Սեղմել Esc փակելու համար:
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ ՄԱՍ)

 

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

 

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՈՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(2-րդ մաս)

 

(Գանգատ թիվ 59001/08)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

 

17 նոյեմբերի 2016թ.

 

ԱՅՍ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՄԲ ԴԱՏԱՐԱՆԸ

 

1. Միաձայն հայտարարում է Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի վերաբերյալ բողոքն ընդունելի, իսկ գանգատի մնացած մասը` անընդունելի.

2. ձայների` վեց կողմ և մեկ դեմ հարաբերակցությամբ, վճռում է, որ Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի խախտում տեղի չի ունեցել:

Կատարված է անգլերենով և գրավոր ծանուցվել է 2016 թվականի նոյեմբերի 17-ին` համաձայն Դատարանի կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ կետերի:

 

    Աբել Կամպոս                          Միրյանա Լազարովա Տրայկովսկա

      Քարտուղար                                 Նախագահ

 

Կոնվենցիայի 45-րդ հոդվածի 2-րդ կետին և Դատարանի կանոնակարգի 74-րդ կանոնի 2-րդ կետին համապատասխան` այս վճռին կից ներկայացվում են հետևյալ առանձին կարծիքները`

ա) դատավորներ Սիցիլիանոսի և Մահոնիի համընկնող կարծիքը,

բ) դատավոր Լազարովա Տրայկովսկայի չհամընկնող կարծիքը:

 

Մ.Լ.Տ.

Վ.Դ.

 

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ ՍԻՑԻԼԻԱՆՈՍԻ ԵՎ ՄԱՀՈՆԻԻ ՀԱՄԸՆԿՆՈՂ ԿԱՐԾԻՔԸ

 

Մենք քվեարկել ենք մեծամասնության հետ` մնալով այն կարծիքին, որ Դատարանի տրամադրության տակ առկա նյութերի հիման վրա Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի խախտում գտնել հնարավոր չէ: Այնուամենայնիվ, մենք պետք է նախապատվությունը տայինք, որ, հստակության համար, վճիռն ավելի մանրամասն պատճառաբանություն պարունակեր` կապված դիմումատուների ազատ արտահայտվելու իրավունքին միջամտելու համաչափության հարցի հետ:

Վճռի 60-րդ պարբերությունը շարադրված է հետևյալ կերպ`

«Ինչ վերաբերում է պատասխանատվության միջոցին, ապա Դատարանը համարում է, որ դիմումատուներին աշխատանքից ազատելը, թեև խիստ, սակայն չի կարող անհամաչափ միջոց համարվել` հաշվի առնելով սույն գործի առանձնահատուկ հանգամանքներն ու օրենսդրությամբ նախատեսված հնարավոր տարբերակները:»:

Ընդհանուր պնդում է` եզրակացությանը հանգելու հիմքերի միակ նշումը «դեպքի առանձնահատուկ հանգամանքներն» ու «օրենսդրությամբ նախատեսված հնարավոր տարբերակներն» էին:

Վերջին նշումը հավանաբար հղում է «Դիվանագիտական ծառայության մասին» օրենքի 40-րդ հոդվածի 1-ին մասին, որը, կարծես, աշխատանքից ազատելը համարում է պատասխանատվության միակ հնարավոր միջոց` այդ Օրենքի 44-րդ հոդվածին հակասող վարքագիծ դրսևորելու համար (տես վճռի 21-24-րդ պարբերությունները): Բարդ է հասկանալը, թե ինչպես է օրենքի այդ կողմը, լինելով «օրինականության» հարցին համապատասխան (քննարկվել է վճռի 37-43-րդ պարբերություններում), օրենքին համապատասխան ձեռնարկված անհատական միջոցի համաչափ բնույթը բնորոշող գործոն հանդիսանում: Իսկապես, որոշ դեպքերում կիրառելի օրենքի ճկուն չլինելը կարող է թույլ չտալ պատասխանատվության միջոցները կիրառել ըստ աստիճանական խստացման, որտեղից և առաջանում է միջամտության անհամաչափությունը` որն արտահայտվում է հայտնաբերված զանցանքի համեմատ չափազանց խիստ պատասխանատվության միջոց կիրառելով:

Ըստ սահմանման` յուրաքանչյուր դեպքում համաչափության ստուգման կիրառությունը, ինչպես էլ որ այն ընթանա, կախված է «դեպքի առանձնահատուկ հանգամանքներից»: Եվ, քանի որ այդպես է, վճռի 60-րդ պարբերության մեջ նշված առաջին հիմքը պարզապես պնդում է ակնհայտն ու կայացված եզրակացության համար որևէ բովանդակային պատճառաբանություն չի առաջարկում: Մեր կարծիքով, այն գործոնները, որոնց վրա իշխանությունները կարող էին հիմնվել` դիմումատուների կատարած զանցանքի համար աշխատանքից ազատելը որպես համապատասխան պատասխանատվության միջոց նախատեսելու և կիրառելու համար, իրոք հիշատակված էին վճռում` 54-րդ պարբերության մեջ, որտեղ Դատարանը նախաբանի ձևով ընդհանուր ներկայացնում է այս գործի նկատմամբ Կոնվենցիայի համապատասխան սկզբունքները կիրառելու կարևորության փաստական նկատառումները: Այսպիսով`

«... Պատասխանող պետությունն իրավունք ուներ կարգապահական վարույթ հարուցելու և պաշտոնանկությունները շարունակելու վերաբերյալ իր գնահատման մեջ ուշադրություն դարձնելու այն պահանջին, որ բարձրաստիճան քաղաքացիական ծառայողները, ինչպես դիմումատուները, իրենց գործառույթներն իրականացնելիս պետք է հարգեին և ապահովեին իրենց ու Պետության միջև վստահության և հավատարմության առանձնահատուկ կապը:»:

Կարճ ասած` մեզ համար պաշտոնից ազատելը որպես համաչափ միջոց կարող էր դարձնել միայն այն փաստը, որ Պետությունը` որպես դիմումատուների գործատու, կարողանար ապացուցել, որ իրենց ծառայողական դիրքը քաղաքական նպատակներով հրապարակային ձևով տարածված հայտարարության մեջ օգտագործելիս դիմումատուները, որպես Արտաքին գործերի նախարարության համեմատաբար ավագ դիվանագետներ, խարխլել են դրա առջև ունեցած վստահության և հավատարմության առանձնահատուկ կապը:

Հետևաբար, կնախընտրեինք, որպեսզի դիմումատուների կողմից ազատ արտահայտվելու իրենց իրավունքն իրականացնելուն միջամտության համաչափության վերաբերյալ բացատրությունը ներկայացվեր և պարզաբանվեր 60-րդ պարբերության մեջ, այլ ոչ թե ներկայացվեր 54-րդ պարբերության մեջ` որպես ընդհանուր ներածական նկատառում:

Երկրորդ հերթին նշել ենք դիմումատուների հայտարարության առանցքը հանդիսացող վիճարկվող նախագահական ընտրություններից հետո 2008 թվականի մարտ ամսին Հայաստանում տեղի ունեցած խախտումների վերաբերյալ Խորհրդարանական վեհաժողովի եզրակացության մասին: Այդ եզրակացությունը (Խորհրդարանական վեհաժողովի` «Հայաստանում ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեության վերաբերյալ» թիվ 1609 (2008թ.) բանաձևի 6-րդ կետ, որը մեջբերված է վճռի 26-րդ պարբերության մեջ) շարադրված է հետևյալ կերպ`

«Չնայած որ 2008 թվականի մարտի 1-ի ողբերգական իրադարձությունների տեսքով իր կիզակետին հասած` հանրային վրդովմունքի պոռթկումը, թերևս, անակնկալ էր, Վեհաժողովը համարում է, որ ճգնաժամի հիմնարար և խորքային պատճառը պետության առանցքային ինստիտուտների անկարողությունն է` իրենց գործառույթները կատարելիս լիովին պահպանելու ժողովրդավարական չափանիշները և իրավունքի գերակայության ու մարդու իրավունքների պաշտպանության սկզբունքները: ...»:

Ինչպես երևում է, նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և դրանից հետո Եվրոպական որոշ պետություններում գործող տոտալիտար ռեժիմի տխուր օրինակից` ծայրահեղ դեպքերում իշխանությունների կողմից մարդու իրավունքների չարաշահումներ իրականացնելու հարցում քաղաքացիական ծառայողների ոչ միայն ակտիվ համագործակցությունը, այլ նույնիսկ նրանց պասիվությունն այդպիսի չարաշահումների նկատմամբ, կարող է մարդու իրավունքների առումով դատապարտելի լինել:

Թերևս այս գործով դիմումատուները չեն պնդել, որ իրենց գործի փաստերը նման ծայրահեղ դեպքի օրինակ են: Օրինակ` նրանք չեն վիճարկել, որ թեև 2008 թվականի փետրվարի 24-ի իրենց «քաղաքական» գործունեությունը 10-րդ հոդվածի 2-րդ կետում նշված առհասարակ գործող «ժողովրդավարական հասարակությունում» կարող էր առաջին հայացքից ենթակա լինել` արդարացնելու համար կարգապահական այնպիսի խիստ միջոց, ինչպիսին աշխատանքից ազատելն է, այդուհանդերձ դա արվել է, Խորհրդարանական վեհաժողովի խոսքերով` ի պաշտպանություն «ժողովրդավարական չափանիշների և իրավունքի գերակայության ու մարդու իրավունքների պաշտպանության սկզբունքների»: Եթե դիմումատուներն որևէ այդպիսի փաստարկ ներկայացնեին բավականին արժանահավատ նյութերի հիման վրա, ապա Դատարանի կողմից 10-րդ հոդվածի 2-րդ կետի պահանջներին համապատասխանության ստուգման հարցը կարող էր անկասկած ավելի խիստ դրված լինել: Թերևս տվյալ պահին այդ կապակցությամբ դիմումատուների փաստարկներն ավելի շատ ուղղված էին ցույց տալու, որ իրենց հայտարարությունը եղել է չեզոք և, ըստ էության, ոչ «քաղաքական» (տե՛ս վճռի 32-րդ պարբերությունը): Հենց այդ հիմքով է, որ, ինչպես մեր կոլեգաները, մենք նույնպես միացել ենք վճռի 59-րդ պարբերության մեջ արված եզրակացությանն այն մասին, որ «չի ներկայացվել որևէ ապացույց, որը կարող էր կասկածի տակ դնել Պատասխանող պետության գնահատականը» դիմումատուների` «քաղաքական» գործողություններին մասնակցելու ազատությունը սահմանափակելու առնչությամբ:

 

ԴԱՏԱՎՈՐ ԼԱԶԱՐՈՎԱ ՏՐԱՅԿՈՎՍԿԱՅԱՅԻ ՉՀԱՄԸՆԿՆՈՂ ԿԱՐԾԻՔԸ

 

Ցավում եմ, որ չեմ կարող համաձայնել այն եզրակացության հետ, որ այս գործում 10-րդ հոդվածի խախտում տեղի չի ունեցել. ըստ իս` այս գործը պետք է ուղարկվի Մեծ պալատ:

Ազատ արտահայտվելը ժողովրդավարական հասարակության կարևոր հիմքերից մեկն է (տե՛ս Հենդիսայդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով 1976 թվականի դեկտեմբերի 7-ի վճիռը, «49, շարք Ա թիվ 24): Թեև պետության կողմից քաղաքացիական ծառայողների վրա, իրենց կարգավիճակի հետ կապված, գաղտնապահության պարտավորություն դնելն իրավաչափ է, այնուամենայնիվ, քաղաքացիական ծառայողներն անհատներ են և, որպես այդպիսիք, իրավունք ունեն Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի պաշտպանության (տե՛ս Բական ընդդեմ Հունգարիայի [ՄՊ] գործը, թիվ 20261/12,» 140, ՄԻԵԴ 2016 թվական): Քաղաքացիական ծառայողի կարգավիճակն անձին չի զրկում Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով նախատեսված պաշտպանությունից: Այդպիսի դեպքերում Դատարանի խնդիրն է, հաշվի առնելով յուրաքանչյուր գործի հանգամանքները, որոշել, թե արդյոք անհատի` ազատ արտահայտվելու հիմնարար իրավունքի և ժողովրդավարական պետության իրավաչափ շահերի միջև արդար հավասարակշռություն է հաստատվել` 10-րդ հոդվածի 2-րդ կետում թվարկված նպատակներին հասնելու գործում իր քաղաքացիական ծառայության կողմից պատշաճ աջակցություն ցուցաբերելու գործոնն ապահովելու հարցում (տե՛ս Ֆոգթն ընդդեմ Գերմանիայի գործը, 1995 թվականի սեպտեմբերի 26, «53, շարք Ա թիվ 323):

Ես համաձայն եմ մեծամասնության հետ, որ 2008 թվականի փետրվարի 24-ին դիմումատուների հրապարակած հայտարարության արդյունքում նրանց իրենց պաշտոններից ազատելը միանգամայն համարվում է միջամտություն Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի 1-ին կետով երաշխավորվող` ազատ արտահայտվելու իրենց իրավունքին: Կարող եմ նաև ընդունել, որ այս միջամտությունը սահմանված է եղել օրենքով և իրավաչափ նպատակ է հետապնդել: Մեծամասնության հետ համամիտ չեմ` վիճարկվող միջամտության անհրաժեշտության և համաչափության վերաբերյալ Պալատի ներկայացրած փաստարկի առնչությամբ:

Մասնավորապես, իմ կարծիքով, Վարչական դատարանը չի պահպանել դիմումատուների` Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով սահմանված ազատ արտահայտվելու իրավունքի և Պետության շահերի միջև հավասարակշռությունը: Վարչական դատարանի պատճառաբանությունից չի հասկացվում, թե ինչ «ծայրահեղ սոցիալական անհրաժեշտության» կա այս գործում, որը, լինելով հետապնդվող իրավաչափ նպատակին համաչափ, կհիմնավորեր Պետության շահերի պաշտպանությունը դիմումատուների ազատ արտահայտվելու իրավունքից վեր դասելը:

Բացի այդ, համամիտ չեմ մեծամասնության հետ այն հարցում, որ դիմումատուներին աշխատանքից ազատելը, որպես խստագույն միջոց, չի կարող անհամաչափ միջոց համարվել` հաշվի առնելով սույն գործի առանձնահատուկ հանգամանքներն ու ներպետական օրենսդրությամբ նախատեսված հնարավոր տարբերակները: Այս կապակցությամբ նշում եմ, որ Դատարանն աշխատանքից ազատելը սովորաբար համարում է շատ կտրուկ միջոց, հատկապես երբ այլ` ավելի մեղմ և ավելի համապատասխան կարգապահական տույժեր կարող էին կամ պետք է նախատեսված լինեին (տե՛ս, օրինակ` այլ համատեքստում` Գուժան ընդդեմ Մոդլովայի [ՄՊ] [Guja v. Moldova [GC]] գործը, թիվ 14277/04, § 95, ՄԻԵԴ 2008 թվական. Ֆուենտես Բոբոն ընդդեմ Իսպանիայի [Fuentes Bobo v. Spain] գործը, թիվ 39293/98, § 48, 2000 թվականի փետրվարի 29, և Կուդյեշկինան ընդդեմ Ռուսաստանի [Kudeshkina v. Russia] գործը, թիվ 29492/05, § 98, 2009 թվականի փետրվարի 26): Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը մի շարք միջոցներ է նախատեսում, որոնք կարող են դիվանագիտական էթիկան խախտելու դեպքում կիրառվել դիվանագետի նկատմամբ` սկսած նախազգուշացումից, որին հաջորդում է նկատողությունը, խիստ նկատողությունը, աշխատավարձի իջեցումը և վերջապես` աշխատանքից ազատելը: Կառավարության` «Դիվանագետի էթիկայի կանոնները հաստատելու մասին» որոշմամբ (2002 թվականի մայիսի 20-ի թիվ 590 որոշում) նախատեսվում է, inter alia, որ դիվանագետը պարտավոր է`

«... բ) չօգտագործել կամ չչարաշահել պաշտոնեական (ծառայողական) դիրքը և աշխատանքային միջոցները կամ ծառայողական պարտականությունների կատարման ընթացքում իրեն հայտնի դարձած կամ ձեռք բերված տեղեկությունները` ինչպես անձնական կամ երրորդ անձանց շահերին, այնպես էլ կուսակցությունների ու հասարակական կազմակերպությունների (այդ թվում` կրոնական միավորումների) շահերին ծառայեցնելու և այլ քաղաքական կամ կրոնական գործունեություն իրականացնելու նպատակով»

և որ

«սույն կանոնների խախտումն առաջացնում է կարգապահական պատասխանատվություն»:

Սույն գործի նախապատմությունից երևում է, որ ներպետական մարմինները չեն դիտարկել պատասխանատվության այլ միջոցներ կիրառելու հարցը, այլ փոխարենը, որպես դիմումատուների իրականացրած գործողությունների հետևանք, անմիջապես դիմել են դիմումատուներին աշխատանքից ազատելու տարբերակին: Դիմումատուներին աշխատանքից ազատելը լուրջ հետևանքներ է ունեցել: Նրանք զրկվել են մասնագիտական պարտականությունները կատարելու հնարավորությունից, որի համար կոչված էին, որի համար վերապատրաստվել էին և որոնք իրականացնելիս փորձ և մասնագիտական փորձառություն էին ձեռք բերել (տե՛ս Ֆոգթն ընդդեմ Գերմանիայի գործը` վերևում հիշատակված, § 60): Դիմումատուների համար իրական արդյունավետ երաշխիքների անհասանելիության փաստն ավելացրել է պատասխանատվության միջոցի խստությունը: Թվում է, թե դիմումատուները վարչական մարմիններ բողոք ներկայացնելու որևէ հնարավորություն չեն ունեցել: Այս առումով հարկ է կրկին նշել, որ վարույթի արդարությունն ու տրամադրված ընթացակարգային երաշխիքները նույնպես այնպիսի գործոններ են, որոնք պետք է հաշվի առնվեն` 10-րդ հոդվածով երաշխավորված` ազատ արտահայտվելու իրավունքին միջամտության համաչափությունը գնահատելիս (տե՛ս, օրինակ` Կուդյեշկինան ընդդեմ Ռուսաստանի գործը, § 83, և Բական ընդդեմ Հունգարիայի գործը, § 102, երկուսն էլ հիշատակված են վերևում):

Հաշվի առնելով ամբողջ վերոշարադրյալը` դիմումատուների ազատ արտահայտվելու իրավունքին միջամտությունն արդարացնելու համար Կառավարության կողմից առաջ քաշված պատճառաբանությունները բավարար չէին` համոզիչ կերպով հիմնավորելու համար, որ ժողովրդավարական հասարակությունում անհրաժեշտ էր նրանց աշխատանքից ազատելը: Նույնիսկ հաշվի առնելով այդ ժամանակ առկա քաղաքական դժվարին իրավիճակն ու ազգային իշխանություններին հայեցողական լիազորությունների որոշակի շրջանակ թույլ տալով` դիմումատուներին որպես դիվանագետներ իրենց պաշտոններից ազատելն անհամաչափ էր հետապնդվող իրավաչափ նպատակին:

 

 

pin
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ)
17.11.2016
N 59001/08
Վճիռ