դատարանը անհրաժեշտ չի համարում նաև քննարկել իշխանությունների կողմից ՔՔԻՄԿ-ի դրույթներին չհամապատասխանելու հարցը (տես, վերը պարբ. 59):

116. Հետևաբար, ելնելով սույն գործի նպատակներից և միջամտության անհրաժեշտության վերաբերյալ իր եզրահանգումներից (տես, ստորև պարբ. 124-128), Դատարանը նպատակահարմար է գտնում չքննարկել միջամտության` օրենքով նախատեսված լինելու հարցը:

 

(ii) Իրավաչափ նպատակ

 

117. Կառավարությունը վկայակոչեց հասարակական կարգի և այլոց իրավունքների պահպանման անհրաժեշտությունը: Դատարանը, այնուամենայնիվ, սույն գործի հանգամանքների ներքո համոզիչ չի համարում Կառավարության անդրադարձը նշված նպատակներին, հատկապես հաշվի առնելով այն փաստը, որ դիմումատուի դատապարտման ժամանակ Հայաստանի իշխանություններն արդեն իսկ պարտավորված են եղել ընդունել այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության մասին օրենք, և, իհարկե, զերծ մնալ կրոնական համոզմունքներ կրող անձանց նոր դատապարտումներից (տես, ստորև պարբ. 127): Այն, այնուամենայնիվ, նպատակահարմար չի գտնում վերջնականորեն քննարկել, թե արդյոք Կառավարության կողմից ներկայացրած նպատակներն եղել են իրավաչափ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասի իմաստով, քանի որ, եթե անգամ ենթադրվի, որ դրանք ամեն դեպքում եղել են իրավաչափ, միևնույնն է միջամտությունը չի համապատասխանել այդ դրույթներին` ստորև ներկայացվող պատճառաբանությամբ:

 

(iii) Անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակությունում

 

118. Դատարանը կրկնում է, որ ինչպես նախատեսված է 9-րդ հոդվածում, մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքը Կոնվենցիայի իմաստով հանդիսանում է «ժողովրդավարական հասարակության» հիմնասյուներից մեկը: Այս ազատությունը, իր կրոնական ծավալով, իրենից ներկայացնում է այն կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը, որը լրացնում է հավատացյալների ինքնությունը և կյանքի մասին նրանց պատկերացումը, բացի այդ այն նաև անգնահատելի միջոց է աթեիստների, ագնոստիկների, սկեպտիկների և դեռևս չկողմնորոշվածների համար: Բազմակարծությունը անբաժանելի մասն է կազմում ժողովրդավարական հասարակությունում, որը ձեռք է բերվել դարեր շարունակ: Այս ազատությունը օժտում է անձին կրոնական համոզմունքներ ունենալ կամ չունենալու, կրոնին պատկանելու կամ չպատկանելու իրավունք (տես, Kokkinakis v. Greece, 25 մայիս 1993 թ., պարբ. 31, Սերիա Ա թիվ 260-Ա, Buscarini and Others, նշված վերը, պարբ. 34, և Leyla Sahin v. Turkey [GC], գանգատ թիվ 44774/98, պարբ. 104, ECHR 2005-XI):

119. Մինչդեռ կրոնական ազատությունը հիմնականում անհատի գիտակցության հարցն է, այն նաև ներառում է անհատականորեն ու գաղտնի կամ համայնքային եղանակով միևնույն հավատքը կրող այլ անձանց հետ ու հրապարակայնորեն իրենց կրոնի արտահայտման ազատությունը: 9-րդ հոդվածը թվարկում է անձի կրոնի կամ հավատքի արտահայտման մի քանի տեսակ` պաշտամունք, ուսուցում, պրակտիկ կիրառում և դիտարկում (տես, Hasan and Chaush v. Bulgaria [GC], գանգատ թիվ 30985/96, պարբ. 60, ECHR 2000-XI, և Metropolitan Church of Bessarabia and Others v. Moldova, գանգատ թիվ 45701/99, պարբ. 114, ECHR 2001-XII):

120. Դատարանը հաճախ մատնանշել է, որ պետության դերը, որպես տարբեր կրոնների, հավատքների և համոզմունքների իրականացման անկողմնակալ և անաչառ կազմակերպիչ, և նշել է, որ ժողովրդավարական հասարակությունում այդ դերը պետք է տանի դեպի հասարակական կարգի ապահովում, կրոնական հարմոնիա և հանդուրժողականություն: Պետության անաչառության և անկողմնակալության պարտավորությունը անհամատեղելի է պետության կողմից ցանկացած միտման` գնահատել կրոնական համոզմունքների իրավաչափությունը կամ դրանք արտահայտելու եղանակները (տես, Manoussakis and Others v. Greece, 26 սեպտեմբեր 1996 թ., պարբ. 47, Հաշվետվություններ 1996-IV, և Hasan and Chaush, նշված վերը, պարբ. 78):

121. Համաձայն իր նախադեպային իրավունքի, Դատարանը, Կոնվենցիայի կողմ պետություններին տալիս է որոշակի հայեցողության սահման` միջամտության անհրաժեշտությունը որոշելու համար: Այս հայեցողության սահմանը համահունչ է եվրոպական վերահսկողության հետ, որը տարածվում է օրենքի և դրանք կիրառող որոշումների վրա: Դատարանի խնդիրն է հաստատել, թե արդյոք ներպետական մակարդակում կիրառված միջոցները սկզբունքորեն արդարացված են և համաչափ (տես, Manoussakis and Others, նշված վերը, պարբ. 44, Metropolitan Church of Bessarabia and Others, նշված վերը, պարբ. 119, and Leyla Sahin, նշված վերը, պարբ. 110):

122. Հայեցողության շրջանակի սահմանման համար սույն գործում Դատարանը պետք է որոշի առավել կարևորը, մասնավորապես` իրական կրոնական բազմակարծության պահպանության անհրաժեշտությունը, ինչը ժողովրդավարական հասարակության կենսական արժեքն է (տես, Manoussakis and Others, նշված վերը, պարբ. 44, և Metropolitan Church of Bessarabia and Others, նշված վերը, պարբ. 119): Դատարանը ուշադրության կարժանացնի նաև Կոնվենցիայի կողմ հանդիսացող պետությունների համընդհանուր մոտեցումը և պրակտիկայից բխող ընդհանուր արժեքները (տես, ի թիվս այլոց, X, Y and Z v. the United Kingdom, 22 ապրիլ 1997 թ., պարբ. 44, Վճիռների և որոշումների հավաքածու 1997-II, և Dickson v. the United Kingdom [GC], գանգատ թիվ 44362/04, պարբ. 78, ECHR 2007-XIII):

123. Դատարանը նշել է վերը, որ Եվրոպայի Խորհրդի գրեթե բոլոր անդամ պետությունները, որոնք ունեցել են կամ մինչ այժմ ունեն պարտադիր զինվորական ծառայություն, ընդունել են այլընտրանքային ծառայության տարբերակներ` անհատական գիտակցության և զինվորական պարտավորության միջև հակամարտությունը հարթելու համար: Հետևաբար, այն պետությունը, որը չի արել դա, օժտվում է հայեցողության նեղ սահմաններով և պետք է ներկայացնի համոզիչ և ուժեղ փաստարկներ և պատճառաբանություններ միջամտությունը արդարացնելու համար: Մասնավորապես, այն պետք է ցույց տա, որ միջամտությունը «ճնշող սոցիալական կարիքի» արդյունք է (տես, Manoussakis and Others, նշված վերը, պարբ. 44, Serif v. Greece, գանգատ թիվ 38178/97, պարբ. 49, ECHR 1999-IX, Metropolitan Church of Bessarabia and Others, նշված վերը, պարբ. 119, Agga v. Greece (թիվ 2), գանգատներ թիվ 50776/99 և 52912/99, պարբ. 56, 17 հոկտեմբեր 2002 թ., և Moscow Branch of the Salvation Army v. Russia, գանգատ թիվ 72881/01, պարբ. 62, ECHR 2006-XI):

124. Դատարանը չի կարող անտեսել այն փաստը, որ սույն գործում, դիմումատուն հանդիսանալով «Եհովայի վկա» կրոնական կազմակերպության անդամ, փորձել է ազատվել զինվորական ծառայությունից ոչ թե անձնական շահերից կամ հարմարությունից, այլ իր կրոնական համոզմունքներից ելնելով: Քանի որ Հայաստանում չկար այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն տվյալ պահին, դիմումատուն չուներ այլընտրանք, քան հրաժարվել զորակոչից, քանի որ պետք է հավատարիմ մնար իր հավատքին և համոզմունքներին և իր այդ արարքով ենթարկվել քրեական պատասխանատվության: Այսպես, տվյալ ժամանակ գործող համակարգը քաղաքացիների վրա դնում էր մի պարտականություն, որը լուրջ հետևանքներ կարող էր առաջացնել կրոնական համոզմունքներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար` չնախատեսելով կրոնական հիմքով որևէ բացառություններ և սահմանելով պատիժ զինվորական ծառայությունից խուսափողների համար: Դատարանի կարծիքով, նման համակարգը արդարացի հավասարում չի դնում հասարակության ընդհանուր և դիմումատուի շահերի միջև: Հետևաբար, այն գտնում է, որ դիմումատուի նկատմամբ պատժի կիրառումը, այն դեպքում, երբ իր խղճի և համոզմունքների պահանջների կապակցությամբ որևէ զիջում նախատեսված չէ, չի կարող համարվել ժողովրդավարական հասարակությունում անհրաժեշտ միջոց: Մինչդեռ, մրցակցող շահերի համար պետք է նախատեսված լիներ նվազագույն արդյունավետ և կիրառելի այլընտրանքներ, ինչպես դա ցույց է տալիս եվրոպական պետությունների մեծամասնության փորձը:

125. Դատարանն ընդունում է, որ ցանկացած համակարգ, որտեղ զինվորական ծառայությունը պարտադիր է, քաղաքացիների վրա դրվում է ծանր լուծ: Այն կարող է արդարացվել միայն հավասար բաշխման դեպքում և, եթե առկա բացառությունները հիմնված են համոզիչ և հիմնավոր պատճառաբանությունների վրա (տես, Autio, նշված վերը): Դատարանը գտել է, որ դիմումատուն ներկայացրել է համոզիչ և հիմնավոր պատճառաբանություններ` զինվորական ծառայությունից ազատվելու համար (տես, վերը պարբ. 111): Այն դիտարկում է նաև, որ դիմումատուն ընդհանուր առմամբ երբեք չի հրաժարվել իր քաղաքացիական պարտականությունները կատարելուց: Հակառակը, նա ակնհայտորեն դիմել է իշխանություններին` իրեն այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն անցնելու հնարավորություն տրամադրելու խնդրանքով: Այսպես, դիմումատուն պատրաստ էր, համոզիչ պատճառներից ելնելով, պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնող իր համաքաղաքացիների հետ հավասարապես կիսել հասարակական պարտավորությունը` այլընտրանքային ծառայություն կատարելու միջոցով: Նման հնարավորության բացակայության պարագայում դիմումատուն փոխարենը կրել է պատիժ:

126. Դատարանն, այնուհետև նշեց, որ բազմակարծությունը, հանդուրժողականությունը և լայնախոհությունը «ժողովրդավարական հասարակության» չափանիշներն են: Անվիճելի է, որ խմբի շահերը պետք է գերադասվեն անհատական շահերից, այնուամենայնիվ ժողովրդավարությունը չի նշանակում, որ մեծամասնության կարծիքը պետք է մշտապես գերակայի` անհրաժեշտ է հասնել հավասարակշռության, որը կապահովի արդարացի և համապատասխան վերաբերմունք փոքրամասնությունների նկատմամբ և կբացառի գերակայության դիրքի ցանկացած չարաշահում (տես, Leyla Sahin, վերը նշված պարբ. 108): Այսպես, դիմումատուի նման փոքրամասնություն կազմող կրոնական խմբերի նկատմամբ պետության կողմից հարգանքի դրսևորումը` վերջիններիս կողմից իրենց խղճին համապատասխան ձևով հասարակությանը ծառայելու հնարավորության տրամադրման միջոցով կստեղծի առավել միասնական և կայուն բազմակարծություն, խթան կհանդիսանա կրոնական հարմոնիայի և հասարակության հանդուրժողականության համար, որն ավելի գերադասելի է, քան, ինչպես Կառավարությունն է պնդում, անարդար անհավասարություններ ստեղծելը կամ խտրականություն ցուցաբերելը:

127. Դատարանը, ի վերջո, նշում է, որ դիմումատուի հետապնդումը և դատապարտումը տեղի են ունեցել այն ժամանակ, երբ Հայաստանի իշխանություններն արդեն իսկ պաշտոնապես պարտավորություն են ստանձնել Եվրոպայի Խորհրդի առջև` անդամակցությունից հետո որոշակի ժամկետում ընդունել այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք (տես, վերը պարբ. 50): Ավելին, չնայած տվյալ պահին կրոնական համոզմունքներով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց չդատապարտելու վերաբերյալ ուղղակի մատնանշում չկար ԵԽԽՎ-ի թիվ 221 Կարծիքի մեջ, այն կարելի է հասկանալ հետևյալ արտահայտությունից` «... միաժամանակ ներում շնորհել բոլոր կրոնական համոզմունքներով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող այն անձանց, ովքեր ազատազրկվել են ... փոխարենը թույլատրելով նրանց ..., օրենքն ուժի մտնելուց հետո ... իրականացնել ... այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն»: Հայաստանի իշխանությունների կողմից նման պարտավորությունների ստանձնումը նշանակում է, որ խղճի ազատությունը կարող է արտահայտվել զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու միջոցով և խնդրի հանգուցալուծումը պետք է լինի այլընտրանքային միջոցների ընդունումը, այլ ոչ այդ անձանց նկատմամբ պատիժների կիրառումը: Այսպես, դիմումատուի դատապարտումը իր համոզմունքների համար ուղղակի հակասում է տվյալ ժամանակահատվածում, ի կատարումն ստանձնած միջազգային պարտավորությունների, Հայաստանում իրականացվող բարեփոխումների և օրենսդրական փոփոխությունների պաշտոնական քաղաքականությանը, և չի կարելի ասել, որ նման հանգամանքների ներքո այն թելադրվել է ճնշող սոցիալական կարիքի արդյունքում: Այս իրավիճակն ավելին քան այդպիսինն է հաշվի առնելով, որ այլընտրանքային ծառայության մասին օրենքն ընդունվել է դիմումատուի վերջնական դատապարտումից հետո մեկ տարվա ընթացքում: Այն փաստը, որ դիմումատուն պայմանական վաղաժամկետ ազատ է արձակվել, չի փոխում իրավիճակը: Նոր օրենքի ընդունումը նույնպես չի ունեցել որևէ ազդեցություն դիմումատուի գործում:

 

______________________________________

ԻՐՏԵԿ - շարունակությունը հաջորդ մասում

 

 

pin
Եվրոպական դատարան
07.07.2011
N 23459/03
Վճիռ