Սեղմել Esc փակելու համար:
ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ (2-ՐԴ ՄԱՍ)

 

 

COUR EUROPEENNE DES DROITS DE L'HOMME
EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

 

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

 

ԱԴՅԱՆԸ ԵՎ ԱՅԼՔ ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(2-րդ մաս)

(Գանգատ թիվ 75604/11)

 

ՎՃԻՌ

 

ՍՏՐԱՍԲՈՒՐԳ

 

12 հոկտեմբերի 2017թ.

 

52. Դատարանը համարում է, որ Կառավարության` իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցների սպառման վերաբերյալ առարկությունը սերտորեն կապված է դիմումատուների բողոքի բովանդակության հետ և պետք է միացվի գործի ըստ էության քննությանը:

53. Ավելին, չնայած կողմերը չեն վիճարկել գործի նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառելիության հարցը, սակայն Դատարանն անհրաժեշտ է համարում իր իսկ նախաձեռնությամբ անդրադառնալ այս հարցին: Այս կապակցությամբ այն կրկին նշում է, որ բանակում ծառայության պարտավորության և անձի խղճի կամ խորը և իրականում դավանվող կրոնական կամ այլ համոզմունքների միջև ի հայտ եկած լուրջ և անհաղթահարելի հակասությամբ պայմանավորված` զինվորական ծառայությանը դեմ լինելը համարվում է բավականաչափ համոզիչ, ծանրակշիռ, փոխկապակցված և կարևոր համոզմունք` 9-րդ հոդվածի երաշխիքները կիրառելու համար: Զինվորական ծառայությանը առարկելու հանգամանքի վրա տվյալ դրույթի գործողության տարածման հարցը և դրա չափը պետք է որոշվի` հաշվի առնելով այդ գործի առանձին հանգամանքները (տե՛ս Բայաթյանն ընդդեմ Հայաստանի [ՄՊ] [Bayatyan v. Armenia [GC]]), թիվ 23459/03, § 110, ՄԻԵԴ 2011, Էրչեպն ընդդեմ Թուրքիայի [Ercep v. Turkey], թիվ 43965/04, § 47, 2011 թվականի նոյեմբերի 22, Սավդան ընդդեմ Թուրքիայի [Savda v. Turkey], թիվ 42730/05, § 91, 2012 թվականի հունիսի 12, և Պապավասիլակիսն ընդդեմ Հունաստանի [Papavasilakis v. Greece], թիվ 66899/14, § 36, 2016 թվականի սեպտեմբերի 15):

54. Սույն գործում դիմումատուները Եհովայի վկաներ են` կրոնական խմբավորում, որոնք այն համոզմունքն ունեն, որ անընդունելի է զինվորականների շրջանում նույնիսկ չզինված ծառայությունը: Արդեն իսկ հաստատվել է զինվորական ծառայությանն այդպիսի առարկման նկատմամբ 9-րդ հոդվածի կիրառելիության փաստը (տե՛ս Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, § 111): Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն Բայաթյանի գործի` սույն գործով դիմումատուներն առարկել են ոչ միայն զինվորական ծառայություն, այլև փոխարինող ծառայություն անցնելուն, որը Հայաստանում առկա է 2004 թվականից` պնդելով, որ այն լիարժեք քաղաքացիական բնույթ չունի և կրում է պատժիչ բնույթ: Հաշվի առնելով գործի բոլոր փաստական հանգամանքները` Դատարանը որևէ պատճառ չունի կասկածի տակ առնելու այն հանգամանքը, որ դիմումատուների կողմից թե՛ զինվորական, թե՛ այլընտրանքային ծառայությանն առարկելը պայմանավորված է իրենց` իրականում դավանվող կրոնական համոզմունքներով, որոնք լրջորեն և անհաղթահարելիորեն հակասում են այդ ծառայությունն անցնելու իրենց պարտավորությանը: Հետևաբար 9-րդ հոդվածը կիրառելի է դիմումատուների գործի նկատմամբ:

55. Դատարանը նշում է, որ այս բողոքը, Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ կետի «ա» ենթակետի իմաստով, ակնհայտ անհիմն չէ: Դատարանն այնուհետև նշում է, որ այն անընդունելի չէ որևէ այլ հիմքով: Հետևաբար, այն պետք է հայտարարվի ընդունելի:

 

Բ. Ըստ էության քննությունը

 

1. Կողմերի փաստարկները

 

ա) Դիմումատուն

 

56. Դիմումատուները պնդել են, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը լիարժեք քաղաքացիական բնույթ չի կրել` նշելով իրենց բողոքներում այդ կապակցությամբ բերված փաստարկները (տե՛ս վերևում` 21-րդ պարբերությունը): Չնայած այն հանգամանքին, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի համար սահմանված ֆիզիկական աշխատանքը տեխնիկապես կատարվել է քաղաքացիական հիմնարկներում, ծրագրի հետ կապված յուրաքանչյուր հարց և ծառայողի բոլոր գործողությունները գտնվել են զինվորականների հսկողության ու վերահսկողության ներքո: Զինվորական մարմինները կարող էին այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողին ըստ ցանկության ներառել մեկ այլ կարգացուցակում: Նրանից պահանջվում էր իր ծառայության վայրում լինել օրը քսանչորս ժամ, շաբաթը յոթ օր, և նրան կարգադրված էր կրել զինվորական մարմինների կողմից տրամադրված համազգեստ, որը տեսքով հիշեցնում էր զինվորական համազգեստ: Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի գրքույկի կազմի վրա առկա էր զինվորական տարբերակիչ նշան, և ծառայությունն ավարտելուն պես նա ազատ էր արձակվում և հաշվառվում զինվորական պահեստազորում: Սահմանված կարգի ցանկացած խախտում պատժվում էր զինվորական կանոններին համապատասխան, և այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողին տրված ցանկացած հրաման պետք է կատարվեր «Զինված ուժերի ներքին ծառայության կանոնագիրքը հաստատելու մասին» օրենքով սահմանված կարգով: Ցանկացած պարագայում այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողը ենթարկվում էր զինվորական մարմնին և կարգապահական կանոններին: Այսպիսով, չի կարելի ասել, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը բովանդակում է զինվորական վերահսկողության միայն մի քանի ֆորմալ տարր, ինչպես պնդում է Կառավարությունը (տե՛ս ստորև` 58-րդ պարբերությունը): Իրականում, հիմք ընդունելով նրանց կրոնական համոզմունքները, դա նույնն է, ինչ չզինված զինվորական ծառայությունը:

57. Ավելին, դիմումատուները նշել են այն փաստը, որ ավելի ուշ օրենքում կատարվել են փոփոխություններ` պնդելով, որ Կառավարությունն ընդունել է դրանում հիմնարար խնդիրների առկայության փաստը: Փոփոխություններն առաջարկելիս հայտնաբերված հիմնական թերություններից մեկն այն էր, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը գտնվում է զինվորականների հսկողության ներքո: Մինչև այս փոփոխությունները Հայաստանում իրականում գոյություն չի ունեցել լիովին քաղաքացիական բնույթ ունեցող այլընտրանքային ծառայություն: ԵԽԽՎ-ն և Նախարարների կոմիտեն պարբերաբար կոչ են արել Հայաստանի իշխանություններին ներդնել լիովին քաղաքացիական ծառայության համակարգ: Դիմումատուները նշել են, որ զինվորական հսկողությունն ու վերահսկողությունը վերացնելու և ծրագիրը միայն քաղաքացիական մարմինների կառավարմանը հանձնելու նպատակով 2013 թվականին օրենքում փոփոխություններ կատարելու հանգամանքով նաև հաստատվում է, որ ժողովրդավարական հասարակության մեջ նրանց հետապնդելու և ազատազրկելու անհրաժեշտությունը բացակայում էր:

 

բ) Կառավարությունը

 

58. Կառավարությունը նշել է, որ 2003 թվականին Հայաստանն ընդունել է այլընտրանքային ծառայության մասին օրենք` որպես Եվրոպայի խորհրդին անդամակցելիս ստանձնած հանձնառությունների մաս: Ցավոք, պարզվել է, որ այդ օրենքում առկա են մի շարք բացթողումներ և եվրոպական չափանիշներին անհամապատասխանություններ: Այնուամենայնիվ, դիմումատուների քրեական գործով որոշում կայացնելիս ներպետական դատարանները պարտավոր էին կիրառել տվյալ ժամանակահատվածում ուժի մեջ գտնվող օրենքը: Հղում կատարելով Վերաքննիչ քրեական դատարանի եզրահանգումներին` Կառավարությունը պնդել է, որ տվյալ ժամանակահատվածում առկա այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը քաղաքացիական բնույթ է կրել և տեսականորեն պարունակել է զինվորական վերահսկողության միայն մի քանի ֆորմալ տարր, իսկ գործնականում ուղղակիորեն չի գտնվել զինվորականների հսկողության ներքո: Այսպիսով, միջամտությունն օրինաչափ է եղել և սահմանված է եղել օրենքով:

59. Կառավարությունը նաև նշել է, որ սույն գործը պետք է տարբերակել Բայաթյանի գործից, քանի որ սույն գործով դիմումատուները ունեցել են զինվորական ծառայությունը քաղաքացիական բնույթ կրող այլընտրանքային ծառայությամբ փոխարինելու հնարավորություն: Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով Բայաթյանի գործով կայացված վճռով նախադեպային իրավունքում կատարված փոփոխությունները և տարբեր միջազգային մարմինների, այդ թվում` Վենետիկի հանձնաժողովի կողմից ներկայացված մի շարք եզրակացություններ ու առաջարկություններ` 2013 թվականի մայիսի 2-ին ներպետական օրենսդրությունը ենթարկվել է փոփոխության այն անձանց համար հնարավորություն ստեղծելու նպատակով, որոնք դեմ են ոչ միայն զենք կրելուն կամ այլ ռազմական գործողություններ կատարելուն, այլև ընդհանրապես որևէ զինվորական հրամանատարության ներքո ծառայություն անցնելուն: Ամփոփելով կարելի է նշել, որ մտքի, խղճի կամ կրոնի ազատության իրավունքի իրացմանը որևէ միջամտություն չի եղել, և Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում տեղի չի ունեցել:

 

2. Դատարանի գնահատականը

 

ա) Արդյոք տեղի է ունեցել միջամտություն

 

60. Միջամտության առկայության վերաբերյալ Կառավարությունը ներկայացրել է հակասական փաստարկներ` պնդելով, մի կողմից, որ «միջամտությունն իրավաչափ է եղել և սահմանված է եղել օրենքով», իսկ մյուս կողմից, որ որևէ միջամտություն չի եղել: Ցանկացած պարագայում Դատարանը համարում է, որ դիմումատուների` զինվորական և այլընտրանքային ծառայության զորակոչվելուց հրաժարվելն իրենց կրոնական համոզմունքների արտահայտումն է և զորակոչից խուսափելու համար նրանց դատապարտելը հավասարազոր է 9-րդ հոդվածի 1-ին կետով երաշխավորված իրենց կրոնի դավանման ազատությանը միջամտելուն (տե՛ս mutatis mutandis (համապատասխան փոփոխություններով) Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, § 112): Այդպիսի միջամտությունը հակասում է 9-րդ հոդվածին` բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դա «սահմանված է օրենքով», հետապնդում է 2-րդ կետով սահմանված մեկ կամ ավելի իրավաչափ նպատակ և «անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակությունում» (տե՛ս, ի թիվս այլ վճիռների, Իզեթին Դողանը և այլք ընդդեմ Թուրքիայի [ՄՊ] [Izzettiո Dօgaո aոd Otհers v. Tսrkey [GC]], թիվ 62649/10, § 98, ՄԻԵԴ 2016):

 

բ) Արդյո՞ք միջամտությունը հիմնավորված էր

 

i) Օրենքով սահմանված լինելը և իրավաչափ նպատակը

61. Կողմերի միջև առկա չէ վեճ այն հարցի վերաբերյալ, թե արդյոք միջամտությունը սահմանված է եղել օրենքով և ունեցել է իրավաչափ նպատակ:

62. Դատարանը անհրաժեշտ չի համարում լուծել այս հարցը, քանի որ միջամտությունն ամեն դեպքում չէր համապատասխանում 9-րդ հոդվածին` ստորև ներկայացված պատճառներով (տե՛ս, mսtatis mսtaոdis, Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, §§ 113-117):

2) ii) Անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում

 

ա) Ընդհանուր սկզբունքները

 

63. Դատարանը կրկին նշում է, որ ինչպես սահմանված է 9-րդ հոդվածով, մտքի, խղճի և կրոնի ազատությունը Կոնվենցիայի իմաստով «ժողովրդավարական հասարակության» հիմնաքարերից մեկն է: Այս ազատությունն իր կրոնական իմաստով հավատացյալների ինքնությունը և կյանքի վերաբերյալ նրանց պատկերացումները կազմող կարևորագույն տարրերից մեկն է, սակայն այն նաև արժեքավոր երևույթ է աթեիստների, ագնոստիկների, սկեպտիկների և անտարբեր անձանց համար: Ժողովրդավարական հասարակության անքակտելի մաս կազմող բազմակարծությունը, որը դարեր շարունակ սերմանվել է, պայմանավորված է դրանով: Այդ ազատությունը ենթադրում է, inter alia, կրոնական համոզմունքներ ունենալը կամ չունենալը և որևէ կրոն դավանելը կամ չդավանելը (տե՛ս Բուսկարինին և այլք ընդդեմ Սան Մարինոյի [ՄՊ] [Buscarini and Others v. San Marino [GC]], թիվ 24645/94, § 34, ՄԻԵԴ 1999-I, Լեյլա Շահինն ընդդեմ Թուրքիայի [ՄՊ] [Leyla Sahin v. Turkey [GC]], թիվ 44774/98, § 104, ՄԻԵԴ 2005-XI, և Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, § 118):

64. Չնայած կրոնական ազատությունն ի սկզբանե պայմանավորված է անհատական գիտակցությամբ, սակայն այն նաև ենթադրում է, inter alia, սեփական կրոնը դավանելու ազատություն` միանձնյա և առանձին կամ այլ անձանց հետ միասին, հրապարակայնորեն կամ միևնույն կրոնը դավանող այլ անձանց շրջանում: 9-րդ հովածում նշված են մի շարք ձևեր, որով կրոնի կամ համոզմունքի արտահայտումը կարող է դրսևորվել, մասնավորապես` քարոզչություն, արարողություններ, պաշտամունք և ծես (տե՛ս Հասանը և Չաուշն ընդդեմ Բուլղարիայի [ՄՊ] [Hasan and Chaush v. Bulgaria [GC]], թիվ 30985/96, § 60, ՄԻԵԴ 2000 XI, և Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, § 119):

65. Իր` ձևավորված նախադեպային իրավունքի համաձայն` Դատարանը միջամտության անհրաժեշտությունը և դրա չափը որոշելու հարցում Կոնվենցիայի կողմ հանդիսացող պետություններին վերապահում է հայեցողական լիազորությունների որոշակի շրջանակ: Այնուամենայնիվ, հայեցողական լիազորությունների այս շրջանակը սերտորեն փոխկապակցված է եվրոպական վերահսկողության հետ, որն ընդգրկում է դա կիրառող օրենսդրությունն ու որոշումները: Դատարանի խնդիրն է որոշել, թե արդյոք ազգային մակարդակում ձեռնարկված միջոցներն ընդհանուր առմամբ հիմնավորված և համամասնական են, թե` ոչ (տե՛ս Լեյլա Շահինի գործը` վերևում հիշատակված, § 110): Ավելին, որքանով Դատարանը հնարավորություն է ունեցել ուսումնասիրելու այս հարցը, հստակեցրել է, որ պետությունը, որն անհատի գիտակցության և զինվորական պարտականությունների միջև ի հայտ եկած հնարավոր հակասությունները վերացնելու նպատակով չի ներդրել զինվորական ծառայության այլընտրանքային տարբերակներ, ունի հայեցողական լիազորությունների միայն սահմանափակ շրջանակ և պետք է ներկայացնի համոզիչ ու ծանրակշիռ պատճառներ` որևէ միջամտություն հիմնավորելու համար: Մասնավորապես, այն պետք է ցույց տա, որ միջամտությունը համապատասխանում է «ծայրահեղ սոցիալական անհրաժեշտությանը» (տե՛ս Բայաթյանի գործը` վերևում հիշատակված, § 123):

66. Դատարանը նաև որոշել է, որ պարտադիր զինվորական ծառայության ցանկացած համակարգ ծանր բեռ է քաղաքացիների համար: Այն ընդունելի կլինի այն դեպքում, երբ այն բաշխվի հավասար հիմունքներով, և այս պարտականությունից ազատումը հիմնված լինի լուրջ և համոզիչ հիմնավորումների վրա: Այնուամենայնիվ, համակարգը, որով քաղաքացիների վրա դրվում է այնպիսի պարտականություն, որը պոտենցիալ լուրջ հետևանքներ է առաջ բերում համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվող անձանց համար, ինչպես օրինակ`բանակում ծառայելու պարտականությունը` հաշվի չառնելով անձի խղճի և համոզմունքների պահանջները, չի կարող արդարացի հավասարակշռություն սահմանել ընդհանուր առմամբ հասարակության և անհատների շահերի միջև (նույն տեղում, §§ 124 և 125):

 

b) բ) Վերոնշյալ սկզբունքների կիրառումը սույն գործի նկատմամբ

 

67. Դատարանը նշում է, որ ի տարբերություն վերևում հիշատակված Բայաթյանի գործի, սույն գործով դիմումատուները, ինչպես վերևում արդեն նշվել է, հնարավորություն են ունեցել տվյալ ժամանակահատվածում խղճի նկատառումներով հրաժարվելու պարտադիր զինվորական ծառայությունից և փոխարենը անցնելու «այլընտրանքային աշխատանքային ծառայություն»` «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի 2-րդ և 3-րդ հոդվածների համաձայն, քանի որ այս ծառայությունը Հայաստանում ներդրվել էր 2004 թվականից և իրականացվում էր Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերից դուրս (տե՛ս վերևում` 28-րդ պարբերությունը): Այնուամենայնիվ, Դատարանն այն կարծիքին է, որ միայն այդ փաստը բավարար չէ եզրակացնելու համար, որ իշխանությունները կատարել են Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով սահմանված իրենց պարտավորությունները: Դատարանը պետք է նաև ստուգի այն փաստը, որ տրամադրված ամսական բավարարումը համապատասխանում է անձի խղճի և համոզմունքների պահանջներին: Այս առումով, ընդունելով, որ Կոնվենցիայի կողմ հանդիսացող պետություններն ունեն իրենց այլընտրանքային ծառայության համակարգի կազմակերպման և իրականացման հայեցողական լիազորությունների որոշակի շրջանակ, Դատարանը համարում է, որ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված` համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելու իրավունքը երևակայական բնույթ կկրեր, եթե պետությանը հնարավորություն տրվեր այլընտրանքային ծառայության իր համակարգը կազմակերպելու և իրականացնելու այնպիսի եղանակով, որով օրենքով կամ գործնականում չէր առաջարկվի զինվորական ծառայությանն այնպիսի այլընտրանք, որն իրականում կկրեր քաղաքացիական բնույթ և չէր ունենա արժանապատվությունը նվաստացնող կամ պատժիչ բնույթ: Հետևաբար անհրաժեշտ է որոշել, թե արդյոք տվյալ ժամանակահատվածում դիմումատուներին առաջարկվող այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը համապատասխանում էր այդ պահանջներին, թե` ոչ:

68. Դատարանը նշում է, որ կողմերի միջև առկա չէ վեճ այն հարցի վերաբերյալ, թե այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի կողմից կատարված աշխատանքը քաղաքացիական բնույթ ունի, թե` ոչ: Այդ ծառայողները կցված են եղել տարբեր քաղաքացիական հիմնարկների, ինչպիսիք են որբանոցները, ծերանոցները, հոգեբուժական հաստատությունները, հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հաստատություններն ու հիվանդանոցները, ու կատարել են սանիտարին հատուկ գործառույթներ (տե՛ս վերևում` 33-րդ պարբերությունը): Այնուամենայնիվ, Դատարանն այն կարծիքին է, որ կատարված աշխատանքի բնույթը գործոններից միայն մեկն է, որը պետք է հաշվի առնել այն հարցը որոշելիս, թե արդյոք այլընտրանքային ծառայությունն իրականում կրում է քաղաքացիական բնույթ, թե` ոչ: Այնպիսի գործոնները, ինչպիսիք են իրավասու մարմինը, հսկողությունը, կիրառելի կանոնները, ինչպես նաև արտաքին տեսքը, նույնպես կարող են կարևոր լինել այդ հարցը որոշելիս:

69. Դատարանը նախ և առաջ նշում է, որ չնայած այն հանգամանքին, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողներն ուղղակիորեն հաշվետու և ենթակա էին այն քաղաքացիական հիմնարկների ղեկավարներին, որտեղ անցնում էր ծառայությունը, այնուամենայնիվ, զինվորական մարմիններն ակտիվորեն ներգրավված էին այդ ծառայությունը վերահսկելուն: Մասնավորապես, նրանք Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի հրամանով պարբերաբար ստուգայցեր են կատարել համապատասխան քաղաքացիական հիմնարկներ` «այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողների աշխատանքային կարգապահությունը վերահսկելու նպատակով»: Այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի չթույլատրված բացակայության դեպքում նրանցից պահանջվում էր ծառայողին գտնելու համար ձեռնարկել միջոցառումներ (տե՛ս վերևում` 37-րդ պարբերությունը): Երկրորդ, զինվորական մարմիններն իրավունք ունեին ներգործելու այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողի ծառայության վրա` կարգադրելով նրանց փոխադրումը մեկ այլ կազմակերպություն կամ ծառայության վայր (տե՛ս վերևում` 28-րդ պարբերության մեջ նշված «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի 17-րդ հոդվածի 3-րդ մասը): Երրորդ, այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության որոշակի մասեր կազմակերպվում էին «Զինված ուժերի ներքին ծառայության կանոնագիրքը հաստատելու մասին» օրենքին համապատասխան (տե՛ս վերևում` 28-րդ պարբերության մեջ նշված Օրենքի 18-րդ հոդվածի 2-րդ մասը): Դատարանը նաև հղում է կատարել Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ եվրոպական հանձնաժողովի կողմից արված եզրահանգումներին, որոնք Կառավարությունն առանձնապես չի վիճարկել. դրանց համաձայն` այն քաղաքացիական հիմնարկների ղեկավարները, որտեղ անցնում է այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը, զինվորականներից ստացել են ցուցումներ ծառայության պայմանների և իրականացման ձևի առնչությամբ, իսկ համոզմունքի հիմնավորմամբ զինվորական ծառայությունից հրաժարված անձինք բժշկական օգնություն ստանալու նպատակով ուղարկվել են զինվորական հոսպիտալներ և զինվորականներից ստացել են զինվորականների կողմից հաստատված կարգացուցակներ և դրանց փոփոխությունները (տե՛ս վերևում` 47 պարբերությունը): Հետևաբար Դատարանը համարում է, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը տվյալ ժամանակահատվածում աստիճանակարգության և ինստիտուցիոնալ առումով բավականաչափ առանձնացված չի եղել զինվորական համակարգից: Ավելին, ինչ վերաբերում է արտաքին տեսքին, Դատարանը նշում է, որ այլընտրանքային քաղաքացիական ծառայողներից պահանջվել է կրել համազգեստ և մնալ իրենց ծառայության վայրում: Ինչպես նաև այլընտրանքային աշխատանքային ծառայողների գրքույկի կազմի վրա գրված է եղել «Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժեր»: Այսպիսով, հաշվի առնելով վերոնշյալ բոլոր գործոնները` Դատարանը համարում է, որ տվյալ ժամանակահատվածում դիմումատուներին հասանելի այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը լիովին քաղաքացիական բնույթ չի կրել:

70. Դատարանն անդրադառնում է այն հարցին, թե արդյոք այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը կարող է ընկալվել որպես արժանապատվությունը նվաստացնող կամ պատժիչ բնույթ ունեցող ծառայություն: Այն համարում է, որ այս հարցը որոշելիս ծառայության տևողությունը, ի թիվս այլնի, կարող է լինել դիտարկման համար վերաբերելի գործոն: Այս առնչությամբ Դատարանը հղում է կատարում Սոցիալական իրավունքների եվրոպական կոմիտեի կողմից արված եզրահանգումներին, որոնց մասին նշել է նաև Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների հանձնակատարը 2011 թվականի հունվարին Հայաստան կատարած իր այցից հետո ներկայացրած զեկույցում. դրանց համաձայն` այլընտրանքային ծառայության տևողությունը չի կարող գերազանցել զինված զինվորական ծառայության տևողությունն ավելի, քան մեկուկես անգամ (տե՛ս վերևում` 46-րդ և 48-րդ պարբերությունները): Հայաստանի պարագայում, որտեղ զինված զինվորական ծառայության տևողությունը համեմատաբար երկար է` քսանչորս ամիս (տես վերևում` 31-րդ պարբերությունը), այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության տևողությունն էականորեն ավելի երկար է, քան այդ ժամկետից մեկուկես անգամ ավելի երկար ժամկետը` տվյալ ժամանակահատվածում տևելով քառասուներկու ամիս (տե՛ս վերևում` 28-րդ պարբերության մեջ նշված «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքի 5-րդ հոդվածը): Դատարանն այն կարծիքին է, որ ծառայության տևողությունների միջև այդպիսի էական տարբերությունը պետք է արժանապատվությունը նվաստացնող ազդեցություն ունենար, և կարելի է ասել, որ դրանում առկա է պատժիչ տարր:

71. Դատարանը նաև նշում է, որ Կառավարությունն ընդունել է, որ «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքով նախատեսված այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության համակարգում առկա են թերություններ: Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանը նույնիսկ էլ ավելի բացահայտորեն է քննադատել այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը` որպես դրա երկու հիմնական թերություն նշելով զինվորականների կողմից վերահսկողությունը և դրա տևողությունը (տե՛ս վերևում` 29-րդ պարբերությունը): Ի վերջո, 2013 թվականին թերությունները վերացնելու նպատակով «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքում կատարվել են փոփոխություններ, որի արդյունքում Կառավարության մի շարք համապատասխան որոշումներ նույնպես փոփոխվել են կամ ճանաչվել են ուժը կորցրած (տե՛ս վերևում` 30-րդ, 34-րդ և 36-րդ պարբերությունները): Վերջապես, Դատարանը նշում է, որ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայության թերությունները նաև ընդգծվել են մի շարք միջազգային և ազգային զեկույցներում (տե՛ս վերևում` 39-րդ և 44-47-րդ պարբերությունները):

72. Հաշվի առնելով վերոնշյալը` Դատարանը եզրակացնում է, որ իշխանությունները տվյալ ժամանակահատվածում պատշաճ ուշադրություն չեն դարձրել դիմումատուների խղճի ու համոզմունքների պահանջներին և չեն երաշխավորել այլընտրանքային ծառայության այնպիսի համակարգ, որով արդարացի հավասարակշռություն է հաստատվում ընդհանուր առմամբ հասարակության և դիմումատուների շահերի միջև, ինչպես սահմանված է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով: Վերոնշյալից հետևում է, որ դիմումատուների նկատմամբ մեղադրական դատավճիռների կայացմամբ տեղի է ունեցել միջամտություն, ինչը սույն դրույթի իմաստով անհրաժեշտ չի եղել ժողովրդավարական հասարակությունում:

73. Հանգելով այս եզրակացությանը` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում անդրադառնալ իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցները չսպառելու վերաբերյալ Կառավարության առարկությանը: Դատարանը նշում է, որ 2013 թվականի հունիսի 8-ին իշխանությունները ներկայացրել են օրենսդրական փոփոխություններ, որոնցով հնարավորություն է ընձեռվել դիմումատուներին իրենց վերջնական մեղադրական դատավճիռները ներկայացնելու վերանայման և ազատ արձակվելու քրեակատարողական հիմնարկից` պայմանով, որ դիմումները ներկայացվեն մինչև 2013 թվականի օգոստոսի 1-ը, եթե դիմում են ներկայացնում այլընտրանքային ծառայություն անցնելու խնդրանքով, և համապատասխան մարմինը բավարարում է այդ դիմումները (տե՛ս վերևում` 32-րդ պարբերությունը): Մինչ այդ, դիմումատուներն արդեն գրեթե երկու տարի կրել էին իրենց պատիժը: Ավելին, այդ միջոցը ներկայացվել է այն բանից հետո, երբ դիմումատուներն արդեն իսկ Դատարան էին ներկայացրել իրենց գանգատները: Դատարանը նշում է, որ չնայած այն հանգամանքին, որ միջոցը տեսականորեն կարող էր հանգեցնել դիմումատուների պատիժների մնացած մասն այլընտրանքային ծառայությամբ փոխարինելուն և նրանց վերջնական մեղադրական դատավճիռները corpus delicti (հանցակազմի բացակայության հիմքով) բեկանելուն, այնուամենայնիվ, Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքից չի բխում, և Կառավարությունը նույնպես չի պնդել, որ այն նախատեսված է եղել Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով երաշխավորված նրանց իրավունքների խախտումն ընդունելու համար կամ այդ իրավունքների ենթադրյալ խախտման հետևանքով դիմումատուների կրած ցանկացած ոչ նյութական վնաս փոխհատուցելու համար (տե՛ս վերևում` 38-րդ պարբերությունը): Ավելին, այդ միջոցի իրականացումը հնարավոր էր միայն այն դեպքում, երբ դիմումատուներն իրենց պատիժների մնացած մասի փոխարեն անցնեին այլընտրանքային ծառայություն, և պայմանավորված էր համապատասխան մարմնի կողմից հայեցողական լիազորության շրջանակի հստակ իրականացմամբ: Այսպիսի հանգամանքներում Դատարանը համարում է, որ դիտարկվող միջոցն իրավական պաշտպանության այնպիսի արդյունավետ և համարժեք միջոց չի եղել, որով հնարավոր կլիներ դիմումատուների իրավունքների խախտման համար փոխհատուցում տրամադրել: Հետևաբար այն մերժում է իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցները չսպառելու մասին Կառավարության առարկությունը:

74. Հետևաբար տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում:

 

II. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԵՆԹԱԴՐՅԱԼ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

 

75. Առաջին, երրորդ և չորրորդ դիմումատուները բողոքել են, որ դատարաններն իրենց կալանավորման մասին որոշումներում չեն ներկայացրել հիմնավոր և բավարար պատճառներ: Նրանք հիմնվել են Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի վրա:

76. Կառավարությունը վիճարկել է այս պնդումները:

77. Հաշվի առնելով սույն գործի փաստական հանգամանքները, կողմերի փաստարկները և Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի մասով կատարած իր եզրահանգումները` Դատարանը համարում է, որ այն քննել է սույն գանգատում բարձրացված հիմնական իրավական հարցը, և չկա սույն բողոքի վերաբերյալ առանձին որոշում կայացնելու անհրաժեշտություն (տե՛ս, mutatis mutandis, Կամիլ Ուզունն ընդդեմ Թուրքիայի [Kamil Uzun v. Turkey], թիվ 37410/97, § 64, 2007 թվականի մայիսի 10, և Իրավական ռեսուրսների կենտրոնը` ի դեմս Վալենտին Կամպեանուի, ընդդեմ Ռումինիայի [ՄՊ] [Centre for Legal Resources on behalf of Valentin Campeanu v. Romania [GC]], թիվ 47848/08, § 156, ՄԻԵԴ 2014):

 

VI. III. ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 41-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

 

78. Կոնվենցիայի 41-րդ հոդվածի համաձայն`

«Եթե Դատարանը գտնում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի կամ դրան կից Արձանագրությունների խախտում, իսկ համապատասխան Բարձր պայմանավորվող կողմի ներպետական իրավունքն ընձեռում է միայն մասնակի հատուցման հնարավորություն, ապա Դատարանը որոշում է, անհրաժեշտության դեպքում, տուժած կողմին արդարացի փոխհատուցում տրամադրել:»:

 

Ա. Վնասը

 

79. Դիմումատուներից յուրաքանչյուրը պահանջել է 32 400 եվրո` որպես ոչ նյութական վնասի հատուցում:

80. Կառավարությունը վիճարկել է այդ պահանջները և պնդել, որ պահանջվող գումարները չափազանցված են:

81. Դատարանը համարում է, որ նրանց նկատմամբ կայացված մեղադրական դատավճիռների և ազատազրկման հետևանքով դիմումատուները, անկասկած, կրել են ոչ նյութական վնաս: Այն դիմումատուներից յուրաքանչյուրին շնորհում է 12 000 եվրո` որպես այդ վնասի հատուցում:

 

Բ. Ծախսերը և ծախքերը

 

82. Դիմումատուները նաև պահանջել են ընդհանուր առմամբ 11 900 եվրո` ներպետական դատարաններում իրենց ներկայացրած երկու փաստաբանների համար կատարված ծախսերի համար, և 9 000 եվրո` Դատարանում իրենց ներկայացրած երկու փաստաբանների համար կատարված ծախսերի համար: Ի հաստատումն իրենց պահանջների` դիմումատուները ներկայացրել են փաստաբանների կողմից իրենց հասցեագրված գրությունները, որոնցով պահանջում էին կատարված աշխատանքի տարբեր մասերի համար վճարել միանվագ գումար:

83. Կառավարությունը նշել է, որ պահանջվող գումարները չափազանցված են և ոչ պատշաճ հիմնավորված: Նախ և առաջ, դիմումատուները գործին ներգրավել են չափազանց մեծ թվով փաստաբաններ: Երկրորդ, պահանջված ժամավճարի դրույքաչափը (200-ից 300 եվրո) Հայաստանում անիրական է: Երրորդ, չի կարելի ասել, որ նշված գումարներն իրականում ծախսվել են, քանի որ դիմումատուների կողմից ներկայացված գրությունները կողմերի միջև փաստացի կնքված պայմանագրի կամ հաշիվ-ապրանքագրի բացակայության պայմաններում չեն կարող համարվել վճարման կամ հետագայում վճարելու պարտավորության ապացույց: Չորրորդ, դիմումատուները չեն տրամադրել մանրամասն տեղեկատվություն` կատարված աշխատանքի ժամաքանակի վերաբերյալ:

84. Դատարանի նախադեպային իրավունքի համաձայն` դիմումատուն ունի ծախսերի ու ծախքերի հատուցման իրավունք այնքանով, որքանով ապացուցվել է, որ դրանք իրականում կատարվել են, անհրաժեշտ են եղել, և որ դրանց չափը եղել է ողջամիտ: Սույն գործով դիմումատուները չեն ներկայացրել որևէ իրավական փաստաթուղթ, ինչպես օրինակ` իրենց ներկայացուցիչների հետ կնքված պայմանագիր կամ նրանց կողմից տրված հաշիվ-ապրանքագրեր` ի հաստատումն իրենց այն պնդման, որ նրանք պարտավոր են վճարել նշված գումարները: Դիմումատուների կողմից ներկայացված գրությունները չեն կարող ապացույց համարվել: Այս հանգամանքներում Դատարանը մերժում է դիմումատուների` դատական ծախսերի մասով պահանջը:

 

Գ. Չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը

 

85. Դատարանը գտնում է, որ չկատարման դեպքում հաշվարկվող տոկոսադրույքը պետք է հիմնված լինի Եվրոպական կենտրոնական բանկի սահմանած` լոմբարդային ռեպոյի տոկոսադրույքի վրա, որին պետք է գումարվի երեք տոկոսային կետ:

 

ԱՅՍ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՄԲ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՄԻԱՁԱՅՆ`

 

1. Որոշում է Կառավարության` իրավական պաշտպանության ներպետական միջոցները չսպառելու մասին առարկությունը միացնել գործի ըստ էության քննությանը և մերժում է այն.

2. Հայտարարում է դիմումատուների` մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի ենթադրյալ խախտման ու դատարանների կողմից առաջին, երրորդ և չորրորդ դիմումատուների կալանավորման համար հիմնավոր ու բավարար պատճառներ չներկայացնելու վերաբերյալ բողոքներն ընդունելի.

3. Վճռում է, որ տեղի է ունեցել Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում.

4. Վճռում է, որ չկա Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով փոխկապակցված` առաջին, երրորդ և չորրորդ դիմումատուների բողոքների վերաբերյալ առանձին-առանձին որոշում կայացնելու անհրաժեշտություն.

5. Վճռում է, որ`

ա) պատասխանող պետությունը, Կոնվենցիայի 44-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան վճիռը վերջնական դառնալու օրվանից` երեք ամսվա ընթացքում ոչ նյութական վնասի դիմաց պետք է դիմումատուներին վճարի 12 000 եվրո (տասներկու հազար եվրո)` գումարած գանձման ենթակա ցանկացած հարկ, որոնք պետք է փոխարկվեն Հայաստանի Հանրապետության դրամով` վճարման օրվա դրությամբ գործող փոխարժեքով.

բ) վերը նշված եռամսյա ժամկետի ավարտից հետո` մինչև վճարման օրը, պետք է հաշվարկվի վերոնշյալ գումարների նկատմամբ պարզ տոկոսադրույք` չկատարման ժամանակահատվածում Եվրոպական կենտրոնական բանկի սահմանած` լոմբարդային ռեպոյի տոկոսադրույքի չափով` գումարած երեք տոկոսային կետ.

6. Մերժում է դիմումատուների` արդարացի փոխհատուցման պահանջի մնացած մասը:

 

Կատարված է անգլերենով և գրավոր ծանուցվել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 12-ին` համաձայն Դատարանի կանոնակարգի 77-րդ կանոնի 2-րդ և 3-րդ կետերի:

 

Աբել Կամպոս                          Լինոս-Ալեքսանդր Սիցիլիանոս

Քարտուղար                              Նախագահ

 

 


 

 

pin
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ)
12.10.2017
N 75604/11
Վճիռ