Սեղմել Esc փակելու համար:
ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (1-ԻՆ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (1-ԻՆ ՄԱՍ)

 

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

 

ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(1-ին մաս)

(Գանգատ թիվ 75604/11)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

 

12 հոկտեմբերի 2017թ.

 

Սույն վճիռը վերջնական է դառնում Կոնվենցիայի 44-րդ հոդվածի 2-րդ կետով սահմանված դեպքերում: Այն կարող է ենթարկվել խմբագրական փոփոխությունների:

 

Ադյանը և այլք ընդդեմ Հայաստանի գործով,

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (Առաջին բաժանմունք), հանդես գալով Պալատի հետևյալ կազմով`

Լինոս-Ալեքսանդր Սիցիլիանոս [Linos-Alexandre Sicilianos]` Նախագահ,

Քրիստինա Պարդալոս [Kristina Pardalos],

Ալեշ Պեյխալ [Ales Pejchal],

Քսենիա Տուրկովիչ [Ksenija Turkovi?],

Պաուլին Կոսկելո [Pauliine Koskelo],

Թիմ Այքը [Tim Eicke]` դատավորներ,

Սիրանուշ Սահակյան [Siranush Sahakyan]` ad hoc (ժամանակավոր) դատավոր,

և Աբել Կամպոս [Abel Campos]` Բաժանմունքի քարտուղար,

2017 թվականի սեպտեմբերի 19-ին անցկացնելով դռնփակ խորհրդակցություն,

կայացրեց հետևյալ վճիռը, որն ընդունվեց նույն օրը.

 

ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ

 

1. Սույն գործը հարուցվել է «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» կոնվենցիայի (Կոնվենցիա) 34-րդ հոդվածի համաձայն, Հայաստանի Հանրապետության չորս քաղաքացիներ պրն Արթուր Ադյանի, պրն Գարեգին Ավետիսյանի, պրն Հարություն Խաչատրյանի և պրն Վահագն Մարգարյանի (միասին` դիմումատուներ) կողմից ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության` 2011 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Դատարան ներկայացված գանգատի (թիվ 75604/11) հիման վրա:

2. Դիմումատուներին ներկայացրել են Սավոյի և Ժնևի համալսարանների իրավագիտության պրոֆեսոր պրն Պ. Մուզնին և համապատասխանաբար Փարիզում ու Երևանում գործող իրավաբաններ պրն Ա. Կարբոնյոն և պրն Ա. Մարտիրոսյանը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը (Կառավարություն) ներկայացրել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ պրն Գ. Կոստանյանը:

3. Դիմումատուները պնդել են, մասնավորապես, որ նրանց նկատմամբ կայացված մեղադրական դատավճիռներով խախտվել են Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով սահմանված երաշխիքները, և իրենց կալանավորման հիմքում ընկած է եղել դատարանների կարծրատիպային պատճառաբանությունը:

4. Զինվորական և այլընտրանքային ծառայությունից խուսափելու համար դիմումատուներին դատապարտելու ու դատարանների կողմից դիմումատուներին մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու համար հիմնավոր և բավարար պատճառներ չներկայացնելու վերաբերյալ բողոքը 2016 թվականի փետրվարի 29-ին ուղարկվել է Կառավարություն, իսկ գանգատը մնացած մասով հայտարարվել է անընդունելի` համաձայն Դատարանի կանոնակարգի 54-րդ կանոնի 3-րդ կետի:

5. Հայաստանի կողմից ընտրված դատավոր պրն Արմեն Հարությունյանն ի վիճակի չի եղել մասնակցելու գործի քննությանը (Դատարանի կանոնակարգի 28-րդ կանոն): Համապատասխանաբար, Պալատի նախագահը որոշել է տկն Սիրանուշ Սահակյանին նշանակել որպես ad hoc դատավոր (29-րդ կանոնի 1(բ) կետ):

 

ՓԱՍՏԵՐԸ

 

I. ԳՈՐԾԻ ՓԱՍՏԱԿԱՆ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ

 

6. Պրն Ադյանը (առաջին դիմումատու) ծնվել է 1991 թվականին, իսկ պրն Ավետիսյանը, պրն Խաչատրյանը և պրն Մարգարյանը (երկրորդ, երրորդ և չորրորդ դիմումատուներ) ծնվել են 1993 թվականին: Առաջին և երկրորդ դիմումատուներն ապրում են Երևանում, իսկ երրորդ և չորրորդ դիմումատուները` համապատասխանաբար Ծաղկավանում ու Կապանում:

 

Ա. Գործի նախապատմությունը

 

7. Դիմումատուները Եհովայի չորս վկաներ են, որոնք ճանաչվել են զինվորական ծառայության համար պիտանի:

8. 2011 թվականի մայիսին ու հունիսին դիմումատուները զորակոչվել են զինվորական ծառայության: Նրանք չեն ներկայացել, փոխարենը իրենց բնակության վայրի զինվորական կոմիսարիատ և մարզային դատախազություն են ուղարկել գրություններ` հրաժարվելով անցնել զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայություն: Նրանք նշել են Եհովայի վկաներ լինելու հանգամանքը և պնդել, որ իրենք, ուսումնասիրելով «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքը, հանգել են այն եզրակացության, որ, եվրոպական չափանիշների համաձայն, առկա ծառայությունը չունի լիարժեք քաղաքացիական բնույթ, քանի որ այն վերահսկվում է զինվորական մարմինների կողմից: Իրենց խիղճը թույլ չի տալիս իրենց ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն աշխատել զինվորական համակարգի համար: Հայտնի է, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը կազմակերպվել և վերահսկվել է զինվորական մարմինների կողմից, քանի որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողների գրքույկների վրա նշված է եղել «Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժեր», և այլընտրանքային զինծառայողները պահպանել են զինվորական կարգապահության կանոնները և ենթարկվել են պատիժների, ինչպես նաև հաշվառվել են Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի ռազմական ստորաբաժանումներում: Ավելին, օրենքով պահանջվում էր, որ նրանք իրենց ծառայության վայրում մնային շուրջօրյա` շաբաթը յոթ օր, ինչը հիշեցնում էր տնային կալանք և անընդունելի էր դիմումատուների համար: Զինվորական ծառայություն կամ առաջարկվող այլընտրանքային ծառայություն անցնելու պահանջով խախտվում էր, inter alia (ի թիվս այլնի), Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրենց իրավունքները: Վերոնշյալ պատճառներով նրանց խիղճը թույլ չի տվել նրանց անցնել Հայաստանում առկա այլընտրանքային ծառայություն: Դիմումատուներն ավելացրել են, որ նրանք պատրաստ են անցնել այլընտրանքային ծառայություն միայն այն դեպքում, եթե այն որևէ առնչություն չունենա զինվորական մարմինների հետ, և դրանով չխախտվեն իրենց կրոնական համոզմունքները:

 

Բ. Դիմումատուների նկատմամբ մեղադրանքները և առաջին, երրորդ ու չորրորդ դիմումատուներին մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելը

 

1. Երկրորդ դիմումատուն

 

9. 2011 թվականի հունիսի 15-ին երկրորդ դիմումատուին մեղադրանք է առաջադրվել Քրեական օրենսգրքի 327-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն (ժամկետային զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայությունից, վարժական հավաքներից կամ զորահավաքներից խուսափելը):

2. Առաջին և չորրորդ դիմումատուները

10. 2011 թվականի հուլիսի 6-ին առաջին և չորրորդ դիմումատուները ձերբակալվել են:

11. 2011 թվականի հուլիսի 7-ին առաջին և չորրորդ դիմումատուներին առաջադրվել է միևնույն մեղադրանքը: Սյունիքի մարզային դատարանը, նրանց կալանավորելու վերաբերյալ քննիչի միջնորդությունը համարելով հիմնավորված, որոշել է կալանավորել նրանց:

12. 2011 թվականի հուլիսի 28-ին Վերաքննիչ քրեական դատարանը մերժել է կալանավորելու մասին որոշումների դեմ առաջին և չորրորդ դիմումատուների կողմից ներկայացված բողոքները` գտնելով, inter alia, որ, քանի որ վերագրվող հանցանքի համար նախատեսված է մեկ տարուց ավելի ժամկետով ազատազրկում, դա մեծացնում է առաջին և չորրորդ դիմումատուների կողմից ազատության մեջ մնալու դեպքում նոր հանցանք կատարելու և պատժից խուսափելու հավանականությունը:

3. Երրորդ դիմումատուն

13. 2011 թվականի հուլիսի 27-ին երրորդ դիմումատուին առաջադրվել է միևնույն մեղադրանքը, և Տավուշի մարզային դատարանը քննիչի պահանջով նրան կալանավորելու մասին որոշում է կայացրել` գտնելով, որ կան ողջամիտ կասկածներ, որ նա կատարել է այն հանցանքը, որի համար նրան մեղադրանք է առաջադրվել:

14. Չպարզված օրը նրա քրեական գործն ուղարկվել է դատարան:

15. 2011 թվականի օգոստոսի 19-ին Տավուշի մարզային դատարանը գործը դատական քննության նշանակելու վերաբերյալ որոշում է կայացրել` գտնելով, որ «կալանքը պետք է մնա անփոփոխ»:

16. 2011 թվականի օգոստոսի 24-ին Վերաքննիչ քրեական դատարանը քննել է 2011 թվականի հուլիսի 27-ի` կալանավորելու մասին որոշման դեմ երրորդ դիմումատուի կողմից ներկայացված բողոքը և կայացրել է այն մերժելու մասին որոշում` գտնելով, inter alia, որ այն հանցանքի համար, որում նա մեղադրվում է, սահմանված է մեկ տարուց ավելի ժամկետով պատիժ, ինչը մեծացնում է ազատության մեջ մնալու դեպքում նրա կողմից նոր հանցանք կատարելու կամ պատժից խուսափելու հավանականությունը:

 

Գ. Դատական վարույթը և դիմումատուների դատապարտումը

 

17. Գործն ըստ էության քննող իրենց համապատասխան դատարաններում անցկացված վարույթների ընթացքում դիմումատուները նշել են, որ զինվորական և այլընտրանքային ծառայությանը դեմ լինելը բխում է իրենց կրոնական համոզմունքներից: Ներպետական օրենսդրությամբ նախատեսված այլընտրանքային ծառայությունը չունի լիարժեք քաղաքացիական բնույթ, քանի որ այն վերահսկվում է զինվորական մարմինների կողմից: Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը, inter alia, պաշտպանված է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով: Դիմումատուները պատրաստ են անցնելու այլընտրանքային ծառայություն միայն այն դեպքում, եթե այն չի վերահսկվում զինվորական մարմինների կողմից և ունի լիարժեք քաղաքացիական բնույթ:

18. 2011 թվականի հուլիսի 19-ին Կոտայքի մարզային դատարանը երկրորդ դիմումատուին մեղավոր է ճանաչել և նրան դատապարտել է երկու տարի և վեց ամիս ժամկետով ազատազրկման: Նույն օրը նա կալանքի տակ է առնվել:

19. 2011 թվականի հուլիսի 27-ին Սյունիքի մարզային դատարանը նույնանման պատիժներ է սահմանել առաջին և չորրորդ դիմումատուների նկատմամբ:

20. 2011 թվականի նոյեմբերի 25-ին Տավուշի մարզային դատարանը նույնանման պատիժ է սահմանել երրորդ դիմումատուի նկատմամբ:

21. Դիմումատուներն իրենց նկատմամբ կայացված մեղադրական դատավճիռների առնչությամբ ներկայացրել են վերաքննիչ բողոքներ` պնդելով, որ դրանցով խախտվել են Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի պահանջները: Հայաստանում առկա այլընտրանքային ծառայությանն իրենց դեմ լինելը պայմանավորված է իրենց կրոնական համոզմունքներով, քանի որ այդ ծառայությունը չունի լիարժեք քաղաքացիական բնույթ և չի համապատասխանում եվրոպական չափանիշներին: Այն կազմակերպվում և վերահսկվում է զինվորական մարմինների կողմից («Այլընտրանքային ծառայության մասին»  օրենքի 14-րդ հոդված (տե՛ս ստորև` 28-րդ պարբերությունը)) և համարժեք է չզինված զինվորական ծառայությանը, մինչդեռ նրանց խիղճը թույլ չի տալիս իրենց անցնել զինվորական մարմինների կողմից վերահսկվող որևէ ծառայություն: Ավելին, Օրենքի 17-րդ հոդվածի 3-րդ մասով զինվորական մարմնին իրավունք է վերապահվում պահանջելու այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի` մեկ այլ կազմակերպություն փոխադրումը, իսկ ծառայության որոշ մասեր կազմակերպվում են զինվորական կանոնների համաձայն (Օրենքի 18-րդ հոդվածի 2-րդ մաս): Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողներից նաև պահանջվում է կրել զինվորական համազգեստ հիշեցնող համազգեստ և կատարել հրամաններ, ինչպես նաև նրանց չի թույլատրվում ինքնակամ լքել իրենց ծառայության վայրը: Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի գրքույկի կազմի վրա պատկերված են զինանշանը և «Հայաստանի Հանրապեության զինված ուժեր» բառերը, իսկ ամսական դրամական բավարարումը տրվում է շարքային զինծառայողի համար սահմանված չափով: Ավելին, այլընտրանքային ծառայությունն ունի պատժիչ բնույթ, քանի որ դրա տևողությունը քառասուներկու ամիս է, և այլընտրանքային ծառայողից պահանջվում է ծառայության վայրում մնալ շուրջօրյա: Նրանք կրկին նշել են լիարժեք քաղաքացիական բնույթ ունեցող ծառայություն անցնելու իրենց պատրաստակամությունը և պնդել, որ նրանց համար սահմանված պատիժները եվրոպական չափանիշներին անհամապատասխան և լիարժեք քաղաքացիական բնույթ չունեցող այլընտրանքային ծառայության բացակայության պայմաններում չեն բխում ծայրահեղ սոցիալական անհրաժեշտությունից և անհրաժեշտ չեն ժողովրդավարական հասարակությունում:

22. 2011 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Վերաքննիչ քրեական դատարանը անփոփոխ է թողել առաջին և երկրորդ դիմումատուների գործերով մարզային դատարանների կայացրած դատավճիռները:

 

Առաջին դիմումատուի դեպքում Վերաքննիչ դատարանը գտել է, որ`

 

«Վերաքննիչ դատարանը, քննության առնելով պաշտպանության կողմի պատճառաբանությունները` Հայաստանի Հանրապետությունում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը եվրոպական չափանիշներին չհամապատասխանելու, զինվորական բնույթ կրելու, զինվորական մարմինների կողմից վերահսկվելու վերաբերյալ, փաստում է, որ (պետությունը) ... պատշաճ միջոցներ է ձեռնարկում` Եվրոպայի խորհրդի առջև ստանձնած պարտավորությունները, մասնավորապես, կապված այլընտրանքային ծառայության մասին օրենսդրությունը ընդունելու և այն մշտապես կատարելագործելու ուղղությամբ:

Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում արձանագրել, որ Այլընտրանքային ծառայության մասին ընդունված ՀՀ օրենքը, տվյալ հարաբերությունները կարգավորող ՀՀ Կառավարության որոշումները, ինչպես նաև համապատասխան գերատեսչական նորմատիվ ակտերը, բխում են ՀՀ սահմանադրության պահանջներից, ուստի ենթակա են կիրառման սույն քրեական գործի շրջանակներում, հետևյալ նկատառումներով:

(Հղում Օրենքի 2-րդ հոդվածին և 3-րդ հոդվածի 1-ին մասին (տե՛ս ստորև` 28-րդ պարբերությունը))

Վերը վկայակոչված հոդվածներից հետևում է, որ (պետությունը) հստակ սահմանազատել է այլընտրանքային զինվորական ծառայությունը այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունից և օրենքով երաշխավորել է այդ տեսակի ծառայության քաղաքացիական բնույթը:

(Հղում Օրենքի 17-րդ հոդվածին և 18-րդ հոդվածի 3-րդ մասին (տե՛ս ստորև` 28-րդ պարբերությունը))

Վերաքննիչ դատարանը, վերլուծելով վերոհիշյալ իրավադրույթները, հարկ է համարում նշել, որ ծառայողի այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության անցնելու կապակցությամբ կազմակերպության (որտեղ անցկացվում է այլընտրանքային ծառայությունը) ղեկավարի կողմից զինվորական կառավարման նշված պաշտոնյաներին (տարածքային զինվորական կոմիսարիատ) տեղեկացնելը, ծառայողին այլ կազմակերպություն կամ այլ վայր ծառայության փոխադրելու, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողները ծառայությունից պահեստ արձակվում և պահեստազորում հաշվառվում են օրենքով սահմանված կարգով, հիմք չեն հանգելու այն հետևության, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը Հայաստանում կրում է զինվորական բնույթ, քանի որ ... տվյալ աշխատանքի տեսակը, կարգն ու պայմանները սահմանում են համապատասխան կազմակերպությունների ղեկավարները, առանց զինվորական մարմինների կամ նրանց ներկայացուցիչների միջամտության:

Բացի այդ, այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության կազմակերպման և իրականացման համար պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարը, այլ ոչ թե ՀՀ զինված ուժերի ստորաբաժանումները:

Պաշտպանության կողմից բերված պատճառաբանությունն այն մասին, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը վերահսկում է պաշտպանության բնագավառում ՀՀ կառավարության լիազորած պետական կառավարման մարմինը, նույնպես չի կարող վկայել այն մասին, որ Հայաստանում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն առկա չէ: Հարկ է նշել, որ իրականում ծառայողները աշխատանքային ծառայությունն անցնում են ՀՀ զինված ուժերից դուրս, որը իր մեջ չի պարունակում զինվորական ծառայության տարրեր:

Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել նաև, որ «Այլընտրանքային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնող ծառայողների իրավական կարգավիճակից բխող առանձնահատկությունները ամրագրված են նշված օրենքով և ՀՀ աշխատանքային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով և նրանք հանդիսանում են աշխատանքային, այլ ոչ թե զինվորական հարաբերությունների սուբյեկտներ:

Վերոհիշյալ եզրահանգման մասին են վկայում օրենքում ամրագրված նաև մի շարք այլ դրույթները, մասնավորապես այն, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողները ենթարկվում են միայն համապատասխան քաղաքացիական կազմակերպությունների ղեկավարներին, պարտավոր են կատարել միայն նրանց հրամաններն ու կարգադրությունները, ղեկավարվում են կազմակերպության ներքին կարգապահության կանոններով, ծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովությունը իրականացվում է ոչ թե զինվորական, այլ պետական կենսաթոշակների մասին օրենսդրությամբ սահմանված կարգով (հոդվածներ 19, 20):

Հարկ է նշել, որ ՀՀ Կառավարության 25.06.2004թ. ընդունած թիվ 940-Ն որոշմամբ հաստատվել է այլընտրանքային ծառայություն անցնելու վայրերի ցանկը և այլընտրանքային ծառայողի համազգեստի ձևն ու կրելու կարգը:

Նշված որոշման 2-րդ մասի «բ» կետում սահմանված է, որ «Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողներն իրենց ծառայությունն անցնում են ՀՀ առողջապահության նախարարության և ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության համակարգերի կազմակերպություններում»:

Որոշման (1-ին հավելվածի) համաձայն` «նշված գերատեսչություններում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը ծառայողները կատարում են սանիտարի պաշտոնում:»

ՀՀ Կառավարությունը նշված գերատեսչությունների, ինչպես նաև ՀՀ պաշտպանության նախարարներին հանձնարարել է իրականացնել որոշ պարտականություններ` ծառայողներին հանդերձանքով, սննդով, դրամական միջոցներով ապահովելու և կազմակերպչական բնույթի այլ աշխատանքներ կատարելու վերաբերյալ (որոշման 3-րդ կետ):

Այն հանգամանքը, որ ՀՀ պաշտպանության նախարարը նույնպես ներգրավված է այլընտրանքային ծառայությունը կազմակերպելու գործունեությանը, չի կարող հիմք հանդիսանալ արձանագրելու, որ դրանով աշխատանքային ծառայությունը վերածվում է զինվորական ծառայության, քանի որ նախ, ՀՀ պաշտպանության նախարարը և ՀՀ զինված ուժերի որոշ ստորաբաժանումները կոչված են մասնակցելու այլընտրանքային զինվորական ծառայությունը կազմակերպելու գործում:

Իսկ ինչ վերաբերում է այն հանգամանքին, որ զինվորական կառավարման մարմինները օրենքով սահմանված կարգով աշխատանքային ծառայողների նկատմամբ համապատասխան գերատեսչությունների ղեկավարների հետ համատեղ վերահսկողություն են իրականացնում, ապա վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ դրանով, միևնույն է, չի փոխվում ծառայության բնույթը: Դեռ ավելին, ինչպես վերը նշվեց, որ քաղաքացիական աշխատանքի տեսակը, կարգն ու պայմանները սահմանում է և դրանք կարող է փոխել միայն տվյալ կազմակերպության ղեկավարը:

...

Հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետության համապատասխան բուժհաստատություններում սանիտարի պարտականություններ կատարելը ոչ միայն նվաստացուցիչ չէ, այլ ընդհակառակը, մարդասիրական է, ծառայում է հասարակական շահերին և ուղղված է մարդու կյանքի ու առողջության պահպանմանը:

Անհիմն է նաև պաշտպանության կողմի այն պատճառաբանությունը, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունն իրականում կրում է պատժի բնույթ:

...

Որպիսի պայմաններում, վերաքննիչ դատարանը, ելնելով սույն քրեական գործի կոնկրետ հանգամանքներից, այն է` որ (առաջին դիմումատուն) կտրականապես հրաժարվել է այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության մեկնելուց, հանգում է այն հետևության, որ նա դրա համար հիմնավոր և արդարացի կերպով է ենթարկվել քրեական պատասխանատվության, պատժի և այդ հանգամանքը չի հակասում Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի վերաբերյալ` Եվրոպական դատարանի վերոհիշյալ իրավական դիրքորոշմանը»:

Երկրորդ դիմումատուի դեպքում Վերաքննիչ դատարանը գտել է, որ նրա դատապարտումը եղել է օրինական, հիմնավորված և պատճառաբանված:

23. 2011 թվականի դեկտեմբերի 9-ին և 2012 թվականի մարտի 6-ին Վերաքննիչ քրեական դատարանը երրորդ և չորրորդ դիմումատուների գործերով կայացրել է առաջին դիմումատուի գործով որոշմանը նույնանման որոշում:

24. Դիմումատուները ներկայացրել են վճռաբեկ բողոքներ, որոնցում բերել են այն նույն փաստարկները, ինչ իրենց վերաքննիչ բողոքներում:

25. 2012 թվականի փետրվարի 7-ին, 8-ին և 17-ին ու մայիսի 7-ին Վճռաբեկ դատարանը դիմումատուների բողոքները հայտարարել է անընդունելի` հիմքերի բացակայության պատճառով:

26. 2013 թվականի հոկտեմբերի 8-ին և 9-ին համաներման արդյունքում դիմումատուներն ազատ են արձակվել ազատազրկման վայրից` իրենց պատիժը կրելով քսանվեցից քսանյոթ ամիս:

 

II. ՆԵՐՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊՐԱԿՏԻԿԱՆ

 

Ա. Քրեական օրենսգիրք (ուժի մեջ է 2003 թվականից)

 

27. 327-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսվում է, որ ժամկետային զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայության հերթական զորակոչից, վարժական հավաքից կամ զորավարժանքից խուսափելը` այդ ծառայությունից ազատվելու` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հիմքերի բացակայության դեպքում` պատժվում է կալանքով (այս համատեքստում սահմանված է որպես խիստ մեկուսացման պայմաններում անազատության մեջ պահելը)` առավելագույնը երկու ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնը երեք տարի ժամկետով:

 

Բ. «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենք

 

1. Տվյալ ժամանակահատվածում գործող «Այլընտրանքային ծառայության մասին»  օրենք

28. 2003 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ընդունված, 2004 թվականի հուլիսի 1-ին ուժի մեջ մտած «Այլընտրանքային ծառայության մասին»  օրենքի համապատասխան դրույթներն ունեն հետևյալ բովանդակությունը.

 

ՀՈԴՎԱԾ 2. Այլընտրանքային ծառայության հասկացությունը և տեսակները

 

«1. Սույն օրենքի իմաստով այլընտրանքային է համարվում ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայությանը փոխարինող ծառայությունը, որը կապված չէ զենք կրելու, պահելու, պահպանելու և օգտագործելու հետ ու իրականացվում է ինչպես զինվորական, այնպես էլ քաղաքացիական հիմնարկներում:

2. Այլընտրանքային ծառայության տեսակներն են`

ա) այլընտրանքային զինվորական` Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերում իրականացվող մարտական հերթապահության, զենք կրելու, պահելու, պահպանելու և օգտագործելու հետ չկապված զինվորական ծառայություն.

բ) այլընտրանքային աշխատանքային` Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերից դուրս իրականացվող աշխատանքային ծառայություն:

3. Այլընտրանքային ծառայության նպատակը հայրենիքի և հասարակության առջև քաղաքացիական պարտքի կատարման ապահովումն է և չունի պատժի, անձի պատվի և արժանապատվության նվաստացման բնույթ:»

 

ՀՈԴՎԱԾ 3. Այլընտրանքային ծառայության անցնելու հիմքը

 

«1. Այլընտրանքային ծառայության կարող է անցնել Հայաստանի Հանրապետության այն քաղաքացին, որի կրոնական դավանանքին կամ համոզմունքներին հակասում են ռազմական ստորաբաժանումներում զինվորական ծառայություն անցնելը, ինչպես նաև զենք կրելը, պահելը, պահպանելը և օգտագործելը: ...»

 

ՀՈԴՎԱԾ 5. Այլընտրանքային ծառայության ժամկետը

 

«Այլընտրանքային զինվորական ծառայության ժամկետը սահմանվում է 36 ամիս:

Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության ժամկետը սահմանվում է 42 ամիս:»

 

ՀՈԴՎԱԾ 14. Այլընտրանքային ծառայություն իրականացնելն ապահովելը

 

«Այլընտրանքային ծառայության զորակոչը կազմակերպում և դրա իրականացումը վերահսկում է պաշտպանության բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազորած պետական կառավարման մարմինը: ...»

 

ՀՈԴՎԱԾ 17. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնելու կարգը

 

«1. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության կանչված քաղաքացին սահմանված կարգով ուղարկվում է այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնելու վայրի կազմակերպություն:

2. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնելու վայրի կազմակերպության ղեկավարն այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողին ընդգրկում է կազմակերպության հաստիքացուցակում, որոշում է նրա աշխատանքի տեսակը, կարգն ու պայմանները` ապահովելով լրիվ զբաղվածություն և եռօրյա ժամկետում այդ մասին գրավոր տեղեկացնում է կազմակերպության գտնվելու վայրի զինվորական կոմիսարիատին:

3. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողը այլ կազմակերպություն կամ այլ վայր ծառայության կարող է փոխադրվել պաշտպանության բնագավառում պետական լիազոր մարմնի համաձայնությամբ կամ նախաձեռնությամբ:

4. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողը ծառայության վայրում գտնվում է շուրջօրյա: Ծառայության վայր է համարվում կազմակերպությանը տնօրինման, տիրապետման և օգտագործման իրավունքով պատկանող տարածքը:

5. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողը ծառայության ընթացքում չի կարող նշանակվել ղեկավար պաշտոնում, ինչպես նաև զբաղվել այլ գործունեությամբ:

6. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողները ծառայությունից պահեստ արձակվում և պահեստազորում հաշվառվում են օրենքով սահմանված կարգով:»

 

ՀՈԴՎԱԾ 18. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության վայրի

կազմակերպության ղեկավարի պարտականությունները

 

«1. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության վայրի կազմակերպության ղեկավարն այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողին ապահովում է սննդով, սահմանված ձևի արտահագուստով, ներքնաշորերով, քնելատեղով, անկողնային և անձնական հիգիենայի պարագաներով, ծանոթացնում է կազմակերպության աշխատանքային ներքին կարգապահական կանոններին ու կատարվող աշխատանքների առանձնահատկություններին:

2. Կազմակերպության ղեկավարը ծառայության վայրում պարտավոր է ապահովել այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի անվտանգությունը, հետևել ծառայության կատարման ընթացքին, ստեղծել անհրաժեշտ պայմաններ ծառայողի հանգստի կազմակերպման և ընտանիքի անդամների հետ նրա տեսակցությունների համար, որոնք իրականացվում են «Զինված ուժերի ներքին ծառայության կանոնագիրքը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով:

3. Կազմակերպության ղեկավարը պատասխանատու է կազմակերպությունում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության կազմակերպման և իրականացման համար:»

 

ՀՈԴՎԱԾ 19. Այլընտրանքային ծառայողների իրավունքները և

պարտականությունները

 

«1. Այլընտրանքային ծառայողին տրվում է ամսական դրամական բավարարում` պարտադիր զինվորական ծառայության շարքային կազմի համար սահմանված չափով: ...

...

4. Ծառայության ընթացքում այլընտրանքային ծառայողները պարտավոր են պահպանել ծառայության ներքին կարգապահության կանոնները, կատարել իրենց պարտականությունները և համապատասխան ղեկավարի (հրամանատարի) հրամաններն ու հանձնարարականները, կրել սահմանված նմուշի արտահագուստ, ինքնակամ չլքել ծառայության վայրը: ...»

 

ՀՈԴՎԱԾ 20. Ա

«1. Այլընտրանքային զինվորական ծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովության հարցերը կարգավորվում են «Զինծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:

2. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովությունը ... իրականացվում է «Պետական կենսաթոշակների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով: ...»

 

2. 2013 թվականի մայիսի 2-ին կատարված և 2013 թվականի հունիսի 8-ին ուժի մեջ մտած փոփոխությունները

 

29. 2011 թվականի ապրիլի 28-ին առաջարկվել են փոփոխություններ «Այլընտրանքային ծառայության մասին»  օրենքում: Առաջարկվող փոփոխությունների վերաբերյալ բացատրական զեկույցում նշվում էր, որ Օրենքը, որն ընդունվել էր Հայաստանի կողմից Եվրոպայի խորհրդին անդամակցելիս ստանձնած պարտավորությունները կատարելու նպատակով, չի համապատասխանում միջազգային չափանիշներին: Դրա հիմնական թերությունները հետևյալն էին.

ա) այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնող ծառայողների` զինվորական վերահսկողության ներքո գտնվելու փաստը, ինչը հակասում է նրանց կրոնական համոզմունքներին: Ընդ որում, զինվորական վերահսկողություն սահմանված էր ոչ միայն այլընտրանքային զինվորական ծառայության, այլ նաև այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության դեպքում: Սրանով այն անձինք, որոնց կրոնական համոզմունքներին հակասում են ոչ միայն զենք կրելը և օգտագործելը, այլև զինվորական վերահսկողության ներքո որևէ ծառայություն անցնելը, պարտադիր զինվորական ծառայությունից բացի որևէ այլընտրանք չունեն, և

բ) այլընտրանքային ծառայության տևողությունը:

30. Նշված փոփոխություններն ի վերջո ընդունվել են 2013 թվականի մայիսի 2-ին և ուժի մեջ մտել 2013 թվականի հունիսի 8-ին: Դրանք ներառել են հետևյալ փոփոխությունները`

- 5-րդ հոդվածում կատարվել է փոփոխություն` այլընտրանքային զինվորական ծառայության տևողությունը նվազեցնելով մինչև երեսուն ամիս, իսկ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության տևողությունը` մինչև երեսունվեց ամիս.

- 14-րդ հոդվածում տարբերակվել է այլընտրանքային զինվորական ծառայությունը, որը պետք է կազմակերպվեր և վերահսկվեր պաշտպանության ոլորտում լիազորված պետական կառավարման մարմնի կողմից, և այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը, որը պետք է կազմակերպվեր և վերահսկվեր Կառավարության կողմից լիազորված պետական կառավարման մարմնի կողմից: Նոր խմբագրությամբ 14-րդ հոդվածով նաև սահմանվել է, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը չի կարող վերահսկվել զինվորականների կողմից.

- 17-րդ հոդվածով այն կազմակերպության ղեկավարից, որտեղ պետք է անցնի այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը, պահանջվել է ապահովել ծառայողի լիակատար զբաղվածությունը: Ծառայողի փոխադրումը կարող էր կարգադրվել կամ նախաձեռնվել հանրապետական հանձնաժողովի կողմից (տե՛ս ստորև` 35-րդ և 36-րդ պարբերությունները)` ի տարբերություն «պաշտպանության ոլորտում լիազորված պետական կառավարման մարմնի», և նրանից այլևս չէր պահանջվում ծառայության վայրում գտնվել շուրջօրյա.

- 18-րդ հոդվածի 1-ին մասով այլընտրանքային ծառայություն անցնելու վայրի կազմակերպությունից այլևս չէր պահանջվում ծառայողին տրամադրել սնունդ, համազգեստ և այլ պարագաներ: Նոր խմբագրությամբ 18-րդ հոդվածի

2-րդ մասից հանվել է Զինված ուժերի ներքին ծառայության կանոնագրքին արված հղումը, և նոր խմբագրությամբ տեքստով կազմակերպության ղեկավարից պահանջվում էր ապահովել, որ ծառայողի աշխատանքային պայմանները լինեն այլ ժամանակավոր կամ մշտական աշխատողների համար ստեղծված պայմաններին հավասար:

Նոր խմբագրությամբ 19-րդ հոդվածի համաձայն` այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողն այլևս չէր ստանալու պարտադիր զինվորական ծառայության շարքային կազմի համար սահմանված չափով ամսական դրամական բավարարում, այլ ստանալու էր մինչև 30 000 ՀՀ դրամ ամսական դրամական բավարարում: Համազգեստ կրելու պարտականությունը նույնպես հանվել էր:

 

Գ. «Զինվորական ծառայություն անցնելու մասին»  օրենք (2002 թվական)

 

31. 4-րդ հոդվածով նախատեսվում է, որ շարքային կազմի համար պարտադիր զինվորական ծառայության ժամկետը քսանչորս ամիս է:

 

Դ. «Քրեական օրենսգիրքը գործողության մեջ դնելու մասին»  օրենք (2003 թվական, փոփոխվել է 2013 թվականին)

 

32. 2013 թվականի մայիսի 2-ին Օրենքում մի շարք փոփոխություններ են կատարվել: Դրանք ուժի մեջ են մտել 2013 թվականի հունիսի 8-ին և ներառել են հետևյալ փոփոխությունները.

«(inter alia, Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 327-րդ հոդվածով) նախատեսված արարքները կրոնական համոզմունքների կամ հայացքների շարժառիթով կատարած և դրա համար պատիժ կրող անձանց դիմումի հիման վրա ... դատարանը վերանայում է այդ անձանց նկատմամբ կայացված դատավճիռը` կարճելով քրեական գործի վարույթը և նրանց ազատելով պատժի հետագա կրումից, եթե նրանք մինչև 2013 թվականի օգոստոսի 1-ը դիմում են ներկայացրել այլընտրանքային ծառայություն անցնելու վերաբերյալ, և «Այլընտրանքային ծառայության մասին»  Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով լիազորված մարմինը որոշում է կայացրել նրանց այլընտրանքային ծառայության ուղարկելու մասին:»:

 

Ե. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թվականի հունիսի 25-ի «Այլընտրանքային ծառայություն անցնելու վայրերի ցանկը և այլընտրանքային ծառայողի համազգեստի ձևն ու կրելու կարգը հաստատելու մասին»  թիվ 940-Ն որոշում

 

33. 2-րդ կետի «բ»  ենթակետի համաձայն` այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողներն իրենց ծառայությունն անցնում են Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարության ու Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության համակարգերի կազմակերպություններում, ինչպես օրինակ` որբանոցներում, ծերանոցներում, հոգեբուժարաններում, հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար նախատեսված հաստատություններում և հիվանդանոցներում: Նրանք պետք է կատարեն սանիտարի գործառույթներ: 3-րդ կետի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարին, Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարին ու Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարին վերապահված է այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողներին հագուստով, սննդով և դրամական միջոցներով ապահովելու պարտականությունը: Որոշմամբ նաև սահմանվում է այն համազգեստի հետ կապված կանոնները, որը պետք է կրեն այլընտրանքային զինվորական ծառայողները և այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողները:

34. 2013 թվականի օգոստոսի 1-ին որոշման մեջ կատարվել են փոփոխություններ, և այն կիրառելի է դարձել միայն այլընտրանքային զինվորական ծառայողների նկատմամբ:

 

Զ. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2005 թվականի մարտի 10-ի «Այլընտրանքային ծառայություն անցնելու մասին դիմումները քննարկող հանրապետական հանձնաժողովի ստեղծման, գործունեության կարգը և անդամների կազմը սահմանելու մասին»  թիվ 271-Ն որոշում

 

35. Որոշմամբ ստեղծվել է հանրապետական հանձնաժողով` այլընտրանքային ծառայություն անցնելու մասին դիմումները քննարկելու համար: Հանձնաժողովի կազմում էին Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը` որպես հանձնաժողովի նախագահ, Հայաստանի Հանրապետության զինվորական կոմիսարը` որպես հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ, Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարի տեղակալը, Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարի տեղակալը, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի ազգային փոքրամասնությունների և կրոնի հարցերի վարչության պետը և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի վարչական մարմինների վարչության պետը:

36. 2013 թվականի հուլիսի 25-ին որոշումը ճանաչվել է ուժը կորցրած և փոխարինվել է թիվ 797-Ա որոշմամբ, որով փոխվել է հանրապետական հանձնաժողովի կազմը` ներառելով ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարի առաջին տեղակալին` որպես հանձնաժողովի նախագահ, ՀՀ առողջապահության նախարարի տեղակալին, ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարի տեղակալին, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի տեղակալին, ՀՀ պաշտպանության նախարարի տեղակալին, ՀՀ կառավարությանն առընթեր ՀՀ ոստիկանության պետի տեղակալին և ՀՀ կառավարության աշխատակազմի ազգային փոքրամասնությունների և կրոնի վարչության պետին:

 

Է. Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի 2004 թվականի դեկտեմբերի 20-ի թիվ 142 հրաման

 

37. Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության զորակոչված անձանց աշխատանքային կարգապահությունը վերահսկելու նպատակով Հայաստանի Հանրապետության զինվորական կոմիսարին և Պաշտպանության նախարարության ռազմական ոստիկանության պետին հանձնարարվել է` ա) տարածքային զինվորական կոմիսարիատների և դրանց ստորաբաժանումների տարածքում գտնվող կազմակերպություններում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն անցնող անձանց ներկայությունը ստուգելու նպատակով յուրաքանչյուր շաբաթ կատարել ստուգայցեր, բ) յուրաքանչյուր ամսվա վերջին այս ստուգումների արդյունքների մասին զեկուցել Գլխավոր շտաբի պետին, և գ) Գլխավոր շտաբի պետին անմիջապես զեկուցել որևէ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի բացակայության դեպքում և նրանց գտնելու նպատակով ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցառումներ:

 

Ը. Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքը

 

38. 2014 թվականի մարտի 28-ին և 2015 թվականի մարտի 27-ին Վճռաբեկ դատարանը քննել է համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված երկու անձանց` ավելի ցածր ատյանի դատարանների կողմից Քրեական օրենսգրքի 327-րդ հոդվածով նրանց նկատմամբ կայացված մեղադրական դատավճիռների դեմ ներկայացված բողոքները (քրեական գործեր թիվ ԿԴ1/0053/01/12 և ԳԴ1/0006/01/13): Դատարանը գտել է, որ հաշվի առնելով, որ նրանց գործերում առկա են 2013 թվականի հունիսի 8-ին փոփոխված «Քրեական օրենսգիրքը գործողության մեջ դնելու մասին» օրենքում նշված հանգամանքները` այդ Օրենքի դրույթները կիրառելի են, հետևաբար նրանց համար սահմանված պատիժները պետք է չեղյալ հայտարարել և քրեական գործով վարույթը կարճել` հանցակազմի բացակայության պատճառով:

 

Թ. Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպանը

 

39. Մարդու իրավունքների պաշտպանն իր 2008 թվականի տարեկան զեկույցի մեջ նշել է.

««Եհովայի վկաներ» կրոնական կազմակերպությանը հարող զինապարտները այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության անցնելուց հրաժարումը պատճառաբանում են այն հանգամանքով, որ այդ ծառայությունը կազմակերպվում և դրա իրականացման նկատմամբ վերահսկողություն իրականացվում է ... Պաշտպանության նախարարության ... ստորաբաժանումների կողմից: Օրինակ, այլընտրանքային ծառայության զորակոչն անցկացվում է զինկոմիսարիատների միջոցով, կամ ... Պաշտպանության նախարարության ռազմական ոստիկանության (վարչությունը) պարբերաբար ստուգայցեր է կազմակերպում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության անցման կազմակերպություններ, այլընտրանքային ծառայողներին տողանով շարվելու պահանջ է ներկայացնում և այլն: Բացի այդ, որոշ զինապարտներ բողոքել են, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության համազգեստը տրամադրվում է ... Պաշտպանության նախարարության ... կողմից:

(«Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի 18-րդ հոդվածի) համաձայն` այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության կազմակերպման և իրականացման համար պատասխանատու է այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության վայրի կազմակերպության ղեկավարը: Միաժամանակ, [նույն Օրենքի 14-րդ հոդվածի համաձայն)` այլընտրանքային ծառայության զորակոչը կազմակերպում և դրա (այլընտրանքային ծառայության) իրականացումը վերահսկում է (պաշտպանության բնագավառում լիազորված պետական կառավարման մարմինը): Իրականում, ... Պաշտպանության նախարարությունը հաստատում է (14 հոդվածի) կատարման նպատակով Ռազմական ոստիկանության կողմից պարբերաբար կատարվող ստույգայցերը և հայտնում է, որ այդ այցերի նպատակն է պարզել այլընտրանքային ծառայողների ներկայությունը այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության անցման կազմակերպությունում:

Հաշվի առնելով վերը շարադրյալը` առաջարկում ենք օրենսդրությամբ սահմանել այլընտրանքային ծառայության համար դիմումների ներկայացման, ծառայության կազմակերպման և իրականացման նկատմամբ վերահսկողության նոր համակարգ, որն ամբողջությամբ կիրականացվի աշխատանքի և սոցիալական ապահովության ոլորտում ... իրավասու գերատեսչության կողմից: Այլընտրանքային ծառայողներին («Զինապարտության մասին» ... օրենքով) սահմանված կարգով պահեստազորում գրանցելու փոխարեն կարելի է ստեղծել այլընտրանքային ծառայություն անցած քաղաքացիների հաշվեմատյան և (պահեստազորի զինգրքույկի փոխարեն) նրանց տրամադրել այլ սահմանված նմուշի գրքույկ:»:

 

III. ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՆՅՈՒԹԵՐԸ

 

Ա. Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտե

 

1. «Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու վերաբերյալ»  թիվ R(87)8 հանձնարարական

 

40. Նախարարների կոմիտեն նշել է, որ «այլընտրանքային ծառայությունը չպետք է կրի պատժիչ բնույթ: Զինվորական ծառայության համեմատությամբ դրա տևողության համար պետք է սահմանվի ողջամիտ ժամկետ»:

 

2. Անդամ պետություններին ուղղված` «Զինված ուժերի անդամների` մարդու իրավունքների վերաբերյալ»  Նախարարների կոմիտեի CM/Rec(2010)4 հանձնարարական

 

41. Նախարարների կոմիտեն անդամ պետություններին առաջարկել է ապահովել զինված ուժերի անդամների մտքի, խղճի և կրոնի ազատության ցանկացած սահմանափակման համապատասխանությունը Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետին, զինապարտներին զինվորական ծառայության փոխարեն քաղաքացիական այլընտրանքային ծառայություն կատարելուց հրաժարվող անձանց կարգավիճակի շնորհումը և նրանց քաղաքացիական բնույթի այլընտրանքային ծառայության առաջարկումը: Սույն հանձնարարականի բացատրական հուշագրում նշվում է մասնավորապես, որ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար նախատեսված ցանկացած այլընտրանքային ծառայության տևողությունը սովորական զինվորական ծառայության տևողության համեմատությամբ պետք է լինի ողջամիտ: Դրանում նաև նշվել է, որ Սոցիալական իրավունքների եվրոպական կոմիտեն համարել է, որ այլընտրանքային ծառայության տևողությունը զինվորական ծառայության տևողությունից մեկուկես անգամ գերազանցելը չափից շատ է:

 

Բ. Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողով (ԵԽԽՎ)

 

1. Ընդհանուր փաստաթղթեր

 

Հանձնարարական թիվ 1518 (2001). Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններում համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի իրացումը

42. ԵԽԽՎ-ն առաջարկել է Նախարարների կոմիտեին հրավիրել այն անդամ պետություններին, որոնք իրենց օրենսդրության մեջ դեռևս չեն ներդրել լիարժեք քաղաքացիական բնույթ ունեցող այլընտրանքային ծառայության համակարգ, ներդնել այդպիսի համակարգ, որը բնույթով ոչ պատժիչ է, ոչ էլ արժանապատվությունը նվաստացնող:

 

2. Բացառապես Հայաստանին վերաբերող փաստաթղթերը

 

ա) Եզրակացություն թիվ 221(2000). Եվրոպայի խորհրդին անդամակցելու համար Հայաստանի դիմումը

43. ԵԽԽՎ-ն նշել է, որ Հայաստանը պարտավորվել է կատարել հետևյալ հանձնառությունը` «անդամակցությունից հետո երեք տարվա ընթացքում ընդունել եվրոպական չափանիշներին համապատասխան այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք և միաժամանակ ներում շնորհել կարգապահական գումարտակներում ազատազրկման կամ ծառայելու դատապարտված` համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձանց` նրանց հնարավորություն տալով այլընտրանքային ծառայության մասին օրենքի ընդունման դեպքում ընտրություն կատարելու չզինված զինվորական ծառայության և այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության միջև»:

բ) Բանաձև 1532 (2007). Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունները և հանձնառությունները

44. Ինչ վերաբերում է Հայաստանի` «եվրոպական չափանիշներին համապատասխան» այլընտրանքային ծառայության վերաբերյալ օրենսդրություն ընդունելու և «ազատազրկման դատապարտված` համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված բոլոր անձանց ներում շնորհելու»  հանձնառությանը, ԵԽԽՎ-ն հիասթափությամբ նշել է, որ 2005 թվականին և համապատասխանաբար 2006 թվականի հունիսին փոփոխված գործող օրենքով համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց դեռևս չի առաջարկվում «իրականում լիարժեք քաղաքացիական բնույթ ունեցող այլընտրանքային ծառայության»  որևէ երաշխիք, որը պետք է չկրի արժանապատվությունը նվաստացնող կամ պատժիչ բնույթ»` Եվրոպայի խորհրդի չափանիշներով սահմանված կարգով: Այն խորապես մտահոգված է այն հանգամանքով, որ լիարժեք քաղաքացիական ծառայության բացակայության պատճառով տասնյակ անձինք, մեծ մասամբ Եհովայի վկաներ, որոնք համոզմունքների հիմնավորմամբ հրաժարվում են զինվորական ծառայությունից, շարունակում են ազատազրկված մնալ, քանի որ նախընտրում են իրենց պատիժը կրել քրեակատարողական հիմնարկում, քան լիարժեք քաղաքացիական բնույթ չունեցող այլընտրանքային ծառայություն անցնել: ԵԽԽՎ-ն հորդորում է Հայաստանի Հանրապետության իշխանություններին փոփոխություններ կատարել «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքում` Եվրոպայի խորհրդի փորձագետների կողմից արված առաջարկություններին համապատասխան, և միաժամանակ ներում շնորհել քրեակատարողական հիմնարկներում պատիժ կրող` համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձանց:

 

Գ. Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ եվրոպական հանձնաժողով (ՌԱԵՀ)

 

45. ՌԱԵՀ-ն Հայաստանի մասին 2006 թվականի հունիսի 30-ին ընդունված իր երկրորդ զեկույցում նշել է հետևյալը.

«Հայաստանում համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձանց գերակշիռ մեծամասնությունը Եհովայի վկաներն են: Հետևաբար նրանց վրա անհամաչափորեն տարածվում է այլընտրանքային ծառայության խնդիրը: Այս հարցի առնչությամբ Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանը 2003 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ընդունել է («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքը), որն ուժի մեջ է մտել 2004 թվական հուլիսի 1-ին: Սույն օրենքով այլընտրանքային զինվորական ծառայության համար նախատեսվում է 36 ամիս ժամկետ, իսկ այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայության համար` 42 ամիս: ՌԱԵՀ-ը նշում է, որ այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայությունը, որի տևողությունը, ի տարբերություն իրական զինվորական ծառայության, ավելի երկար է, իրականացվում է զինվորական վերահսկողության ներքո: Ընդ որում, ՌԱԵՀ-ը տեղեկացվել է, որ այն կազմակերպությունների (այդ թվում` հիվանդանոցների) տնօրենները, որտեղ համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք կատարում են իրենց պարտականությունը, իրենց ծառայության իրականացման պայմանների և եղանակների մասին հրահանգներ ստանում են զինվորական մարմիններից: Ավելին, համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք բժշկական օգնություն ստանալու համար ուղարկվում են զինվորական հոսպիտալ, հիմնականում գտնվում են իրենց ծառայության վայրում, և նրանցից պահանջվում է կրել զինվորական համազգեստ: Նրանք նաև ստանում են զինվորականների կողմից հաստատված կարգացուցակները և դրանց փոփոխությունները: ... ՌԱԵՀ-ը ցանկանում է նշել, որ («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի) նպատակն է բացառել համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց զինվորական ծառայություն անցնելուց հրաժարվելու համար ազատազրկելը: Սակայն («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի) նպատակը, ցավոք, մնացել է անկատար, քանի որ մեծ թվով մարդիկ այժմ գտնվում են քրեակատարողական հիմնարկներում` ծառայության վրա զինվորականների ազդեցության պատճառով այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայությունը թողնելու կամ այն անցնելուց հրաժարվելու համար»:

 

Դ. Եվրոպայի խորհրդի` մարդու իրավունքների հանձնակատար

 

46. Հանձնակատարը 2011 թվականի հունվարի 18-ից 21-ը Հայաստան կատարած այցից հետո 2011 թվականի մայիսի 9-ին ներկայացրած իր զեկույցում նշել է.

«Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված ազատազրկված անձանց խնդիրը, որոնք բոլորն էլ ներկայումս Եհովայի վկաներ են, երկար տարիներ եղել է քննարկման հարց: Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձինք չեն ցանկանում անցնել այլընտրանքային ծառայություն, որը զինվորականների վերհսկողության տակ է: Հայաստանում դեռևս գոյություն չունի զինվորական ծառայությանն այլընտրանք հանդիսացող այնպիսի ծառայություն, որը կարելի է իր բնույթով համարել լիարժեք քաղաքացիական ծառայություն: Հանձնակատարը խորապես համոզված է, որ համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձինք չպետք է ազատազրկվեն, և կոչ է անում իշխանություններին ստեղծել այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայություն:

...

Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի հարցը Հայաստանում դեռևս մնում է չլուծված: Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվողները, որոնք դիմում են քաղաքացիական ծառայություն անցնելու խնդրանքով, հիմնականում Եհովայի վկաների համայնքի անդամներ են: Գրեթե 70 մարդ ներկայումս գտնվում է ազատազրկման մեջ` զինվորական ծառայություն կամ այլընտրանքային զինվորական ծառայություն անցնելուց հրաժարվելու համար: Համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվողները բոլորը դատապարտվել են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 327.1 հոդվածով` 24-36 ամիս ազատազրկման:

«Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքն ընդունվել է 2003 թվականին և ուժի մեջ է մտել 2004 թվականին: Այլընտրանքային ծառայության իրականացումը շարունակում է մնալ զինվորականների վերահսկողության ներքո, ինչը, հաշվի առնելով նրանց կրոնական համոզմունքները, մեծ խոչընդոտ է Եհովայի վկաների համայնքի անդամների համար: Մեկ այլ խնդիր է քաղաքացիական ծառայության համար սահմանված` պոտենցիալ պատժիչ բնույթ ունեցող տևողությունը, որը ներկայումս 42 ամիս է, այն դեպքում, երբ պարտադիր զինվորական ծառայության տևողությունը 24 ամիս է: Այս առումով Եվրոպայի խորհրդի սոցիալական իրավունքների եվրոպական կոմիտեն գտել է, որ այլընտրանքային ծառայության համար նախատեսված ժամկետը, որը զինվորական ծառայության ժամկետից երկու անգամ ավելի է, չափազանց երկար է և հակասում է Եվրոպական սոցիալական խարտիայի 1.2 հոդվածին: Համաձայն այդ հոդվածի` այլընտրանքային ծառայության ժամկետը չի կարող գերազանցել զինված զինվորական ծառայության ժամկետն ավելի, քան մեկուկես անգամ:

Հանձնակատարի հետ հանդիպման ընթացքում Պաշտպանության նախարարության պաշտոնատար անձինք («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքում) փոփոխություններ կատարելու պատրաստակամություն են հայտնել: Մասնավորապես, Նախարարը նշել է, որ փոփոխությունների համաձայն` վերահսկողությունը կիրականացվի այլընտրանքային ծառայության համար նախանշված նախարարության կողմից (աշխատանքի, առողջապահության, պաշտպանության և այլն)` այսպիսով ապահովելով լիարժեք քաղաքացիական ծառայության առկայությունը: Կառավարությունն ընդունել է («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքում) փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը 2011 թվականի ապրիլին:

 

Եզրակացություններ և առաջարկություններ

...

Հանձնակատարը գտնում է, որ անհապաղ անհրաժեշտ է վերանայել («Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքը) և համապատասխան մեխանիզմներ մշակել` Հայաստանում լիարժեք քաղաքացիական ծառայության հնարավորություն ստեղծելու համար: Հաշվի առնելով զինվորական ծառայության տևողությունը` կարևոր է նաև փոփոխել այլընտրանքային ծառայության ժամկետն այնպես, որ վերջինս չկրի պատժիչ, անձի պատիվը կամ արժանապատվությունը նվաստացնող բնույթ»:

47. Հանձնակատարի զեկույցին արված պաշտոնական պատասխանում Կառավարությունն ընդունել է այն հանգամանքը, որ համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքի իրացման հետ կապված` Հայաստանում դեռևս առկա են խնդիրներ, և իրենք նպատակ ունեն ներկայացնելու օրենսդրական փոփոխություններ` այլընտրանքային ծառայության նկատմամբ քաղաքացիական հսկողությունը խթանելու և այդպիսի ծառայության նկատմամբ զինվորական վերահսկողությունն ամբողջությամբ վերացնելու համար: Այդ գործառույթը պետք է վերապահվեր Առողջապահության նախարարության, Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության ներկայացուցիչներից և Պաշտպանության նախարարության միայն քաղաքացիական ծառայողներից կազմված նոր մարմնին:

 

Ե. Սոցիալական իրավունքների եվրոպական կոմիտե

 

48. Սոցիալական իրավունքների եվրոպական կոմիտեն Եվրոպական սոցիալական խարտիայի 1-ին հոդվածի 2-րդ պարբերությանը (Աշխատանքի իրավունքը. աշխատողի` իր կողմից ազատ ընտրված աշխատանքով իր ապրուստը վաստակելու իրավունքի արդյունավետ պաշտպանությունը) Հունաստանի համապատասխանության վերաբերյալ 2008 թվականի հոկտեմբերի 28-ին արված իր XIX-1 եզրահանգումներում նշել է.

«Կոմիտեն նշում է, որ (զինված զինվորական ծառայությունը փոխարինելու նպատակով այլընտրանքային ծառայության ժամկետը) գրեթե երկու անգամ ավելի է, քան զինված զինվորական ծառայության տևողությունը: Պետք է ընդունել այն փաստը, որ մի շարք երկրներում, որտեղ ճանաչվել են համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց իրավունքները, նրանք գտնվում են ավելի լավ վիճակում` ի տարբերություն այն երկրների, որտեղ նրանց չի շնորհվում հատուկ կարգավիճակ կամ որտեղ ծառայությունից հրաժարվելը պատժվում է ազատազրկմամբ: Սակայն, նույնիսկ եթե պետությունն ընդունում է համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու սկզբունքը և փոխարենը ստեղծում է այլընտրանքային ծառայություն, դրա համար նախատեսված ժամկետն այն չի կարող սահմանել ավելի երկար, քան անհրաժեշտ է ապահովելու համար, որ համոզմունքի հիմնավորմամբ ծառայությունից հրաժարումը համապատասխանի իրականությանը, և այլընտրանքային ծառայության տարբերակն ընտրելը ոչ թե դիտարկվի որպես նախընտրելի, այլ որպես պարտականություն: Խարտիայի 1-ին հոդվածի 2-րդ պարբերության համաձայն` այլընտրանքային ծառայության ժամկետը չի կարող գերազանցել զինված զինվորական ծառայության ժամկետն ավելի, քան մեկուկես անգամ»:

 

ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

 

I. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 9-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

 

49. Դիմումատուները բողոք են ներկայացրել այն մասին, որ իրենց նկատմամբ քրեական գործով վարույթ հարուցելով և իրենց դատապարտելով` խախտվել են Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված իրենց իրավունքները, որն ունի հետևյալ բովանդակությունը.

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք. այս իրավունքը ներառում է իր կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը և դրանք ինչպես միանձնյա, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, քարոզչության, արարողությունների, պաշտամունքի և ծեսերի միջոցով արտահայտելու ազատություն:

2. Սեփական կրոնը կամ համոզմունքները դավանելու ազատությունը ենթակա է միայն այնպիսի սահմանափակումների, որոնք սահմանված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում` ի պաշտպանություն հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլ անձանց իրավունքների և ազատությունների:»:

 

Ա. Ընդունելիությունը

 

50. Կառավարությունը պնդել է, որ դիմումատուները չեն սպառել իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցները: Մասնավորապես, 2013 թվականի մայիսի 2-ին փոփոխություններ են կատարվել «Քրեական օրենսգիրքը գործողության մեջ դնելու մասին»  օրենքում, որոնց համաձայն` ա) Քրեական օրենսգրքի 327-րդ հոդվածով պատիժ կրող անձն ազատ է արձակվում, եթե նա մինչև 2013 թվականի օգոստոսի 1-ը դիմում է ներկայացրել այլընտրանքային ծառայություն անցնելու վերաբերյալ, և նրա դիմումը բավարարվել է, բ) կարճվում են նախաքննության և հետաքննության մարմինների վարույթներում գտնվող գործերը, գ) նրանց դատվածությունը հանվում է, և դ) այլընտրանքային ծառայության ժամկետը նվազեցվում է` պատիժը փաստացի կրած ժամկետին կամ քրեական հետապնդման ընթացքում ազատությունից զրկելու ժամկետին համապատասխան: Այդ փոփոխություններն ընդունվելուց հետո Վճռաբեկ դատարանը բեկանել է համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձանց նկատմամբ կայացված մի շարք մեղադրական դատավճիռներ և հանցակազմի բացակայության պատճառով կարճել է քրեական գործով վարույթները: Փոփոխությունները կատարվել են այն ժամանակ, երբ դիմումատուները դեռևս կրում էին իրենց պատիժները: Հետևաբար նրանք ունեցել են արդարացման և վերականգնման միջոցով պատշաճ փոխհատուցման հնարավորություն, եթե նրանք մինչև սահմանված ժամկետը ներկայացնեին այլընտրանքային ծառայություն անցնելու դիմում, սակայն նրանք չեն օգտվել այդ հնարավորությունից:

51. Դիմումատուները վիճարկել են Կառավարության` իրավական պաշտպանության միջոցները չսպառելու վերաբերյալ պնդումը և պնդել են, որ փոփոխված «Քրեական օրենսգիրքը գործողության մեջ դնելու մասին»  օրենքի դրույթներն իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցներ չեն, քանի որ դրանցով չի ապահովվում լիարժեք վերականգնման կամ փոխհատուցման վճարման հնարավորություն: Նրանց պատժի մնացած մասը այլընտրանքային ծառայությամբ փոխարինելը կհանգեցներ այնպիսի իրավիճակի, երբ քրեակատարողական հիմնարկում քսանչորս ամիս պատիժ կրելուց հետո նրանք դեռևս ստիպված կլինեին ևս քսան ամիս անցնել այլընտրանքային ծառայություն, քանի որ ազատազրկման մեկ ամբողջ օրը հավասարազոր էր այլընտրանքային ծառայության մեկ ութժամյա աշխատանքային օրվան: Այդպիսի օրակարգը պատժիչ բնույթ ուներ և նման էր ազատազրկման իրենց ժամկետը ազատության հետ չկապված պատժով փոխարինելուն, բացի այդ, երեսուն ամիս սահմանված իրենց պատիժը երկարաձգվում էր մինչև երեսունվեց ամիս, ինչը չէր կարող համարվել արդարացում կամ վերականգնում: Ավելին, Կառավարությունը չի հրապարակել այն տեղեկատվությունը, որ հանրապետական հանձնաժողովը, որին վստահված էր այլընտրանքային ծառայություն անցնելու մասին դիմումների վերաբերյալ որոշում կայացնելու հարցը, իր գործունեությունը սկսել է փոփոխությունները կատարելուց ամիսներ անց` իր առաջին նիստն անցկացնելով 2013 թվականի հոկտեմբերի 23-ին: Մինչ այդ դիմումատուներն արդեն ազատ էին արձակվել քրեակատարողական հիմնարկից:

 

--------------------------------------------------------------

ԻՐՏԵԿ - շարունակությունը հաջորդ մասում

 

 

pin
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ)
12.10.2017
N 75604/11
Վճիռ