Սեղմել Esc փակելու համար:
ԶԱԼՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (5-...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԶԱԼՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (5-ՐԴ ՄԱՍ)

 

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

 

ԶԱԼՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(5-րդ մաս)

 

(Գանգատ թիվ 36894/04 և 3521/07)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

 

17 մարտի 2016թ.

 

IV. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ 2-ՐԴ, 3-ՐԴ ԵՎ 4-ՐԴ ԿԵՏԵՐԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

 

320. Առաջին դիմումատուն բողոք է ներկայացրել այն մասին, որ իրեն չեն ներկայացրել իր ձերբակալության պատճառները, որ իրեն անհապաղ չեն տարել դատավորի մոտ, և որ ինքը չի կարողացել վիճարկել 2004 թվականի ապրիլի 19-ից 27-ն իր ձերբակալության օրինականությունը: Նա հիմնվել է Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 2-րդ և 4-րդ կետերի վրա: Դատարանը կարծում է, որ դիմումատուի բողոքները պետք է քննվեն այն դրույթների համաձայն, որոնց վրա նա հիմնվել է, ինչպես նաև Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն, որն ունի հետևյալ բովանդակությունը.

«2. Յուրաքանչյուր ձերբակալված իրեն հասկանալի լեզվով անհապաղ տեղեկացվում է իր ձերբակալման պատճառների և ներկայացվող ցանկացած մեղադրանքի մասին:

3. Սույն հոդվածի 1-ին կետի «գ» ենթակետի դրույթներին համապատասխան ձերբակալված կամ կալանավորված յուրաքանչյուր ոք անհապաղ տարվում է դատավորի կամ այլ պաշտոնատար անձի մոտ, որն օրենքով լիազորված է իրականացնելու դատական իշխանություն ...

4. Յուրաքանչյուր ոք, ով ձերբակալման կամ կալանավորման պատճառով զրկված է ազատությունից, իրավունք ունի վիճարկելու իր կալանավորման օրինականությունը, որի կապակցությամբ դատարանն անհապաղ որոշում է կայացնում և կարգադրում է նրան ազատ արձակել, եթե կալանավորումն անօրինական է:»:

 

Ա. Կողմերի փաստարկները

 

1. Դիմումատուն

 

321. Դիմումատուն նշել է, որ 2004 թվականի ապրիլի 19-ից սկսած և այն ժամանակահատվածում, երբ ինքը որպես վկա հարցաքննվել է, իրեն չեն բացատրել, որ ինքը փաստացի ձերբակալված է, և չեն ներկայացրել ձերբակալման պատճառները: Այդ ընթացքում իրեն պաշտոնական մեղադրանք չի առաջադրվել, և իր ձերբակալությունը պաշտոնական չի եղել, այլ կատարվել է զինվորական դատախազության ներքին կարգադրությամբ: Նա տեղյակ չի եղել, թե որքան ժամանակով է ձերբակալվել, ով է կարգադրել այն և արդյոք հնարավոր էր և ինչպես կարելի էր բողոքարկել այն: Նա անհապաղ չի տարվել դատավորի մոտ, դա արվել է միայն 2004 թվականի ապրիլի 27-ին, այսինքն` նրան արգելանքի վերցնելուց հետո` մոտավորապես ութ օր անց, և նա, ընդ որում, հնարավորություն չի ունեցել պարզելու` արդյոք իր ազատազրկումն օրինական էր, թե ոչ:

 

2. Կառավարությունը

 

322. Կառավարությունը, Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի մասով Հայաստանի վերապահմանը հղում կատարելով, ձեռնպահ մնաց այս բողոքների մասով որևէ փաստարկ ներկայացնելուց:

 

Բ. Դատարանի գնահատականը

 

1. Ընդունելիությունը

 

323. Դատարանը նշում է, որ այս բողոքները, Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ կետի «ա» ենթակետի իմաստով, ակնհայտ անհիմն չեն: Այն այնուհետև նշում է, որ դրանք անընդունելի չեն որևէ այլ հիմքով: Հետևաբար, դրանք պետք է հայտարարվեն ընդունելի:

 

2. Ըստ էության քննությունը

 

ա) Ձերբակալման պատճառների մասին անհապաղ տեղեկացվելու իրավունքը

 

324. Դատարանը կրկին նշում է, որ 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետով պահանջվում է, որ ձերբակալված ցանկացած անձի պարզ, ոչ մասնագիտական հասկանալի լեզվով ներկայացնեն նրա ձերբակալման իրավական և փաստական հիմնական հիմքերը, որպեսզի նա կարողանա, հարկ եղած դեպքում, դիմել դատարան` վիճարկելու ձերբակալման օրինականությունը` 4-րդ կետի համաձայն: Թեև այս տեղեկությունները ձերբակալվածին պետք է ներկայացվեն «անհապաղ», պարտադիր չէ, որ ձերբակալող պաշտոնյան նրան անմիջապես ձերբակալության պահին դրանք ամբողջությամբ ներկայացնի: Այն, թե արդյոք տեղեկությունները ներկայացվել են բավարար բովանդակությամբ և բավականաչափ անհապաղ, յուրաքանչյուր գործով պետք է գնահատվի` ելնելով դրա առանձնահատկություններից (տե՛ս Ֆոքսը, Քեմփբելը և Հարթլին ընդդեմ Միացյալ Թագավորության [Fox, Campbell and Hartley v. the United Kingdom], 1990 թվականի օգոստոսի 30, § 40, Շարք Ա թիվ 182):

325. Դատարանը հաշվի է առնում իր վերոնշյալ եզրահանգումն այն մասին, որ դիմումատուն ազատությունից զրկվել է 2004 թվականի ապրիլի 21-ին, երբ նրան իր զորամասից տեղափոխել են Մարտակերտի կայազորի զինվորական դատախազություն: Նրան, այնուամենայնիվ, պաշտոնապես վերաբերվել են իբրև վկայի և պաշտոնապես չեն ծանուցել այն մասին, որ ինքն իրականում ձերբակալված էր և կասկածվում էր հանցագործություն կատարելու մեջ: Ինչ վերաբերում է դիմումատուի` 2004 թվականի ապրիլի 21-ի հարցաքննությանը, ապա Դատարանը չի կարծում, որ այն կարող էր դիմումատուի համար ավելի հասկանալի դարձնել իրեն ազատությունից զրկելու պատճառները (տե՛ս վերոնշյալ 19-րդ պարբերությունը): Այսպիսով, ստացվում է, որ դիմումատուին իր ազատազրկման պատճառները հայտնել են միայն 2004 թվականի ապրիլի 24-ին` մոտ 18:35-ին, երբ կազմվել է նրա ձերբակալության արձանագրությունը, որը պարունակել է նրա դեմ կասկածների առկայության մասին նշում (տե՛ս վերոնշյալ 27-րդ պարբերությունը): Սա տեղի է ունեցել դիմումատուին ազատությունից զրկելուց հետո ավելի քան երեք օր անց և, անկասկած, չի պահպանվել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետում պարունակվող` տեղեկություններն անհապաղ ներկայացնելու պահանջը:

326. Համապատասխանաբար, տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի խախտում:

 

բ) Անհապաղ դատավորի մոտ տարվելու իրավունքը

 

327. Դատարանը կրկին նշում է, որ Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետով պահանջվում է, որ հանցագործություն կատարելու մեջ կասկածվող` Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «գ» ենթակետի համաձայն ձերբակալված անձն անհապաղ տարվի դատավորի կամ դատական իշխանություն իրականացնող պաշտոնատար անձի մոտ` վատ վերաբերմունքի ցանկացած դեպք բացահայտելու և անձնական ազատությանը չարդարացված միջամտության դեպքերը նվազագույնին հասցնելու նպատակով: Թեև, տեղեկություններն անհապաղ ներկայացնելու փաստը պետք է գնահատվի յուրաքանչյուր գործով` ելնելով դրա առանձնահատկություններից (տե՛ս, ի թիվս այլ վճիռների, Աքվիլինան ընդդեմ Մալթայի [ՄՊ] [Aquilina v. Malta, [GC]], թիվ 25642/94, § 48, ՄԻԵԴ 1999-III), 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի այս պահանջով սահմանված ժամանակային խիստ սահմանափակումը թույլ է տալիս շեղումներ, քանի որ հակառակ դեպքում ընթացակարգային երաշխիքները նշանակալիորեն կնվազեին` ի վնաս անհատների` ստեղծելով այդ դրույթով պաշտպանվող իրավունքի էությունը խաթարելու վտանգ (տե՛ս Բրոգանը և այլոք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության [Brogan and Others v. the United Kingdom], 1988 թվականի նոյեմբերի 29, § 62, Շարք Ա թիվ 145-Բ, որոնց դեպքում կալանքի տակ պահելու ժամանակ չորս օրից ավելի դատավորին չներկայանալը դիտվել է որպես 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում, նույնիսկ ահաբեկչական քննության հատուկ համատեքստում, Մըքքեյնն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության [ՄՊ] [McKay v. the United Kingdom [GC]], թիվ 543/03, § 33, ՄԻԵԴ 2006-X, և Կանդժովն ընդդեմ Բուլղարիայի [Kandzhov v. Bulgaria], թիվ 68294/01, § 65, 2008 թվականի նոյեմբերի 6, որի դեպքում երեք օր և քսաներեք ժամ տևողությամբ ժամանակահատվածը համարվել է ոչ «անհապաղ»):

328. Սույն գործով Դատարանը հաշվի է առնում իր վերոնշյալ եզրահանգումն այն մասին, որ մինչև 2004 թվականի ապրիլի 24-ի դիմումատուի պաշտոնական ձերբակալումը նրան ազատությունից զրկելը, թեև ոչ պաշտոնապես, բխել է քրեական գործով քննության նպատակներից և, ըստ երևույթին, հիմնվել է նրան հանցագործություն կատարելու մեջ կասկածելու վրա: Հետևաբար, Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը կիրառելի է դիմումատուի գործի նկատմամբ, և նա առաջին անգամ պետք է տարվեր դատավորի մոտ 2004 թվականի ապրիլի 21-ին իրեն ազատազրկելուց հետո` անհապաղ, ինչը տեղի է ունեցել մինչև ժամը 14:00-ն: Այնուամենայնիվ, դիմումատուն տարվել է դատավորի մոտ միայն 2004 թվականի ապրիլի 27-ին` այսինքն մոտ վեց օր անց (տե՛ս վերոնշյալ 35-րդ պարբերությունը):

329. Դատարանը նշում է, որ ներպետական օրենսդրությամբ պահանջվում էր, որ քրեական գործով վարույթի համատեքստում ձերբակալված անձը տարվեր դատավորի մոտ նրան արգելանքի վերցնելուց հետո` ամենաուշը 72 ժամվա ընթացքում (տե՛ս վերոնշյալ 156-րդ պարբերությունը), ինչը դիմումատուի դեպքում չի կատարվել: Եթե դիմումատուն «ձերբակալվեր» օրենքով սահմանված կարգով, և ոչ թե ազատությունից զրկվեր կարգապահական պատրվակով, ապա իշխանություններն ստիպված կլինեին կատարել այս պահանջը: Այսպիսով, ստացվում է, որ դիմումատուին մոտ վեց օր ուշացումով դատավորի մոտ տանելու հիմնական պատճառն այն փաստն է, որ նա կամայական ձևով զրկվել է ազատությունից` մինչև նրա` 2004 թվականի ապրիլի 24-ի պաշտոնական ձերբակալումը: Այս հանգամանքը և այս հարցի վերաբերյալ Դատարանի նախադեպային իրավունքը հաշվի առնելով` Դատարանը չի համարում, որ դիմումատուին դատավորին ներկայացնելը 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի իմաստով կատարվել է «անհապաղ»:

330. Հետևաբար, տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում:

 

գ) 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն ազատությունից զրկելու օրինականությունը վիճարկելու իրավունքը

 

331. Դատարանը վերստին նշում է, որ 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով սահմանված է, որ յուրաքանչյուր ձերբակալված կամ կալանավորված անձ իր կալանավորման օրինականությունը վիճարկելու իրավունք ունի, [իսկ] դատարանը կալանավորման օրինականության վերաբերյալ պետք է անհապաղ որոշում կայացնի (տե՛ս Հասանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության [ՄՊ] [Hassan v. the United Kingdom [GC]], թիվ 29750/09, § 98, ՄԻԵԴ 2014): Այն նաև նշում է, որ այն դեպքում, երբ անձին «իրավասու դատական մարմնին» ներկայացնելու` 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետով սահմանված ընթացակարգը հանգեցնում է «դատարանի»` անձի ազատազրկումը կարգադրող կամ հաստատող որոշման, 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով սահմանված` օրինականության նկատմամբ դատական վերահսկողությունը ներառվում է այս նախնական որոշման մեջ (տե՛ս Դե Ուայլդը, Ումսը և Վերսիփն ընդդեմ Բելգիայի [De Wilde, Ooms and Versyp v. Belgium], 1971 թվականի հունիսի 18, § 76, Շարք Ա թիվ 12):

332. Հետևաբար, դիմումատուի` 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն ներկայացված բողոքը սերտորեն կապված է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն ներկայացված նրա բողոքին և պետք է նույնպես հայտարարվի ընդունելի:

333. Հաշվի առնելով 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն կատարված իր վերոնշյալ եզրահանգումն առ այն, որ դիմումատուի ազատազրկման նկատմամբ պարտադիր դատական վերանայմամբ չի բավարարվել «անհապաղ» պահանջը, Դատարանն անհրաժեշտ չի համարում առանձին քննել 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն ներկայացված` նույն հարցերը բարձրացնող բողոքը:

 

V. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 41-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

 

334. Կոնվենցիայի 41-րդ հոդվածի համաձայն`

«Եթե Դատարանը գտնում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի կամ դրան կից Արձանագրությունների խախտում, իսկ համապատասխան Բարձր պայմանավորվող կողմի ներպետական իրավունքն ընձեռում է միայն մասնակի հատուցման հնարավորություն, ապա Դատարանը որոշում է, անհրաժեշտության դեպքում, տուժած կողմին արդարացի փոխհատուցում տրամադրել:»:

 

Ա. Վնասը

 

335. Դիմումատուներից յուրաքանչյուրը, որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում, պահանջել է 30,000 եվրո` ներառյալ 25,000 եվրո` 3-րդ հոդվածի խախտման և 5,000 եվրո` 5-րդ հոդվածի խախտման դիմաց:

336. Կառավարությունը պնդել է, որ դիմումատուների պահանջներն անհիմն են, չպատճառաբանված և չափազանցված:

337. Դատարանը նշում է, որ երկրորդ և երրորդ դիմումատուները Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի համաձայն որևէ բողոք չեն ներկայացրել: Այդ պատճառով, նրանց պահանջի այս մասը մերժվում է: Ինչ վերաբերում է նրանց պահանջների մնացած մասին, ապա դիմումատուները, անկասկած, կրել են ոչ նյութական վնաս` հայտնաբերված խախտումների հետևանքով: Իր գնահատումը կատարելով արդարության սկզբունքի հիման վրա` Դատարանն առաջին դիմումատուին շնորհում է 20,000 եվրո, իսկ երկրորդ և երրորդ դիմումատուներից յուրաքանչյուրին` 15,000 եվրո` որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում:

 

Բ. Ծախսերը և ծախքերը

 

338. Դիմումատուները ծախսերի և ծախքերի վերաբերյալ պահանջ չեն ներկայացրել:

 

Գ. Չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը

 

339. Դատարանը նպատակահարմար է համարում, որ չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը պետք է հիմնված լինի Եվրոպական կենտրոնական բանկի սահմանած` փոխառության առավելագույն տոկոսադրույքի վրա, որին պետք է գումարվի երեք տոկոսային միավոր:

 

ԱՅՍ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՄԲ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՄԻԱՁԱՅՆ`

 

1. Որոշում է Կառավարության` իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցները չսպառելու և առաջին դիմումատուին մինչև 2004 թվականի ապրիլի 24-ը նրա պաշտոնական ձերբակալությունն ազատությունից զրկելու նկատմամբ Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի կիրառելիության անհնարինության մասին պնդումները միացնել գործի ըստ էության քննությանը, և մերժում է դրանք.

2. Հայտարարում է առաջին դիմումատուի` կալանքի տակ գտնվելու ընթացքում անհրաժեշտ բժշկական օգնություն չստանալու մասին բողոքն անընդունելի, իսկ գանգատների մնացած մասը` ընդունելի.

3. Վճռում է, որ Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի նյութական կողմի խախտում տեղի չի ունեցել.

4. Վճռում է, որ բոլոր երեք դիմումատուների նկատմամբ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի ընթացակարգային կողմի խախտում.

5. Վճռում է, որ առաջին դիմումատուի նկատմամբ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում այն առումով, որ 2004 թվականի ապրիլի 21-ից 24-ը և 2004 թվականի օգոստոսի 24-ից նոյեմբերի 4-ը նրա ազատազրկումը եղել է անօրինական.

6. Վճռում է, որ առաջին դիմումատուի նկատմամբ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 2-րդ և 3-րդ կետերի խախտում.

7. Վճռում է, որ առաջին դիմումատուի` Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն ներկայացրած բողոքը քննելու անհրաժեշտություն չկա.

8. Վճռում է, որ

ա) պատասխանող Պետությունը, Կոնվենցիայի 44-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան վճիռը վերջնական դառնալու օրվանից` երեք ամսվա ընթացքում, որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում, պետք է առաջին դիմումատուին վճարի 20,000 եվրո (քսան հազար եվրո), իսկ երկրորդ և երրորդ դիմումատուներին` յուրաքանչյուրին` 15,000 եվրո (տասնհինգ հազար եվրո)` գումարած գանձման ենթակա ցանկացած հարկ, որը պետք է փոխարկվի պատասխանող Պետության արժույթով` վճարման օրվա դրությամբ գործող փոխարժեքով.

բ) վերը նշված եռամսյա ժամկետի ավարտից հետո` մինչև վճարման օրը, պետք է հաշվարկվի վերոնշյալ գումարների նկատմամբ պարզ տոկոսադրույք` չկատարման ժամանակահատվածում Եվրոպական կենտրոնական բանկի սահմանած` փոխառության առավելագույն տոկոսադրույքի չափով` գումարած երեք տոկոսային միավոր.

9. Մերժում է դիմումատուների` արդարացի հատուցման պահանջի մնացած մասը:

Կատարված է անգլերենով և գրավոր ծանուցվել է 2016 թվականի մարտի 17-ին` համաձայն Դատարանի կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ կետերի:

 

    Անդրե Ուամպաշ                        Միրյանա Լազարովա Տրայկովսկա

    Քարտուղարի տեղակալ                             Նախագահ

 

Կոնվենցիայի 45-րդ հոդվածի 2-րդ կետի և Դատարանի կանոնակարգի 74-րդ կանոնի 2-րդ կետի համաձայն` այս վճռին կից ներկայացվում է դատավոր Սահակյանի առանձին կարծիքը:

 

Մ.Լ.Տ.

Ա.ՈՒ.

 

ԴԱՏԱՎՈՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ՀԱՄԸՆԿՆՈՂ ԿԱՐԾԻՔԸ

 

Թեև ես համաձայն եմ Դատարանի վերջնական եզրակացությունների հետ, չեմ կարող ընդունել Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետության իրավազորությունը որոշելիս բերված հիմնավորումներն ու փաստարկները, կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, դրանց բացակայությունը: Մեծամասնությունը սահմանափակվեց իբրև փաստարկ Չիրագովը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի (թիվ 13216/05, §§ 169-186, ՄԻԵԴ 2015) գործով Մեծ պալատի վճռին հղում կատարելով: Ըստ իս` այսպիսի մոտեցումը ոչ միայն արդարացված չէր սահմանված սկզբունքները կիրառելիս միջազգային դատական ատյաններից պահանջվող հստակության առումով, այլ նաև կարող է ավելի մեծ շփոթություն առաջացնել արտատարածքային իրավազորության և վերագրման տարբեր չափանիշների միջև:

Տվյալ գործը «պետական պաշտոնյայի իշխանության և վերահսկողության» բացառության հստակ օրինակ է, ինչպես արդեն իսկ արտացոլված է վճռով ամրագրված գործի փաստական հանգամանքների նկարագրության մեջ: Նման դեպքերում արտատարածքային իրավազորության առկայությունը հաստատվում է այն փաստի հիման վրա, որ անհատներն ու անձինք գտնվում են տվյալ պետության ճանաչված տարածքային սահմաններից դուրս գտնվող տարածքում գործունեություն ծավալող պետական պաշտոնյաների վերահսկողության ներքո: Այս բացառությունը միանշանակ տարբեր և տարբերակելի է «տարածքի նկատմամբ արդյունավետ և ընդհանուր վերահսկողության» բացառությունից, որի դասական օրինակ են Կիպրոսի գործերը, որոնք ավելի մանրամասն ներկայացված են ստորև: «Պետական պաշտոնյայի իշխանության և վերահսկողության» բացառության ու «տարածքի նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողության» բացառության միջև տարբերությունը Դատարանը տպավորիչ նկարագրել է իր` Ալ-Սկեյնին և այլոք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության [Al-Skeini and Others v. the United Kingdom] գործով վճռում ([ՄՊ], թիվ 55721/07, §§ 133-140, ՄԻԵԴ 2011): Դատարանն այդ գործով նշել է հետևյալը`

__________________

«[Ո]րպես տարածքայնության սկզբունքից բացառություն` պայմանավորվող պետության` 1-ին հոդվածով սահմանված իրավազորությունը կարող է տարածվել դրա իշխանության մարմինների այն գործողությունների վրա, որոնց ազդեցությունը տարածվում է իր սեփական տարածքից դուրս ... [Նախադեպային իրավունքում] այդ սկզբունքը բավականին ընդարձակ է. Դատարանը պարզապես նշում է, որ այսպիսի հանգամանքներում «կարող է ծագել» պայմանավորվող կողմի պատասխանատվությունը (նույն տեղում, § 133):»:

 

Ըստ Դատարանի` այդպիսի դեպքերից է այն իրավիճակը, երբ «տվյալ տարածքի Կառավարության համաձայնությամբ, հրավերով կամ թույլտվությամբ այն ամբողջությամբ կամ մասամբ իրականացնում է այնպիսի հանրային իշխանություն, որը սովորաբար պետք է իրականացվեր այդ Կառավարության կողմից» (նույն տեղում, § 135):

ՈՒստի, Դատարանը պարզաբանել է իր դիրքորոշումը հետևյալ կերպ.

«Երբ պայմանավորվող պետության իշխանության մարմինները սովորույթի, պայմանագրի կամ որևէ այլ համաձայնագրի համապատասխան մեկ այլ պետության տարածքում իրականացնում են գործադիր կամ դատական գործառույթներ, պայմանավորվող պետությունը կարող է պատասխանատվություն կրել Կոնվենցիայի խախտումների համար, քանի դեռ վիճելի գործողություններն ավելի շատ վերագրելի են այդ պետությանը, քան տարածքային պետությանը» [ընդգծումն ավելացված է] (տե՛ս նույն տեղում նաև Դրոզդն ու Յանուշեկն ընդդեմ Ֆրանսիայի և Իսպանիայի [ՄՊ] [Drozd and Janousek v. France and Spain, [GC]], թիվ 12747/7, § 91, 1992 թվականի հունիսի 26)»:

Որևէ պատճառ չեմ տեսնում, թե ինչու նշված սկզբունքը չպետք է կիրառվի չճանաչված պետությունների կամ պետություն չհանդիսացող, սակայն պետականության բոլոր հիմնական հատկանիշներն ունեցող մասնակցի նկատմամբ: Այն, թե արդյոք պետության հետ համաձայնագիր կնքող և այդ պետության կողմից իր տարածքում իրավազորության առանձին ձևերն իրականացնելու համաձայնություն տվող ինքնուրույն կազմավորումը պետություն է, թե ոչ, չի փոխում պետության ներգրավվածության բնույթը կամ այդ պետության պաշտոնյաներին գործողությունների վերագրումը: Երկու դեպքում էլ դրանք այդ պետության` մեկ այլ կազմավորման կողմից վերահսկվող տարածքում պաշտոնական գործառույթներ իրականացնող պաշտոնյաների գործողություններն են` անկախ այն հանգամանքից, թե միջազգային հանրային իրավունքի համաձայն այդ կազմավորումն միջազգային ինչ իրավասուբյեկտություն ունի:

Միջազգային իրավունքի հարցերով հանձնաժողովի` Միջազգային բնույթի ոչ իրավաչափ գործողությունների համար պետությունների պատասխանատվության վերաբերյալ հոդվածներով (ՊՊՀ) [International Law Commission's Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts («ASR»)] պետական մարմինների գործելակերպը սահմանվում է հետևյալ կերպ.

«1. Ցանկացած պետական մարմնի գործելակերպ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից դիտարկվում է որպես տվյալ պետության գործողություն` անկախ այն հանգամանքից, թե այդ մարմինն իրականացնում է օրենսդիր, գործադիր, դատական, թե որևէ այլ գործառույթ, անկախ պետական կառուցվածքում դրա զբաղեցրած դիրքից և այդ մարմնի` որպես տվյալ պետության կենտրոնական կառավարության կամ տարածքային միավորի մարմնի բնույթից:

2. Պետական մարմինը ներառում է ցանկացած անձ կամ սուբյեկտ, որը, պետության ներպետական օրենքի համաձայն, ունի այդ կարգավիճակը (Գլխավոր վեհաժողովի թիվ 56/83 բանաձև, Հավելված, ՄԱԿ-ի փաստաթուղթ A/56/589, 2002 թվականի հունվարի 28):»:

Կառավարության գործառույթներն իրականացնող պետական մարմինների այդպիսի գործելակերպի միջոցով է սույն գործով հաստատվել դիմումատուների նկատմամբ Հայաստանի Հանրապետության իրավազորության առկայությունը: Այդ իսկ պատճառով, այն, թե որտեղ է դրսևորվում այդպիսի գործելակերպը կամ այդպիսի գործելակերպի իրականացումը թույլ տվող կազմավորման բնույթը որևէ դեր չեն խաղում գործելակերպը վերագրելու և այդպիսի գործելակերպի միջոցով իրավազորության առկայությունը հաստատելու հարցում:

Այս կապակցությամբ կարևոր է ևս մեկ անգամ նշել, որ ի տարբերություն Կիպրոսի դեպքում ստեղծված իրավիճակի (և շատ այլ` պետություն չհանդիսացող մասնակիցներ կամ չճանաչված պետություններ ներառող դեպքերի)` Անվտանգության խորհուրդը միջազգային հանրությանը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը չճանաչելու կոչ երբեք չի արել: Այսպիսով, միջազգային հանրության կողմից կոլեկտիվ հիմունքներով չճանաչելու փորձ երբեք չի եղել:

Ինչ վերաբերում է Կիպրոսում տիրող իրավիճակին, ապա Անվտանգության խորհրդի 541-րդ բանաձևն ակնհայտորեն դատապարտել է «Կիպրոսում թուրքական իշխանությունների կողմից Կիպրոսի Հանրապետության մի մասի կանխամտածված անջատման հռչակումը» և այն բնորոշել է իբրև «օրինական ուժ չունեցող»: Բացի դրանից` Անվտանգության խորհուրդը բոլոր պետություններին կոչ է արել «Կիպրոսի Հանրապետությունից բացի կիպրական որևէ այլ պետություն չճանաչել» (ԱԽ 241-րդ բանաձև, 1983 թվականի նոյեմբերի 18, 1-ին, 2-րդ և 7-րդ պարբերություններ):

Անվտանգության խորհուրդը նույն մոտեցումն է ցուցաբերել նաև Հարավային Ռոդեզիայի պարագայում` որոշելով «կոչ անել բոլոր պետություններին չճանաչել Հարավային Ռոդեզիայում տիրող` փոքրամասնությունների նկատմամբ ռասիզմի դրսևորման անօրինական ռեժիմը» (ԱԽ 216-րդ բանաձև (1965), 1965 թվականի նոյեմբերի 12, 2-րդ պարբերություն), և կոչ է արել «բոլոր պետություններին ... Հարավային Ռոդեզիայի հետ դիվանագիտական կամ որևէ այլ հարաբերություններ չհաստատել» (ԱԽ 217-րդ բանաձև (1965), 1965 թվականի նոյեմբերի 20, 6-րդ պարբերություն), ինչպես նաև Սերբական Հանրապետության դեպքում, որի առնչությամբ Անվտանգության խորհուրդը հստակ ամրագրել է, «որ միակողմանի կարգով հռչակված ցանկացած կազմավորում կամ [Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքային ամբողջականության] խախտմամբ կատարված կարգավորումները չեն ընդունվի» (ԱԽ 787-րդ բանաձև, (1992), ՄԱԿ-ի փաստաթուղթ S/RES/787, 1992 թվականի նոյեմբերի 16, 3-րդ պարբերություն):

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության դեպքում, այնուամենայնիվ, նման կոչեր չեն հնչեցվել: Անվտանգության խորհրդի` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տիրող իրավիճակին վերաբերող բանաձևերից (1993 թվականի ապրիլի 30-ի թիվ 822, 1993 թվականի հուլիսի 29-ի թիվ 853, 1993 թվականի հոկտեմբերի 14-ի թիվ 874 և 1993 թվականի նոյեմբերի 12-ի թիվ 884 բանաձևեր) և ոչ մեկով կասկածի տակ չի դրվում ԼՂՀ-ի անկախության հռչակման օրինականության հարցը, և միջազգային հանրությանը ԼՂՀ-ն չճանաչելու կոչեր դրանցում չեն պարունակվում:

Այսպիսով, սույն գործով առանցքային նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կառավարության միջև ռազմական համագործակցության մասին 1994 թվականի հունիսի 25-ի համաձայնագիրը, քանի որ այն նախատեսում է Հայաստանի իշխանության մարմինների իրավազորությունը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքում պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնող զորակոչիկների նկատմամբ: Այս հանգամանքը Հայաստանի Հանրապետության իրավազորության հարցը որոշելու առումով որոշիչ նշանակություն ունի, սակայն Դատարանի կողմից անտեսվել է:

Հետևաբար, Չիրագովը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի գործին հղում կատարելը որևէ կերպ արդարացված չէ: Իրավազորության հարցը որոշելու համար Չիրագովի գործն իբրև փաստարկ բերելն արդարացված կլիներ, եթե այդ գործով կայացված վճռով հաստատվեր Հայաստանի իրավազորության առկայությունը ԼՂՀ-ի տարածքի և հարակից տարածքների նկատմամբ` Հայաստանի կողմից վերահսկողություն իրականացնելու միջոցով, և եթե վիճելի գործողությունները վերագրելի լինեին ոչ թե Հայաստանի, այլ ԼՂՀ-ի իշխանություններին:

Այսպիսով, Ալ-Սկեյնիի գործով կայացված վճռում Դատարանն իր դիրքորոշումը պարզաբանել է հետևյալ կերպ.

«Մեկ այլ բացառություն այն սկզբունքից, համաձայն որի իրավազորությունը 1-ին հոդվածի համաձայն սահմանափակվում է պետության սեփական տարածքով, հանդիպում է այն դեպքում, երբ օրինական կամ անօրինական ռազմական գործողությունների արդյունքում պայմանավորվող պետությունը արդյունավետ վերահսկողություն է իրականացնում իր ազգային սահմաններից դուրս գտնվող տարածքի նկատմամբ: Նման տարածքում Կոնվենցիայով սահմանված իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու պարտավորությունը ծագում է այդպիսի վերահսկողության փաստից` անկախ այն հանգամանքից` արդյոք այդ վերահսկողությունն իրականացվում է ուղղակիորեն` պայմանավորվող պետության զինված ուժերի, թե` ենթակայության տակ գտնվող տեղական կազմավորման միջոցով .... Այն դեպքում, երբ տարածքի նկատմամբ նման վերահսկողության փաստը հաստատվում է, անհրաժեշտ չէ որոշել, թե արդյոք պայմանավորվող պետությունը լրիվ վերահսկողություն է իրականացնում ենթակայության տակ գտնվող տեղական կազմավորման քաղաքականության և գործողությունների նկատմամբ: Այն փաստը, որ ենթակայության տակ գտնվող տեղական կազմավորումը գոյատևում է պայմանավորվող պետության ռազմական և այլ օժանդակության շնորհիվ, ենթադրում է նաև այդ պետության պատասխանատվությունը` դրա քաղաքականության և գործողությունների համար: Վերահսկողություն իրականացնող պետությունը, 1-ին հոդվածի համաձայն, ունի Կոնվենցիայով և իր կողմից վավերացված լրացուցիչ արձանագրություններով սահմանված նյութական բոլոր իրավունքներն իր կողմից վերահսկվող տարածքում ապահովելու պարտականությունը: Այն պատասխանատվություն կկրի այդ իրավունքների ցանկացած խախտման համար» (Ալ-Սկեյնի, § 138. տե՛ս նաև` Կատանը և այլոք ընդդեմ Մոլդովայի և Ռուսաստանի [ՄՊ] [Catan and Others v. Moldova and Russia, [GC]], թիվ 43370/04, թիվ 8252/05 և թիվ 18454/06, § 106, 2012 թվականի հոկտեմբերի 19):»:

Հետևաբար, «տարածքի նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողության» բացառությունը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ խախտումը կարելի է վերագրել տեղական կազմավորմանը. այնուամենայնիվ, այդպիսի վերագրման հարցը որոշելու անհրաժեշտությունը վերանում է այն պարագայում, երբ այդ տարածքում չափազանց մեծ է Կոնվենցիայի անդամ պետության վերահսկողությունը, ինչն արդեն իսկ առաջացնում է այդ պետության պատասխանատվության հարց:

Նույն կերպ, Կիպրոսն ընդդեմ Թուրքիայի [Cyprus v. Turkey] ([ՄՊ], թիվ 25781/94, § 77, ՄԻԵԴ 2001-IV) գործով Դատարանը նշել է հետևյալը.

_______________________

«[Պ]ետք է նկատել, որ Դատարանի դատողությունները հիմնվում են ՀԿԹՀ-ի իշխանությունների վարած քաղաքականության և գործողությունների համար Թուրքիայի` Կոնվենցիայով սահմանված ընդհանուր պատասխանատվությանը վերաբերող սկզբունքի լայն ձևակերպման վրա: Հյուսիսային Կիպրոսի նկատմամբ ընդհանուր արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնելով` իր [Թուրքիայի] պատասխանատվությունը չի կարող սահմանափակվել Հյուսիսային Կիպրոսում իր իսկ զինվորների կամ պաշտոնյաների գործողություններով, պատասխանատվության հարց պետք է առաջանա նաև տեղական կազմավորման գործողությունների ուժով, որը շարունակում է գոյություն ունենալ Թուրքիայի կողմից տրամադրվող ռազմական կամ այլ աջակցության շնորհիվ: Սրանից հետևում է, որ Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածի իմաստով, Թուրքիայի «իրավազորությունը» ենթադրում է նաև Կոնվենցիայով և իր կողմից վավերացված լրացուցիչ արձանագրություններով սահմանված նյութական բոլոր իրավունքների երաշխավորումը, և որ այդ իրավունքների խախտումները պետք է վերագրվեն Թուրքիային:»:

 

Խոսքը տվյալ գործով Լեռնային Ղարաբաղի իշխանության մարմինների քաղաքականության և գործողությունների համար Հայաստանի` Կոնվենցիայով նախատեսված պատասխանատվության մասին չէ: Հակառակը, այս դեպքում խնդիրը [Հայաստանի] միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններից դուրս գտնվող տարածքում Հայաստանի իշխանության մարմինների գործողությունների համար Հայաստանի` Կոնվենցիայով նախատեսված պատասխանատվության մասին է:

Հետևաբար, սույն գործը վերաբերում է պետություն չհանդիսացող մասնակցի կամ չճանաչված պետության տարածքում այնպիսի պետության գործողություններին, որի հետ, ինչպես նշված է Չիրագովի գործում, այն ունի «ինտեգրվածության բարձր մակարդակ» (անկախ այն հանգամանքից, թե միջազգային իրավունքի տեսանկյունից այդ հասկացությունն ինչպես է մեկնաբանվում): Այն թե՛ փաստերի, թե՛ օրենքի տեսանկյունից, և թե՛ նրանով, թե ինչպես է ծագում պետության պատասխանատվությունը, տարբերվում է պետություն չհանդիսացող այն մասնակցի գործողություններին վերաբերող դեպքերից, որը գտնվում է մի տարածքում, որտեղ անդամ պետությունն ունի զգալի ռազմական ներկայություն («արդյունավետ և ընդհանուր վերահսկողություն», ինչպես նշվում է Կիպրոսի գործերում):

Այդ իսկ պատճառով կարծում եմ, որ Հայաստանն ունի իրավազորություն, սակայն միանգամայն այլ պատճառով, այն է` իր ներկայացուցիչների ուղղակի ներգրավվածությունը, և նաև գտնում եմ, որ Չիրագովի գործով կայացված վճիռը սույն գործի համար էական նշանակություն ունենալ չի կարող:

 

 

pin
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ)
17.03.2016
N 36894/04
Վճիռ