ՀՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅ ...

 

040.1826.271206

«ՎԱՎԵՐԱՑՆՈՒՄ ԵՄ»
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՆԱԽԱԳԱՀ Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ

 

«27» դեկտեմբերի 2006 թ.

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

 

30 նոյեմբերի 2006 թվականի N 1826-Ն

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՆԱՅՎԱԾ ՏԱՐԲԵՐԱԿԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

 

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.

1. Հաստատել`

ա) Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարության վերանայված տարբերակը` համաձայն N 1 հավելվածի.

բ) Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարության վերանայված տարբերակի կատարումն ապահովող միջոցառումների ցանկը` համաձայն N 2 հավելվածի:

i

2. ՈՒժը կորցրած ճանաչել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թվականի ապրիլի 14-ի «Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարությունը հաստատելու մասին» N 682-Ն որոշումը:

 

ՍՏՈՐԱԳՐՎԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԿՈՂՄԻՑ

2006 ԹՎԱԿԱՆԻ ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ 22-ԻՆ

 

Հավելված N 1

ՀՀ կառավարության

2006 թվականի նոյեմբերի 30-ի

N 1826-Ն որոշման

 

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

(Վերանայված տարբերակ)

 

Բովանդակություն

 

Ներածություն

I. Գյուղատնտեսության ներկա վիճակի համառոտ բնութագիրը

1. Դրական տեղաշարժերը

2. Զարգացման խոչընդոտները և հիմնախնդիրները

II. Գյուղատնտեսության զարգացման տեսլականը

III. Ռազմավարության նպատակը

IV. Ռազմավարության հիմնական խնդիրները

V. Ռազմավարության հիմնական ուղղությունները

1. Ագրարային բարեփոխումների խորացում, շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացում և տնտեսավարման ձևերի կատարելագործում

2. Պարենային ապահովության մակարդակի բարձրացում, պարենային անվտանգության և հիմնական պարենային մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի ապահովում

3. Տեղական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքների մրցունակության բարձրացում և ըստ նպատակահարմարության ներմուծվող պարենամթերքների տեղական արտադրությամբ փոխարինում

4. Սննդի անվտանգության համակարգի զարգացում

5. Գոտիական մասնագիտացում և արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխում

6. Հողաբարելավում և շրջակա միջավայրի վրա բացասական ներգործության մեղմացում

7. Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման համար նախապայմանների ստեղծում և իրավական հիմքերի ձևավորում

8. Բուսաբուծության զարգացում

Ագրոտեխնիկական առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրում, բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի մշակության ընդլայնում, սելեկցիայի և սերմնաբուծության համակարգի զարգացում, սերմերի որակի հսկողության գործուն մեխանիզմների կիրառում, բույսերի պաշտպանության և կարանտինի միջոցառումների իրականացում, մշակաբույսերի գենետիկական բազմազանության, ներառյալ` մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցների պահպանության ապահովում

9. Անասնաբուծության զարգացում

Անասնաբուծության ճյուղերի արդյունավետ զուգակցման և ռացիոնալ տեղաբաշխման աջակցություն, տոհմային գործի զարգացման համալիր միջոցառումների իրականացում, անասնաբուժության համակարգի բարելավում և անասնաբուժական միջոցառումների արդյունավետության բարձրացում, անասնաբուծության կերի բազայի զարգացում, անասնաբուծական առևտրային կազմակերպությունների զարգացման աջակցություն, գյուղատնտեսական կենդանիների ցեղերի գենետիկական բազմազանության պահպանության ապահովում

10. Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակում

Ոլորտի զարգացում և վերամշակող կազմակերպությունների ռացիոնալ տեղաբաշխում: Առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրում և արտադրանքի մրցունակության բարձրացում: Մարքեթինգային աջակցություն և հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունների զարգացում:

11. Գյուղատնտեսության սպասարկող և սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացում

12. Ագրարային ոլորտի հարկային և վարկային համակարգի բարելավում

13. Ագրարային ոլորտի գիտակրթական, խորհրդատվական համակարգի բարելավում

14. Գյուղատնտեսության հաշվառման համակարգի բարելավում` գյուղատնտեսության համատարած հաշվառման ծրագրի, գյուղատնտեսությամբ զբաղվող սուբյեկտների իրավական կարգավիճակի և իրավահարաբերությունները կարգավորող օրենսդրության մշակման միջոցառումների իրականացում

VI. Գյուղատնտեսության պետական կարգավորման գործառույթները

VII. Ռազմավարության իրականացումից ակնկալվող արդյունքները

 

Ներածություն

 

Սույն ռազմավարությունն ամրագրում է գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղված պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները:

Հանրապետության տնտեսության ազատականացումը, հողի և գյուղատնտեսական արտադրության մյուս միջոցների, արտադրական և սպասարկող ենթակառուցվածքների, գյուղմթերքներ իրացնող և վերամշակող կազմակերպությունների մասնավորեցումը զգալիորեն սահմանափակել է գյուղատնտեսության ոլորտին պետական անմիջական միջամտությունը: Այդուհանդերձ, հաշվի առնելով ագրարային ոլորտի առանձնահատկությունները և երկրի պարենային անվտանգության խնդիրների լուծման առաջնահերթությունը, կարևորվում է անցումային ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսության պետական աջակցությունը: Այն առավելապես ուղղված է ագրարային ոլորտում իրավական հիմքի ձևավորմանը, գյուղատնտեսությունում տնտեսավարողների համար գործունեության և ներդրումների բարենպաստ պայմանների ապահովմանը, գիտական նվաճումների և նոր տեխնոլոգիաների ներդրմանը, ենթակառուցվածքների, սննդամթերքի անվտանգության և մասնագիտական խորհրդատվության համակարգերի զարգացմանը:

Փաստաթղթում նախանշվում են այդ քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և դրանց իրականացումն ապահովող միջոցառումները: Միաժամանակ ռազմավարությամբ սահմանվում են գյուղատնտեսության ոլորտի գերակայությունները և նախընտրելի մասնագիտացումն ու ռացիոնալ տեղաբաշխումը, որոնք պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դոնոր համայնքի և տնտեսվարող սուբյեկտների համար կարող են լինել առավել նպատակամետ գործունեության ուղենիշ:

Սույն ռազմավարությունը համահունչ է ՀՀ կառավարության Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրին և ապահովում է հանրապետությունում ագրարային բարեփոխումների խորացման քաղաքականության շարունակականությունը և միտված է գյուղական աղքատության հաղթահարմանը:

 

I. Գյուղատնտեսության ներկա վիճակի համառոտ բնութագիրը

 

1. Դրական տեղաշարժերը

Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության կարևորագույն ոլորտներից մեկը` ագրոպարենային համակարգը 2000-2005թթ. ապահովել է երկրի համախառն ներքին արդյունքի մոտ 30, այդ թվում` գյուղատնտեսությունը` 19 տոկոսը: Հաշվի առնելով երկրի կենսագործունեության և տնտեսության կայունացման գործում գյուղատնտեսության կարևորությունը` անկախության հռչակումից անմիջապես հետո ընտրվեց հողի և գյուղատնտեսական արտադրության մյուս միջոցների, սպասարկող ենթակառուցվածքների, գյուղմթերքներ իրացնող ու վերամշակող կազմակերպությունների մասնավորեցման քաղաքականություն: Արդյունքում ներկայումս ագրոպարենային ոլորտում ձևավորվել է շուկայական հարաբերություններով կարգավորվող ազատ տնտեսական համակարգ, որը ներառում է շուրջ 340 հազար գյուղացիական տնտեսություն, գյուղատնտեսությամբ զբաղվող առևտրային կազմակերպություններ, գյուղատնտեսության սպասարկման, գյուղմթերքների իրացման ու վերամշակման բազմաթիվ մասնավոր ընկերություններ:

Հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրությունում հիմնական հողօգտագործողները գյուղացիական տնտեսություններն են, որոնք տնօրինում են վարելահողերի 75.9, բազմամյա տնկարկների` 74.7, խոտհարքերի` 44.9 տոկոսը:

Ներկայումս գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի բացարձակ գերակշռող մասը (ավելի քան 98 տոկոսը) արտադրվում է մասնավոր հատվածի կողմից:

Տնտեսավարման նոր պայմաններում, երբ արմատապես փոխվել է հողօգտագործման համակարգը, և մշակովի հողատարածությունները մասնատվել են ավելի քան 1.2 մլն հողակտորների, առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում գյուղատնտեսության արտադրական և սպասարկող ենթակառուցվածքների արդիականացումը: Միջազգային փորձը վկայում է, որ տնտեսության մյուս ճյուղերի զարգացումը և գյուղատնտեսության ոլորտում ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառումը բնականոն ձևով հանգեցնում են տնտեսավարող սուբյեկտների թվաքանակի կրճատման, մեկ տնտեսության հաշվով հողատարածության մեծացման և ի հաշիվ աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման` զբաղվածների թվի նվազեցման: Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտում այս օրինաչափությունները դեռևս ցայտուն դրսևորումներ չունեն: ՈՒստի փոքր հողակտորների վրա արդյունավետ տնտեսավարմանը պետք է նպաստեն ճյուղի սպասարկող ծառայությունների և շուկայական ենթակառուցվածքների ընդլայնումն ու մրցունակության բարձրացումը: Դա, կոոպերացիայի զարգացման հետ միասին, փոքր հողակտորներով պայմանավորված դժվարությունների հաղթահարման ամենաարդյունավետ ուղին է: ՈՒստի Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հետևողականորեն իրականացնում է ոռոգման համակարգերի զարգացման, հողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավման, արոտավայրերի ջրարբիացման, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուների դեմ կենտրոնացված պայքարի, գյուղական ենթակառուցվածքների զարգացման և այլ կարևոր ծրագրեր: Դրանց արդյունքում դրական միտումներ կան` հացահատիկի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի արտադրության, ինչպես նաև այգեգործության բնագավառում: Գյուղատնտեսական հումք արտադրող և վերամշակող ընկերությունների և փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների միջև աստիճանաբար ձևավորվում են պայմանագրային հարաբերություններ, որոնք հուսալի նախապայմաններ են ստեղծում լոլիկի, պտղի, խաղողի և կաթի արտադրության և արտադրողների եկամտի ավելացման համար:

Վերջին տարիներին խաղողի հումք վերամշակող կազմակերպությունների կարողությունների մեծացման, նոր տեխնոլոգիաների կիրառման և շուկայահանման գործընթացների ակտիվացման շնորհիվ նկատելիորեն ավելացել է հումքի պահանջարկը և ակտիվացել այգետնկումները: Արդյունավետ կառավարման և արտաքին շուկաների պահանջներին համապատասխանեցման արդյունքում գինու արտահանման ծավալները 1997-1998թթ. համեմատությամբ 2005թ. ավելացել են գրեթե 3 անգամ, իսկ ներմուծման ծավալները զգալիորեն կրճատվել են:

Ագրարային բարեփոխումների առաջին տարիներին խիստ կրճատվեցին անասնապահության ճյուղի արտադրական կարողությունները: Բուսաբուծության հետ համեմատած` այս ճյուղում արտադրական ներուժի վերականգնումն առավել ծախսատար և երկարաժամկետ գործընթաց է: Այդուհանդերձ, կաթի, մսի, բրդի և ձվի մեծ շուկայական պահանջարկը, վարկավորման հնարավորությունների ընդլայնումը, պետական աջակցությամբ հակահամաճարակային միջոցառումների իրականացումը և անասնաբուժական ծառայության բարելավումը նպաստել են անասնապահության ճյուղի կայունացմանը: Ավելին, թռչնաբուծության և խոզաբուծության զարգացման տեմպերը բավականին բարձր են:

Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման համակարգում ևս 1991-1997թթ. շեշտակիորեն նվազեցին արտադրական հզորությունների օգտագործման մակարդակը և արտադրության ծավալները: Սակայն 1998 թվականից հետո լրացուցիչ ներդրումների, արտադրանքի մրցունակության բարձրացման և արտահանման ընդլայնման շնորհիվ զգալիորեն բարելավվել է այս համակարգի վիճակը: Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության համախառն արտադրանքի մեջ 2005թ. սննդի արդյունաբերության տեսակարար կշիռը կազմել է 30.6 տոկոս, իսկ ընդհանուր մշակող արդյունաբերության մեջ` 47.0 տոկոս, ներառյալ ծխախոտի վերամշակումը:

Գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման համակարգի գործունեության ակտիվացումը և արտահանման ծավալների ավելացումը որոշակիորեն նպաստել է գյուղատնտեսական արտադրանքների իրացման հիմնախնդրի մեղմացմանը և տնտեսությունների ապրանքայնության մակարդակի բարձրացմանը:

Այս ուղղությամբ դրական տեղաշարժերն առավել զգալի կլինեին, եթե իրենց ամբողջական լուծումն ստանային գյուղատնտեսության վարկավորման և ռիսկերի ապահովագրման հիմնախնդիրները: Թեև առևտրային բանկերի, միկրոֆինանսավորող կազմակերպությունների և մասամբ վարկային ակումբների միջոցով տարեցտարի ավելանում են գյուղատնտեսությանը հատկացվող վարկային միջոցները, բայց դեռևս այն բավարարում է պահանջարկի մոտ 10-15 %-ը: Կարևորագույն ձեռքբերում է համարվում նաև տնտեսավարող սուբյեկտների գործելաոճի և մտածողության փոփոխությունը, երբ արտադրողն այլևս իր արտադրական խնդիրների լուծումն ամբողջականորեն չի կապում պետական հովանավորչության հետ և ագրարային ոլորտի տարբեր գործառույթ ունեցող սուբյեկտների հետ հանդես է գալիս որպես հավասար գործընկեր:

Գյուղատնտեսական արտադրության գործընթացում կիրառվելու են էկոհամակարգերի վրա բացասական ազդեցության մեղմացմանն ուղղված տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաև իրականացվելու են միջոցառումներ, որոնք բխում են «Կենսաբանական բազմազանության մասին» (1993թ.), «Կենսաբանական անվտանգության մասին» Կարթագենյան արձանագրության» (2004թ.), «Անապատացման դեմ պայքարի մասին» (1997թ.), «Կլիմայի փոփոխության մասին» կոնվենցիաների դրույթներից: Այդ միջոցառումներն իրականացվելու են բոլոր շահագրգիռ կողմերի հետ համատեղ:

 

2. Զարգացման խոչընդոտները և հիմնախնդիրները

Նշված դրական տեղաշարժերն առավել շոշափելի կարող էին լինել, եթե Հայաստանի գյուղատնտեսությունն անցումային տնտեսության երկրներին յուրահատուկ դժվարությունների հետ միասին չժառանգեր 1988թ. դեկտեմբերի ավերիչ երկրաշարժի, արցախյան հակամարտության և հաղորդակցության արտաքին ուղիների շրջափակման դժվարությունները: Դրանք օբյեկտիվորեն հանգեցրին երկրի ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական վիճակի վատթարացմանը, որից զերծ չմնաց նաև ագրոպարենային համակարգը: Վերջինիս հետևանքը եղավ այն, որ տարբեր օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով պայմանավորված, հնարավոր չեղավ ագրարային ոլորտի բարեփոխումներից ու սեփականաշնորհումից ստանալ ակնկալվող արդյունքները: Մասնավորապես, հողի սեփականաշնորհմանն անմիջապես չհաջորդեց գյուղատնտեսության սպասարկման և ագրովերամշակման համակարգի մասնավորեցումը, տնտեսավարման նոր պայմաններին համապատասխան արտադրական և շուկայական ենթակառուցվածքների ձևավորումը: Հանրապետության բնակչության ցածր գնողունակությունը, նախկին առևտրատնտեսական կապերի խզումը և արտաքին հաղորդակցության ուղիների շրջափակումը հանգեցրեցին գյուղացիական տնտեսությունների ապրանքայնության մակարդակի և վերարտադրողական կարողությունների նվազման, ինչպես նաև արտադրության էքստենսիվ զարգացման, լուրջ դժվարություններ ստեղծեցին գյուղատնտեսական և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակումից ստացված արտադրանքի իրացման, ինչպես նաև նյութատեխնիկական մատակարարումների ու սպասարկումների բնագավառում:

Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետ կազմակերպմանը դեռևս լրջորեն խոչընդոտում է նաև գյուղացիական տնտեսությունների փոքր չափերը և գյուղատնտեսության ոլորտում տնտեսավարման տարբեր ձևերի ներդրման դանդաղ ընթացքը: Ներկայումս մեկ գյուղացիական տնտեսությանը միջին հաշվով բաժին է ընկնում 1.4 հա գյուղատնտեսական հողատեսքեր, այդ թվում 1.1 հա վարելահող, որը հնարավորություն չի ընձեռում իրականացնել արդյունավետ տնտեսավարում և ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառում: Միաժամանակ, Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն վարելահողերի շուրջ 33 տոկոսը նպատակային նշանակությամբ չի օգտագործվում, զգալիորեն նվազել է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները, ինչպես նաև բազմամյա տնկարկների տարածքները (գծապատկերներ 1 և 2):

Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման դեռևս ցածր մակարդակի, սերմնաբուծության համակարգի անկատարության, պարարտանյութերի ու թունաքիմիկատների անբավարար և ոչ ճիշտ օգտագործման, մշակության ագրոտեխնիկական կանոնների խախտման հետևանքով դեռևս ցածր է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը: Հիմնականում ցանքատարածությունների ավելացման հաշվին մեծացել է հացահատիկի, բանջարեղենի և կարտոֆիլի համախառն բերքը: Ինտենսիվացման առումով որոշակի դրական տեղաշարժեր կան այգեգործությունում (գծապատկեր 3):

Սակայն խաղողագործության ճյուղի զարգացմանը դեռևս խոչընդոտում են` խաղողի ներկայիս սորտային կազմի ոչ ամբողջական համապատասխանությունը վերամշակող արդյունաբերության պահանջներին, մշակության ագրոտեխնիկայի ոչ լիարժեք կատարումը և այգիների բարձր նոսրությունը:

Վերջին տասնամյակում ավելի, քան 10 անգամ կրճատվել է հանքային, գրեթե 18 անգամ` օրգանական պարարտանյութերի և շուրջ 10 անգամ բույսերի պաշտպանության միջոցների օգտագործումը:

Լուրջ խնդիրներ են ծառացել գյուղատնտեսության տեխնիկական ապահովման բնագավառում: Ներկայումս գյուղատնտեսական տեխնիկայի և սարքավորումների ավելի, քան 95 տոկոսի շահագործման ժամկետը լրացել է, որի պատճառով ցածր է սարքինության մակարդակը և արտադրողականությունը, հետևաբար` բարձր են շահագործման ծախսերը և ծառայությունների սակագները:

Թեև պետական աջակցությամբ զգալի աշխատանքներ են կատարվել ոռոգման համակարգերի վերականգնման և զարգացման ուղղությամբ, սակայն դեռևս այս բնագավառում առկա են բազում հիմնախնդիրներ: Հանրապետության 232.9 հազ. հա ոռոգելի հողատարածքներից փաստացի ոռոգվում է շուրջ 150 հազ. հա:

Անցումային շրջանում լրջորեն տուժեց նաև անասնապահությունը: Բացի բնակչության վճարունակ պահանջարկի նվազումից, սեփական կերարտադրության կրճատման և ներկրվող կերերի ծավալների կտրուկ սահմանափակման հետևանքով զգալիորեն կրճատվեց անասնագլխաքանակը և անասնապահական մթերքների արտադրությունը (գծապատկերներ 4 և 5): 1990թ. համեմատությամբ ավելի, քան 4 անգամ կրճատվել է կերային մշակաբույսերի տարածությունը, անբավարար են օգտագործվում բնական կերահանդակները: Մասնավորապես, խիստ նկատելի է գյուղամերձ արոտավայրերի գերբեռնվածությունը և հեռագնա արոտների սահմանափակ օգտագործումը: Վերջիններս հանգեցնում են լուրջ տնտեսական կորուստների և արոտավայրերի դեգրադացման:

Անասնապահության ճյուղում անասնապահական որոշ մթերքների` կաթի և ձվի արտադրության ծավալների ավելացման հետ մեկտեղ դեռևս խնդիրներ կան տոհմային գործի կազմակերպման, մասնավոր անասնաբուժական համակարգի ամրապնդման և ոլորտի պետական աջակցության մեխանիզմների կատարելագործման ուղղությամբ: Դրա հետ միաժամանակ իր կարգավորումն է պահանջում սննդամթերքի անվտանգության և ստանդարտացման բնագավառները:

 

__________________________________

ԻՐՏԵԿ - գծապատկերները չեն բերվում

 

Գյուղատնտեսական գործունեությունն իր անբարենպաստ ազդեցությունն է ունենում բնական միջավայրի վրա, որը, հատկապես, դրսևորվում է արոտավայրերի դեգրադացիայի, հողերի աղակալման, խոտհարքների կենսաբազմազանության կորստի, գյուղատնտեսական մելիորացիայի և անասնապահության հետևանքով հողերի, ընդերքի, ջրերի, մթնոլորտի աղտոտման երևույթներով:

Վերը նշված հիմնախնդիրներին գալիս է լրացնելու գյուղմթերքների իրացման շուկայի ձևավորման դժվարությունները, որը մի կողմից պայմանավորված է տեղական շուկայում դեռևս ցածր վճարունակ պահանջարկով, ինչպես նաև գյուղատնտեսական մթերքներ գնող-իրացնող ենթակառուցվածքների բացակայությամբ, դրանց ձևավորման դանդաղ ընթացքով և արտահանման դժվարություններով:

Արտաքին առևտրի ապրանքային կառուցվածքում պարենի և գյուղատնտեսական հումքի բաժինը (2001-2005թթ. տվյալներով) կազմում է արտահանման 12.4 և ներմուծման 20.1 տոկոսը: 2005թ. տվյալներով ներմուծման արժեքը արտահանմանը գերազանցում է 1.9 անգամ, ապա պարենի և գյուղատնտեսական հումքի գծով` 2.8 անգամ: Ավելին, արտադրատեսակների այս խմբում արտահանման 65.0 տոկոսը բաժին է ընկնում կոնյակին, որն անհրաժեշտաբար արտահանման դիվերսիֆիկացման խնդիր է առաջադրում: ՈՒստի գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման ծավալների ավելացումը, առևտրային հաշվեկշռի և կառուցվածքի բարելավումը նույնպես դիտվում է որպես ռազմավարական կարևորություն ներկայացնող հիմնախնդիր:

Դեռևս լիարժեք չեն գործում գյուղատնտեսության արտադրական և սպասարկման ենթակառուցվածքները, գիտական նվաճումները և նոր տեխնոլոգիաներն արտադրության մեջ ներդրվում են չափազանց դանդաղ, այդ բնագավառում անկատար են կիրառվող մեխանիզմները:

Դեռևս չի բավարարվում գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողների վարկավորման պահանջը, մասնավորապես, գյուղացիները յուրաքանչյուր տարի շրջանառու միջոցների խիստ կարիք են զգում, իսկ գործող բանկային համակարգի կողմից վարկավորման պայմանները` գրավի առարկայի շրջանակներ, վարկավորման ժամկետ, տոկոսադրույք և այլն, դժվարամատչելի են գյուղացիական տնտեսությունների հիմնական մասի համար:

Գյուղատնտեսության ոլորտում բացակայում է բնական աղետների հետևանքով կորուստների ապահովագրումը և դեռևս շոշափելի տեղաշարժեր չկան բնական աղետների կանխարգելման կառույցների կազմավորման ուղղությամբ: Այս ամենը բացասաբար է ազդում գյուղատնտեսության արդյունավետության և ճյուղային կառուցվածքի վրա:

ՀՀ գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարությունը փաստաթղթում հիմք ընդունելով ագրարային բարեփոխումների անցած ժամանակահատվածի ձեռքբերումները, ինչպես նաև թույլ տրված սխալներն ու բացթողումները, իրատեսորեն գնահատելով գյուղատնտեսության հիմնախնդիրները, սահմանվում են 2006-2015թթ. ոլորտի զարգացման հիմնական ուղղությունները:

Ընդունելով ազատական տնտեսության պայմաններում պետական միջամտության սահմանափակումը` միաժամանակ հստակեցվում է անցումային փուլում պետության կողմից իրականացվող գործառույթները:

 

II. Գյուղատնտեսության զարգացման տեսլականը

 

Սույն ռազմավարությունը ներկայացնում է մինչև 2015թ. ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացման պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները:

Տնտեսության շուկայական կողմնորոշման հետևողական խորացման և ագրարային հատվածի առանձնահատկություններով պայմանավորված պետական աջակցության քաղաքականության արդյունքում, ռազմավարության իրականացման վերջնահատվածում գյուղատնտեսության ոլորտի զարգացման տեսլականը հետևյալն է.

- ընտանեկան ֆերմերային տնտեսությունների և առևտրային գյուղատնտեսական կազմակերպությունների հիմքի վրա` շուկայական կողմնորոշում և բարձր մրցունակություն ունեցող, տնտեսության մյուս հատվածների հետ հորիզոնական կապերով կոոպերացված արտադրություն,

- երկրի պարենային անվտանգության շահերի և ագրոպարենային արտադրանքների արտաքին առևտրի հարաբերական առավելության սկզբունքների իրատեսական համադրումով` բնակչության կայուն պարենային ապահովում և ագրովերամշակող հատվածի գյուղատնտեսական հումքի պահանջարկի բավարարում,

- գյուղատնտեսությունում համախառն արտադրանքի ավելացումը կապահովվի աշխատանքի արտադրողականության աճի հաշվին, կկրճատվի գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թվաքանակը, գյուղական բնակավայրերում զգալի զբաղվածություն կապահովվի գյուղատնտեսության սպասարկման և ոչ գյուղատնտեսական գործունեության բնագավառներում,

- արտադրված գյուղատնտեսական հումքի զգալի մասը կվերամշակվի գյուղական համայնքներում ձևավորված և գործունեություն ծավալող փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների միջոցով,

- դրական տեղաշարժեր կլինեն բուսաբուծության և անասնապահության ներճյուղային կառուցվածքում, կավելանան բարձր ավելացված արժեք ապահովող գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության բազան և արտադրության ծավալները,

- զգալիորեն կբարելավվի գյուղատնտեսության ներուժի, հատկապես հողային ռեսուրսների օգտագործման վիճակը,

- կբարձրանա հանրապետության բնակչության պարենային անվտանգության մակարդակը, զգալիորեն կբարձրանա կարևորագույն պարենամթերքների տեղական արտադրության հաշվին ապահովվածությունը, կկրճատվի գյուղական բնակչության աղքատությունը:

 

III. Ռազմավարության նպատակը

 

Ագրարային ոլորտի զարգացման ռազմավարության հիմնական նպատակն է նպաստել հանրապետության գյուղատնտեսության կայուն զարգացմանը, պարենային ապահովության մակարդակի բարձրացմանը և գյուղական բնակչության եկամուտների ավելացմանը` գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողների համար գործունեության բարենպաստ պայմանների ստեղծման միջոցով:

Հիմնական նպատակից բխող ենթանպատակներն են.

1. Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ծավալների ավելացում և արտադրության եկամտաբերության բարձրացում:

2. Գյուղատնտեսությունում առկա արտադրական ներուժի` հողային, ջրային, աշխատանքային, գիտատեխնիկական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում:

3. Սննդամթերքի անվտանգության հիմնախնդիրների լուծում:

4. Գյուղական աղքատության հաղթահարում և բնակչության արտահոսքի մեղմացում, գյուղական բնակավայրերում ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության ընդլայնում:

5. Գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքի բարելավում, բարձր ավելացված արժեք ապահովող արտադրանքների արտադրության տեսակարար կշռի մեծացում:

6. Շրջակա միջավայրի վրա գյուղատնտեսության բացասական ազդեցության նվազեցում:

7. Գյուղատնտեսության հարկային և վարկային համակարգի բարելավում:

8. Գյուղատնտեսության միջազգայնացման ինտեգրացիոն գործընթացների զարգացում:

 

IV. Ռազմավարության հիմնական խնդիրները

 

Գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարության հիմնական խնդիրներն են.

1. Ագրարային բարեփոխումների խորացումը, շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացումը և տնտեսավարման ձևերի կատարելագործում:

2. Պարենային ապահովության մակարդակի բարձրացումը, սննդի անվտանգության և հիմնական պարենային մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի ապահովում:

3. Տեղական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքների մրցունակության բարձրացում և ըստ նպատակահարմարության ներմուծվող պարենամթերքների տեղական արտադրությամբ փոխարինում:

4. Սննդի անվտանգության համակարգի զարգացում:

5. Գոտիական մասնագիտացում և արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխում:

6. Հողաբարելավման համալիր միջոցառումների իրականացում:

7. Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման համար նախապայմանների ստեղծում և իրավական հիմքերի ձևավորում:

8. Բուսաբուծության զարգացում.

- ագրոտեխնիկական առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրում,

- բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի մշակության ընդլայնում,

- սելեկցիայի և սերմնաբուծության համակարգի զարգացում, սերմերի որակի հսկողության գործուն մեխանիզմների կիրառում,

- բույսերի պաշտպանության և կարանտինի միջոցառումների իրականացում,

- մշակաբույսերի գենետիկական բազմազանության, ներառյալ մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցների պահպանության ապահովումը:

9. Անասնաբուծության զարգացում.

- անասնաբուծության ճյուղերի արդյունավետ զուգակցման և ռացիոնալ տեղաբաշխմանն աջակցություն,

- տոհմային գործի զարգացման համալիր միջոցառումների իրականացում,

- անասնաբուժության համակարգի բարելավում և անասնաբուժական միջոցառումների արդյունավետության բարձրացում,

- անասնաբուծության կերի բազայի զարգացում,

- անասնաբուծական առևտրային կազմակերպությունների զարգացմանն աջակցություն,

- գյուղատնտեսական կենդանիների ցեղերի գենետիկական բազմազանության պահպանման ապահովում:

10. Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակում.

- ոլորտի զարգացում և վերամշակող կազմակերպությունների ռացիոնալ տեղաբաշխում,

- առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրում և արտադրանքի մրցունակության բարձրացում,

- մարքեթինգային աջակցություն և հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունների զարգացման խթանում:

11. Գյուղատնտեսությունն սպասարկող և սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացում:

12. Ագրարային ոլորտի հարկային և վարկային համակարգի բարելավում.

- հարկային արտոնության համակարգից սուբսիդավորման համակարգի անցման մեխանիզմների մշակում,

- գյուղատնտեսության վարկավորման մեխանիզմների կատարելագործում և մատչելիության մակարդակի բարձրացում:

13. Ագրարային ոլորտի գիտակրթական, խորհրդատվական համակարգի բարելավում:

14. Գյուղատնտեսության հաշվառման համակարգի բարելավում` գյուղատնտեսության համատարած հաշվառման ծրագրի, գյուղատնտեսությամբ զբաղվող սուբյեկտների իրավական կարգավիճակի և իրավահարաբերությունները կարգավորող օրենսդրության մշակման միջոցառումների իրականացում:

 

V. Ռազմավարության հիմնական ուղղությունները

 

1. Ագրարային բարեփոխումների խորացում, շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացում և տնտեսավարման ձևերի կատարելագործում

Վերոհիշյալ խնդիրները կլուծվեն հետևյալ ուղղություններով`

Ագրարային բարեփոխումների խորացումը նախատեսում է հողային հարաբերությունների հետագա կատարելագործում հետևյալ ուղղություններով`

ա) գյուղատնտեսական հողատեսքերի, հատկապես վարելահողերի, լիարժեք օգտագործման ապահովում,

բ) արոտավայրերի երկարաժամկետ վարձակալության խրախուսում: Պետության և դոնոր համայնքի աջակցությամբ արոտների բարելավման ու ջրարբիացման աշխատանքների իրականացում,

գ) հողաբարելավման և ռեկուլտիվացիոն (հողերի վերականգնման) աշխատանքների համար նպատակային վարկավորում: Միավորված ազգերի կազմակերպության Անապատացման դեմ պայքարի կոնվենցիայի շրջանակներում` դեգրադացված հողերի վերականգնման ծրագրերի իրականացում,

դ) հողային օրենսդրությամբ սահմանված պետական և համայնքային սեփականության հողամասերի օտարման վերաբերյալ հրապարակայնության ապահովում և հողի շուկայի ինստիտուցիոնալ համակարգի ձևավորմանն աջակցություն,

ե) Միավորված ազգերի կազմակերպության պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության աջակցությամբ, ընտրված համայնքներում, հողերի միավորման փորձնական ծրագրերի շարունակում: Վերջիններիս արդյունքներից ելնելով` հողերի միավորման գործուն մեխանիզմների մշակում և համապատասխան ծրագրերի իրականացում,

զ) հողի շուկայի ակտիվացման նպատակով գյուղական բնակավայրերում ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության խթանում, մասնավորապես, Հայաստանի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ազգային կենտրոնի և միջազգային կազմակերպությունների աջակցությամբ փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացում: Հայաստանի Հանրապետության մարզերում փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացմամբ գյուղատնտեսական ներուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման հայեցակարգի դրույթների իրականացում,

է) իրավասու պետական կառավարման մարմինների միջոցով հողերի մոնիթորինգի, գյուղատնտեսական հողատեսքերի բազմաբնույթ կադաստրի վարման, հողերի էկոլոգիական վիճակի բարելավման ծրագրերի իրականացում,

ը) գյուղացիական տնտեսություններին, գյուղատնտեսական առևտրային կազմակերպություններին արտադրության արդյունավետ կազմակերպման ուղղությամբ հիմնավորված խորհրդատվություն ապահովելու նպատակով ըստ մարզերի գյուղացիական տնտեսությունների սահմանային մեծությունների առաջադրում և խորհրդատվական համակարգի միջոցով դրանց ներդրմանն աջակցություն,

թ) ոլորտի արտադրական ներուժի գնահատման և պետական նպատակային ծրագրերի իրականացման արդյունավետության բարձրացման նպատակով գյուղատնտեսության համատարած հաշվառման համար իրավական հիմքերի ստեղծում և համապատասխան ծրագրերի իրականացում, հողերի գնահատման խմբերի և կադաստրային արժեքի ճշգրտում,

ժ) տեղական արտադրողների շահերի և ներքին շուկայի պաշտպանության միջոցառումների իրագործում` տարիֆային կարգավորման, սեզոնային քվոտավորման, ներդրումային միջավայրի բարելավման և տնտեսական այլ լծակների օգտագործման միջոցով:

Գյուղատնտեսության շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացումը նպատակաուղղվելու է գյուղատնտեսական մթերքների իրացման, ոլորտի ֆինանսավորման և վարկավորման համակարգերի կատարելագործմանը, ապահովագրական մեխանիզմների ներդրման նախապայմանների ստեղծմանը:

Այս խնդիրների լուծման համար նախատեսվում է`

ա) գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունից մինչև սպառումը ապրանքային շարժին նպաստող կառույցների, մասնավորապես, գյուղատնտեսական մթերքների իրացման, պահպանման, վերամշակման ենթակառուցվածքների զարգացման և մեծածախ շուկայի համակարգի ստեղծմանն աջակցություն,

բ) մսամթերքների իրացման խթանման և սննդի անվտանգության պահանջների ապահովման նպատակով Փոքր սպանդանոցների ծրագրի իրականացում, կաթի սպառողական կոոպերատիվների թվաքանակի ավելացում և գործունեության խթանում,

գ) գյուղատնտեսական վարկավորման նպաստավոր պայմանների ստեղծում,

դ) գյուղատնտեսությունում վարկավորման ծավալների ավելացում (Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի կանխատեսումներով նախատեսվում է մինչև 2015թ. ավելացնել գյուղատնտեսության վարկավորման ծավալները մոտ 10 անգամ` դրանք հասցնելով ճյուղի համախառն ներքին արդյունքի 11 տոկոսին` 2001թ. 2.3 տոկոսի համեմատ),

ե) ապահովագրական համակարգի ներդրման միջոցով գյուղատնտեսական ռիսկերի կառավարում փորձնական ծրագրի իրականացում: Նախատեսվում է ՄԱԿ-ի ԳՊԿ-ի և ԱՄՆ գյուղդեպարտամենտի տեխնիկական աջակցությամբ Լոռու, Գեղարքունիքի և Սյունիքի մարզերի այն գյուղական համայնքներում, որտեղ գործում են գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ, իրականացնել կոոպերատիվի անդամների փոխադարձ ապահովագրություն, և փորձարկում անցած մեխանիզմները ներդնել նաև մյուս գյուղական համայնքներում,

զ) մասնավոր ապահովագրական ընկերություններին գյուղատնտեսության ոլորտ ներգրավմանն աջակցություն:

Գյուղատնտեսության տնտեսավարման ձևերի զարգացման նպատակով նախատեսվում է`

ա) գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների, կոոպերատիվների, միավորումների և այլ իրավական կազմակերպական ձևերի կարգավիճակի օրենսդրական հստակեցում և չափորոշիչների սահմանում,

բ) գյուղատնտեսական կոոպերացիայի առանձին ձևերի կանոնակարգում,

գ) կոոպերատիվների և միավորումների ձևավորման մարքեթինգային, վարկային, լիզինգային ու խորհրդատվական աջակցություն,

դ) «Գյուղացիական կազմակերպությունների և կոոպերատիվների մասին» ՀՀ օրենքի և դրա կիրառումն ապահովող իրավական ակտերի ընդունում:

2. Պարենային ապահովության մակարդակի բարձրացում, պարենային անվտանգության և հիմնական պարենային մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի ապահովում

Պարենամթերքի ֆիզիկական և տնտեսական մատչելիության մակարդակի բարձրացման և պարենային անվտանգության ապահովման խնդիրների լուծման համար նախատեսվում է`

ա) պարենամթերքի ֆիզիկական ու տնտեսական մատչելիության մակարդակի բարձրացման քաղաքականության իրականացում «Պարենային անվտանգության ապահովման մասին» (2002թ.) Հայաստանի Հանրապետության օրենքի պահանջներին համապատասխան` Հայաստանի Հանրապետության պարենային ապահովության քաղաքականության ծրագրի և Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում,

բ) պարենամթերքի տեղական արտադրության ծավալների ավելացում և առևտրի հաշվեկշռի բարելավում: Մասնավորապես, Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրով նախատեսվում է մինչև 2015թ. գյուղատնտեսության ավելացված արժեքի մոտ կրկնակի ավելացում և գյուղատնտեսական մթերքների ապրանքայնության ներկայիս շուրջ 50 %-ի դիմաց 70 %-ի ապահովում,

գ) պարենամթերքի տնտեսական մատչելիության մակարդակի բարձրացում: Ծրագրվող ժամանակահատվածում Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրով նախատեսված Ջինիի գործակցի 0.071 կետով կրճատումը, 1 շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքի, նվազագույն և միջին ամսական աշխատավարձի, կենսաթոշակի և նպաստի զգալի ավելացումը կարևոր նախադրյալներ են այդ խնդրի լուծման համար: Վերջինս էականորեն կնպաստի պարենամթերքի տնտեսական մատչելիության մակարդակի բարձրացմանը,

դ) Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի դրույթներին համահունչ, Հայաստանի Հանրապետության պարենային ապահովության քաղաքականության դրույթների իրականացում,

ե) հանրապետությունում կենդանի վերափոխված օրգանիզմների և դրանցից ստացված պարենամթերքի տարածման և օգտագործման կանոնակարգում,

զ) խաղողագործության, գինեգործության ճյուղի առանձնահատկությունները պահանջում են բնագավառի տնտեսական հարաբերությունների հստակեցում և ճյուղի զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծում: Այդ նպատակով նախատեսվում է բնագավառը կարգավորող իրավաօրենսդրական հիմքերի կատարելագործում և համալրում: Ճյուղի զարգացմանը կնպաստի շուկայահանման բնագավառում ուսումնասիրությունների իրականացումը և դրանց արդյունքների ներդրումը,

է) պարենամթերքի ֆիզիկական մատչելիությանը կնպաստի գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ծավալների ավելացման հետ մեկտեղ դրանց կառուցվածքի բարելավումը, ինչպես նաև գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակող արտադրությունում նոր տեխնոլոգիաների ու արտադրատեսակների ներդրմանը նպաստող ծրագրերի իրականացումը, մասնավորապես, այդ բնագավառում մատչելի պայմաններով նպատակային վարկերի տրամադրումը և այլն: Վերջինիս կնպատակաուղղվի նաև Փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության աջակցության ազգային կենտրոնի միջոցով իրականացվող տարեկան ծրագրի և «Հազարամյակի մարտահրավեր» հիմնադրամի հայաստանյան ծրագրի իրականացումը:

Հիմնական պարենային մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի ապահովման ռազմավարական ուղղություններն են`

ա) կենսապես կարևորագույն պարենամթերքների, մասնավորապես, հացամթերքի, բուսական յուղի, շաքարի և մսի տեղական արտադրության խթանում և սահմանված կարգով չնվազեցվող պաշարների ձևավորում, կարտոֆիլի վերամշակման կարողությունների ստեղծմանը տեխնիկական աջակցություն: Անասնապահական մթերքների ծավալների ավելացման նպատակով կերային բազայի հնարավորությունների ընդլայնում, մասնավորապես, առավել արդյունավետ կերային մշակաբույսերի (եգիպտացորեն, կերի ճակնդեղ, գետնախնձոր, ոչ ավանդական համարվող մշակաբույսեր և այլն) մշակության նոր տեխնոլոգիաների ներդրմանը տեխնիկական աջակցության և խորհրդատվության ապահովում,

բ) տարիֆային և ոչ տարիֆային կարգավորման միջոցով` պարենամթերքի ներքին շուկայի և տեղական արտադրողների շահերի պաշտպանություն, ինչպես նաև արտահանման խթանում:

Պարենամթերքի ֆիզիկական և տնտեսական մատչելիության մակարդակի բարձրացմանը նպատակաուղղված միջոցառումները, ըստ էության, նպաստում են հիմնական պարենային մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի բարձրացմանը:

3. Տեղական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքների մրցունակության բարձրացում և ըստ նպատակահարմարության ներմուծվող պարենամթերքների տեղական արտադրությամբ փոխարինում

ՀՀ ազգային պարենային հաշվեկշռի տվյալների վերլուծությունը վկայում է, որ մի շարք առաջնահերթ անհրաժեշտ պարենամթերքների ինքնաբավության մակարդակը զգալիորեն ցածր է, այսպես 2002-2004 թվականների միջին տվյալներով այն կազմել է` ցորենը` 42.5 %, հատիկաընդեղեն մշակաբույսերը` 56.8 %, բուսական յուղը` 7.1 %, խոզի միսը` 64.4 %, հավի միսը` 25.9 %: Հիշատակված տվյալները վկայում են առաջնահերթ անհրաժեշտ պարենամթերքների ներմուծումը որոշակի հիմնավորված սահմաններում տեղական արտադրությամբ փոխարինման կարևորությունը: Վերջինս հնարավոր է ապահովել տեղական արտադրության արտադրանքների մրցունակության բարձրացման և արտադրության ծավալների ավելացման միջոցով: Այդ նպատակով նախատեսվում է`

ա) գյուղացիական տնտեսություններին և գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողներին աջակցություն բուսաբուծության, անասնապահության, գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման բնագավառում` առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման ուղղությամբ խորհրդատվության, մատչելի պայմաններով նպատակային վարկերի ծավալների ընդլայնման և ներդրումների համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու միջոցով,

բ) գյուղական ձեռնարկությունների և փոքրածավալ առևտրային գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրի շրջանակներում տարեկան 100-120 տեխնոլոգիաների գնահատման ծրագրերի իրականացում կարևորագույն բնագավառներում, մասնավորապես`

- մշակաբույսերի նոր սորտերի մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիաների ներդրում,

- բարձր ավելացված արժեք ապահովող և շուկայական պահանջարկ ունեցող մշակաբույսերի ներդրում,

- գյուղատնտեսական կենդանիների բարձր մթերատու ցեղերի ներմուծում և ընտրասերման ճանապարհով անասունների տեղական ցեղերի տոհմային հատկանիշների բարելավում,

- անասունների պահվածքի և կերակրման արդյունավետ տեխնոլոգիաների ներդրում,

- գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման նոր տեխնոլոգիաների ներդրում և եղածների կատարելագործում, մասնավորապես, կաթի վերամշակման և չոր մրգերի արտադրության բնագավառում,

գ) տեղական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքների մրցունակության բարձրացմանը և որոշակի հիմնավորված սահմաններում ներմուծվող պարենամթերքների տեղական արտադրության փոխարինմանը կուղղվի «Հազարամյակի մարտահրավեր հիմնադրամ-Հայաստան» ծրագիրը (2006-2011թթ.), որն արտադրության պայմանների բարելավման հետ մեկտեղ նախատեսում է բարձր ավելացված արժեքով արտադրության անցում, հետբերքահավաքային, գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման տեխնոլոգիաների և շուկայահանման գործընթացի բարելավում:

 

4. Սննդի անվտանգության համակարգի զարգացում

Արտերկրներից պարենամթերքի ներքին շուկա մուտք գործելու մատչելիության ապահովման տեսանկյունից Հայաստանի Հանրապետությունը դասվում է ամենաազատական (բաց) շուկաներ ունեցող երկրների շարքը: Ներմուծվող, ինչպես նաև թարմ և վերամշակված սնունդ արտադրող տնտեսավարող սուբյեկտների բազմազանությունը, վերջինների կողմից տարբեր տեխնոլոգիաների կիրառումն ու սննդամթերքի անվտանգության վերահսկման պատշաճ համակարգի բացակայությունը լուրջ վտանգ են ստեղծում սպառողների առողջության համար:

Սննդի անվտանգության ստանդարտներին համապատասխանությունը կբարձրացնի Հայաստանի գյուղատնտեսության մրցունակությունը: Մրցունակությունը բարձրացնելու համար գյուղատնտեսական և ագրոպարենային հատվածը պետք է կարողանա նաև արդյունավետ կերպով արձագանքել տեղական սպառողների` սննդամթերքի անվտանգությանն առնչվող պահանջներին և մրցակցել ներկրվող ապրանքների, իսկ արտահանման դեպքում` արտասահմանյան ապրանքների որակական ստանդարտների հետ:

Ներկայումս շատ արտադրողների և վերամշակողների ներքին պահանջարկն է գլխավորապես թելադրում սննդամթերքի անվտանգության և որակի բարելավման պահանջները: Առավել որակյալ ներկրվող ապրանքներն արդեն իսկ հուշում են այն մասին, որ հարկավոր է խստացնել գոյություն ունեցող ստանդարտները` ներքին շուկան պահպանելու, ներկրվող սննդամթերքը տեղական արտադրանքով փոխարինելու և արտահանման հնարավորություններ ստեղծելու համար:

Սննդամթերքի անվտանգության նոր ստանդարտների ընդունման համար կարևորագույն պայման է ստանդարտների աստիճանական ընդունումը, ինչը միաժամանակ նորմալ զարգանալու հնարավորություն կտա սննդամթերքի արտադրությանը: Ստանդարտների ընդունման աստիճանական և տարբերակված ռազմավարությունը հնարավորություն կտա արտադրողներին հարմարվել, իսկ համապատասխան պետական կառավարման մարմիններին` մշակել և զարգացնել իրենց կարգավորման կարողությունները:

Հայաստանը գյուղատնտեսական մթերքների արտահանման փոքր ծավալների, ցածրարժեք արտադրանքի, սննդամթերքի անվտանգության և որակի բացասական համբավի պատճառով միջազգային շուկաներում ստիպված է լինել «գին ընդունող» և ոչ թե «գին թելադրող»: Ավելի բարձր արժեք ունեցող ապրանքների շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունները Հայաստանում արտադրված գյուղմթերքների համար սահմանափակ են: Արտահանման իրավիճակի բարելավման տարբերակներից մեկը առանձնահատուկ շուկաների համար, ինչպիսիք են` հայկական սփյուռքի և օրգանական սննդամթերքի շուկաները, ապրանքներ արտահանելն է: Միջազգային շուկաներ մուտք գործելու մեկ այլ տարբերակ է Հայաստանում սննդամթերքի անվտանգության և որակի բարելավումը:

Ներկրող երկրները հաճախ պահանջում են երաշխիքներ, որ սննդամթերքն արտահանվել է այնպիսի վայրերից, որտեղ չկան որոշ տեսակի վնասատուներ և հիվանդություններ, գործում են սննդամթերքի արտադրության, փաթեթավորման և առաքման հիգիենայի տարրական կանոնները, կամ որ պեստիցիդների կամ անասնաբուժական դեղերի մնացորդները և շրջակա միջավայրի աղտոտիչները սննդամթերքում չեն գերազանցում իրենց թույլատրելի չափերը: Արտահանող երկիրը և արտադրական ամբողջ ճյուղը պետք է համապատասխանեն այս պահանջներին և, շատ դեպքերում, նաև ապացուցեն, որ համապատասխանությունն ապահովված է:

Սննդամթերքի անվտանգության և բույսերի ու կենդանիների առողջության կառավարման կարողությունը շատ կարևոր է ոչ միայն արտահանման համար սահմանված պահանջներին համապատասխանությունն ապահովելու, այլ նաև ներկրվող և տեղական արտադրության գյուղատնտեսական և պարենային ապրանքների նկատմամբ արդյունավետ հսկողություն իրականացնելու համար:

ՀՀ գործող օրենսդրությամբ սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համար պատասխանատվությունը կրում է արտադրողը (այդ նորմը լայնորեն կիրառվում է նաև միջազգային պրակտիկայում):

Անվտանգ սննդի արտադրությունը մի ամբողջ շղթա է, որն ընդգրկում է արդյունավետ գործող կորպորատիվ պետական և գիտական համակարգերը:

Սննդի անվտանգության համակարգի ներդրումը պահանջում է հետևյալ միջոցառումների իրականացումը`

ա) սննդամթերքի անվտանգության համակարգի ներդրման իրավական հիմքերի ձևավորում, մասնավորապես «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքի և դրա կիրարկումն ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերի ընդունում, որը պետք է կարգավորի սննդամթերքի, սննդամթերքի հետ շփվող նյութերի և սննդային հավելումների ներմուծման, արտահանման, արտադրության, վերամշակման, փաթեթավորման, մակնշման, փոխադրման, պահպանման, իրացման, ինչպես նաև առևտրի և հանրային սննդի ոլորտում ծառայությունների մատուցման փուլերում անվտանգությունը և որակին առնչվող հարաբերությունները.

բ) սննդի անվտանգության բնագավառում պետական քաղաքականության սկզբունքների հստակեցում, որոնք, մասնավորապես, հանգում են հետևյալին`

- պարենային օրենսդրության կատարումն ապահովելու և մարդու կյանքի, առողջության ապահովման նպատակով անվտանգ սննդամթերքի օգտագործման և սպառողական իրավունքների պաշտպանության գերակայությունը,

- սննդի շղթայում կատարվող գործառնությունների ժամանակ մարդու կյանքի, առողջության անվտանգության և շրջակա միջավայրի անվտանգության երաշխիքների ապահովումը, հիշատակված բնագավառում պետական վերահսկողության ապահովումը,

- գիտականորեն հիմնավորված անվտանգության նորագույն տեխնոլոգիաների մշակման և ներդրման խրախուսումը,

- սպառողների իրավունքների պաշտպանության և սննդամթերքի որակի ու անվտանգության նկատմամբ հասարակական վերահսկողություն իրականացնող կազմակերպություններին աջակցությունը,

- հասարակությանը սննդամթերքի որակի անվտանգության և վտանգավոր սննդամթերքի վերաբերյալ խորհրդատվության և տեղեկատվության ապահովումը,

- սննդամթերքի անվտանգության ապահովման ուղղությամբ միջազգային և տարածաշրջանային համապատասխան կազմակերպությունների հետ համագործակցության ապահովումը:

Սննդի անվտանգության համակարգի ներդրման համար իրավական հիմքերի կատարելագործման հետ մեկտեղ, կիրականացվեն համապատասխան ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ: Մասնավորապես, նախատեսվում է`

ա) կոդեքսի ազգային կոմիտեի ստեղծումը:

«Կոդեքս Ալիմենտարիուս»-ի ազգային կոմիտեն համակարգելու է սննդամթերքի անվտանգության ապահովման բնագավառում ազգային ստանդարտները միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցումը, համագործակցությունը միջազգային և այլ երկրների համապատասխան կառույցների հետ, սննդամթերքի անվտանգության և որակի նկատմամբ հսկողության իրականացումը, բնակչության իրազեկումը, սպառողների շահերի պաշտպանությունը և այլն` հասարակական կազմակերպությունների ներգրավմամբ, ինչպես նաև գործունեության թափանցիկության ապահովմամբ.

բ) տեղական արտադրության սննդամթերքի անվտանգության և կրիտիկական կետերի հսկման, ինչպես նաև ԻՍՕ 9001-2000 որակի կառավարման համակարգերի ներդրումը:

Սննդամթերքի անվտանգության ապահովման բնագավառի գործունեությունն իրականացվելու է ԱՀԿ-ի սանիտարական և բուսասանիտարական միջոցառումների համաձայնագրի պահանջներին համապատասխան.

գ) սննդամթերքի որակի և անվտանգության հսկողության գործընթացի կազմակերպման համար անհրաժեշտ է փորձաքննություն անցկացնող լաբորատորիաների կարողությունների ուժեղացում և նորերի ստեղծում` ապահովելով դրանց տեխնիկական հագեցվածությունը, համապատասխան կադրերի ուսուցումը և վերապատրաստումը:

Սննդամթերքի անվտանգության համակարգի ներդրումը կնպաստի պարենամթերքի որակի բարելավմանը և արտահանման խթանմանը, արդյունքում կբարելավվի պարենամթերքի ապրանքաշրջանառության հաշվեկշիռը:

 

5. Գոտիական մասնագիտացում և արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխում

Գյուղատնտեսության արտադրական գործոնների արդյունավետ օգտագործումը, տարածաշրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ուղղությամբ հիմնավորված քաղաքականության կիրառումը և գյուղական աղքատության հաղթահարումը պահանջում են բազմակողմանիորեն հիմնավորված գոտիական մասնագիտացում և արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխում: Ազատական տնտեսության պայմաններում այս գործընթացները հիմնականում կարգավորվում են շուկայական գործոններով, սակայն, նկատի ունենալով հիմնախնդրի ռազմավարական նշանակությունը, պետությունը տարածքային զարգացման քաղաքականության շրջանակներում անուղղակիորեն կարող է նպաստել արտադրության մասնագիտացմանը և ռացիոնալ տեղաբաշխմանը:

Ագրարային ոլորտում տնտեսական վերափոխումների ժամանակահատվածում տարբեր սոցիալ-տնտեսական գործոնների թելադրանքով նկատելիորեն խաթարվել է (անցանկալի տրանսֆորմացիայի է ենթարկվել) գյուղատնտեսական գոտիների մասնագիտացումը, որի հետևանքով զգալիորեն նվազել է ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, կրճատվել է միավոր տարածությունից ստացվող համախառն արտադրանքը և աշխատանքի արտադրողականությունը:

Այս իրավիճակի աստիճանական կարգավորման նպատակով, հանրապետության բնատնտեսական ներուժի հնարավորությունների գնահատման հիման վրա, ռազմավարության փաստաթղթում ներկայացվում է հանրապետության մարզերի հեռանկարային նախընտրելի մասնագիտացման ուղղությունները: Վերջինս ուղենիշային է ինչպես ագրարային, այնպես էլ տարածքային զարգացման քաղաքականության համար:

Նկատի ունենալով, որ հանրապետությունում առանձնացված գյուղատնտեսական գոտիները հիմնականում համընկնում են մարզային բաժանմանը` կառավարելիության տեսանկյունից գոտիական մասնագիտացումը և արտադրության տեղաբաշխումը նպատակահարմար է գտնվել ներկայացնել մարզային կտրվածքով:

 

Հանրապետության մարզերի գյուղատնտեսության նախընտրելի մասնագիտացումը

և գլխավոր ճյուղերը (համախառն արտադրանքի կառուցվածքով)

 

._________________________________________________________________________.

|  Մարզերը  | Մինչև  ագրարային   |  Ներկայիս վիճակը    |   Հեռանկարային   |

|           | բարեփոխումները     |                     |   մասնագիտացումը |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|     1     |       2            |        3            |          4       |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Արագածոտն  |բանջարաբուծություն, |կաթնամսային          |կաթնամսային       |

|           |խաղողագործություն,  |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |պտղաբուծություն,    |կարտոֆիլաբուծություն,|պտղաբուծություն,  |

|           |կաթնամսային         |պտղաբուծություն,     |կարտոֆիլա-        |

|           |տավարաբուծություն,  |հացահատիկային        |բուծություն,      |

|           |ոչխարաբուծություն   |տնտեսություն         |ոչխարաբուծություն,|

|           |                    |                     |կերարտադրություն  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Արարատ     |խաղողագործություն,  |բանջարաբուծություն,  |խաղողագործություն,|

|           |պտղաբուծություն,    |խաղողագործություն,   |բանջարաբուծու-    |

|           |բանջարաբուծություն, |մսակաթնային          |թյուն, կաթնային   |

|           |կաթնային            |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |տավարաբուծություն,  |հացահատիկային        |պտղաբուծություն,  |

|           |թռչնաբուծություն    |տնտեսություն,        |վաղահաս կարտոֆիլա-|

|           |                    |պտղաբուծություն,     |բուծություն       |

|           |                    |կարտոֆիլաբուծություն |                  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Արմավիր    |խաղողագործություն,  |բանջարաբուծություն,  |խաղողագործություն,|

|           |պտղաբուծություն,    |հացահատիկային        |բանջարա-          |

|           |բանջարաբուծություն, |տնտեսություն,        |բուծություն,      |

|           |կաթնային            |խաղողագործություն,   |պտղաբուծություն,  |

|           |տավարաբուծություն,  |մսակաթնային          |կաթնային          |

|           |թռչնաբուծություն,   |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |խոզաբուծություն,    |կարտոֆիլաբուծություն,|վաղահաս կարտոֆիլա-|

|           |եթերայուղային       |պտղաբուծություն      |բուծություն       |

|           |արտադրություն       |                     |                  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Գեղարքունիք|մսակաթնային         |կարտոֆիլաբուծություն,|մսակաթնային       |

|           |անասնապահություն,   |կաթնամսային          |անասնապահություն, |

|           |ծխախոտագործություն, |անասնապահություն,    |կարտոֆիլա-        |

|           |կարտոֆիլաբուծություն|հացահատիկային        |բուծություն,      |

|           |                    |տնտեսություն,        |հացահատիկային     |

|           |                    |բանջարաբուծություն   |տնտեսություն,     |

|           |                    |                     |կերարտադրություն  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Լոռի       |կաթնային և  տոհմային|կաթնամսային          |կաթնամսային       |

|           |անասնապահություն,   |անասնապահություն,    |անասնապահություն, |

|           |կարտոֆիլաբուծություն|կարտոֆիլաբուծություն,|կարտոֆիլա-        |

|           |                    |հացահատիկային        |բուծություն,      |

|           |                    |տնտեսություն,        |հացահատիկային     |

|           |                    |կերարտադրություն     |տնտեսություն,     |

|           |                    |                     |կերարտադրություն, |

|           |                    |                     |ճակնդեղա-         |

|           |                    |                     |գործություն,      |

|           |                    |                     |պտղաբուծություն   |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Կոտայք     |կաթնամսային         |մսակաթնային          |կաթնամսային       |

|           |անասնապահություն,   |անասնապահություն,    |անասնապահություն, |

|           |թռչնաբուծություն,   |բանջարաբուծություն,  |թռչնաբուծություն, |

|           |պտղաբուծություն,    |կարտոֆիլաբուծություն,|պտղաբուծություն,  |

|           |հացահատիկային       |հացահատիկային        |հացահատիկային     |

|           |տնտեսություն,       |տնտեսություն,        |տնտեսություն,     |

|           |բանջարաբուծություն  |պտղաբուծություն      |բանջարաբուծություն|

|           |                    |                     |կերարտադրություն  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Շիրակ      |մսակաթնային         |կաթնամսային          |մսակաթնային       |

|           |տավարաբուծություն,  |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |ոչխարաբուծություն,  |հացահատիկային        |ոչխարաբուծություն,|

|           |ճակնդեղագործություն,|տնտեսություն,        |հացահատիկային     |

|           |հացահատիկային       |կարտոֆիլաբուծություն,|տնտեսություն,     |

|           |տնտեսություն        |բանջարաբուծություն,  |կարտոֆիլա-        |

|           |                    |ոչխարաբուծություն    |բուծություն,      |

|           |                    |                     |կերարտադրություն, |

|           |                    |                     |բանջարաբուծություն|

|           |                    |                     |ճակնդեղա-         |

|           |                    |                     |գործություն       |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Սյունիք    |մսակաթնային         |կաթնամսային          |մսակաթնային       |

|           |տավարաբուծություն,  |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |ոչխարաբուծություն,  |ոչխարաբուծություն,   |ոչխարաբուծություն,|

|           |ծխախոտագործություն, |կարտոֆիլաբուծություն,|կերարտադրություն, |

|           |պտղաբուծություն,    |հացահատիկային        |հացահատիկային     |

|           |խաղողագործություն   |տնտեսություն         |տնտեսություն,     |

|           |                    |                     |մերձարևադարձային  |

|           |                    |                     |պտղաբուծություն   |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Վայոց ձոր  |տավարաբուծություն,  |մսակաթնային          |մսակաթնային       |

|           |ոչխարաբուծություն,  |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |ծխախոտագործություն, |պտղաբուծություն      |պտղաբուծություն,  |

|           |խաղողագործություն,  |                     |ոչխարաբուծություն |

|           |պտղաբուծություն     |                     |                  |

|___________|____________________|_____________________|__________________|

|Տավուշ     |ծխախոտագործություն, |մսակաթնային          |մսակաթնային       |

|           |պտղաբուծություն,    |տավարաբուծություն,   |տավարաբուծություն,|

|           |կաթնամսային         |կարտոֆիլագործություն,|պտղաբուծություն,  |

|           |տավարաբուծություն,  |հացահատիկային        |խաղողագործություն,|

|           |խաղողագործություն,  |տնտեսություն,        |խոզաբուծություն,  |

|           |խոզաբուծություն     |խոզաբուծություն,     |կերարտադրություն, |

|           |                    |ոչխարաբուծություն,   |ծխախոտագործություն|

|           |                    |խաղողագործություն    |                  |

._________________________________________________________________________.

 

Գյուղատնտեսության ռացիոնալ տեղաբաշխման և մասնագիտացման քաղաքականության հիմնական ուղղություններն են`

- բնատնտեսական ներուժի արդյունավետ օգտագործումը և գյուղական բնակավայրերի սոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելավումը` ելակետ ունենալով` մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրավորումը,

- ըստ տարածաշրջանային զարգացման գերակայությունների` գյուղատնտեսության սուբսիդավորման և դրամաշնորհային ծրագրերի իրականացման տարբերակված մոտեցումների կիրառումը,

- նպատակային վարկավորման և մարքեթինգային աջակցության միջոցով փոքր և միջին ձեռնարկատիրության աշխարհագրության ընդլայնում` ելակետ ունենալով հեռավոր և սահմանամերձ տարածաշրջանների զարգացման առաջնայնությունը,

- շուկայական ու արտադրական և գյուղի սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման միջոցով ներդրումային պայմանների բարելավումը,

- միջմարզային տնտեսական ինտեգրացման խթանումը և զարգացումը:

Սահմանամերձ բնակավայրերի տնտեսական և սոցիալական զարգացման համալիր աջակցություն: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է հետևյալ միջոցառումների իրականացումը`

- սակավաբնակ բնակավայրերի ամրապնդում,

- սահմանային գոտու թույլ զարգացած տարածքներում քաղաքաշինական-տնտեսական առաջնահերթ զարգացման ռեժիմի սահմանում,

- տրանսպորտային և ինժեներական ենթակառուցվածքների կրկնորդված ցանցի, տեղական նշանակության ճանապարհների ցանցի ընդլայնում,

- գյուղատնտեսական գործունեություն ապահովող պետական աջակցությամբ ծրագրերի համար սահմանամերձ գոտում իրականացման առաջնահերթության ապահովում,

- սահմանամերձ գոտու գյուղատնտեսության և գյուղի զարգացման համալիր ծրագրի և դրա իրականացման միջոցառումների մշակում:

 

6. Հողաբարելավում և շրջակա միջավայրի վրա բացասական ներգործության

մեղմացում

Հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացման համար առանցքային նշանակություն ունի հողաբարելավման համալիր միջոցառումների իրականացումը, որոնց կարևոր բաղադրիչներից են ոռոգման համակարգերի և հողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավման միջոցառումները: Վերջիններիս կուղղվեն մի շարք վարկային և ՀՀ պետական բյուջեից ֆինանսավորվող մի շարք ծրագրեր:

Սույն ռազմավարության շրջանակներում ոռոգման համակարգերի զարգացման և հողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավման հիմնական ուղղություններն են`

ա) ոռոգման համակարգի կառավարման կառուցվածքի կատարելագործում և տեխնիկական վիճակի բարելավում.

բ) մեխանիկական ոռոգումն ինքնահոսի փոխարինման, ոռոգման ջրի տնօրինման, տրման և հաշվառման իրավական-կազմակերպական հստակ մեխանիզմների ստեղծում.

գ) նպաստել ջրօգտագործողների ընկերությունների կայացմանը և հետագա զարգացմանը, ինչպես նաև ջրօգտագործողների ընկերությունների միությունների ստեղծմանը.

դ) ներտնտեսային ոռոգման ցանցի վերականգնմանն աջակցություն.

ե) դրենաժային ցանցերի տակ ընկած ոռոգելի հողատարածքներում գրունտային ջրերի մակարդակի և հանքայնացման կարգավորման, հողերի երկրորդական աղակալման, բնակավայրերի ջրակալման, տարափոխիկ հիվանդությունների կանխարգելման, հողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավման ու գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության կայունության ապահովման նպատակով Կոլեկտորադրենաժային ցանցերի մաքրման և նորոգման 2006-2008թթ. ծրագրի իրականացում, որի արդյունքում 2007թ. սկսած գերխոնավ հողերի առավելագույն տարածքը չպետք է գերազանցի 19.0 հազ. հեկտարը,

զ) ոռոգման համակարգերի զարգացման վարկային ծրագրի երկրորդ փուլի իրականացումը, որն ուղղվում է ոռոգման դրենաժային համակարգերի կառավարման կառուցվածքային բարեփոխումներին: Ծրագիրը լուծում է տալու հետևյալ խնդիրներին`

- ինքնահոս ոռոգման համակարգերի կառավարման միջոցով իջեցնել ջրի արժեքը, ապահովել հուսալի ջրամատակարարում և բարձրացնել ջրապահովությունը,

- համակարգի տեխնիկական վիճակի բարելավման միջոցով ապահովել հուսալի ջրամատակարարում, ջրի կորուստների և համակարգերի շահագործման ծախսերի նվազեցում,

- լրացուցիչ ջրառի շնորհիվ բարձրացնել երկրագործության արդյունավետությունը,

- պայմաններ ստեղծել ոռոգման համակարգերի շահագործման և պահպանման գործընթացների ապապետականացման համար,

- կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացմամբ բարելավել համակարգերի արդյունավետ կառավարումը, ապահովել սակագնային քաղաքականության թափանցիկությունը և մինչև ծրագրի ավարտը ոլորտը դարձնել ինքնածախսածածկելի.

է) պատվարների անվտանգության առաջին և երկրորդ ծրագրերի իրականացումը: Առաջին ծրագիրը նպատակաուղղվելու է շուրջ 360 հազ. բնակչության անվտանգության ապահովմանը և ոռոգման համակարգերի ջրապահովվածության ավելացմանը: Ծրագիրը ներառում է առավել մեծ վտանգ ներկայացնող 20 պատվարների վերականգնման և անվտանգության ու այլ միջոցառումների իրականացումը: Երկրորդ ծրագիրը ներառում է 47 պատվարների վերականգնման աշխատանքներ:

ը) «Հազարամյակի մարտահրավերներ» հիմնադրամի հայաստանյան ծրագրի «Ոռոգվող գյուղատնտեսություն» ենթածրագրի իրականացումը: Համաձայն ծրագրի` 5 տարվա ընթացքում ավելի քան 113 մլն ԱՄՆ դոլար ուղղվելու է ոռոգման ոլորտում առկա հիմնախնդիրների լուծմանը: Ոռոգման համակարգերի բնագավառում ծրագիրը ներառելու է 21 տարածաշրջանային ոռոգման սխեմաներ և իրականացվելու են հետևյալ աշխատանքները`

- կկառուցվեն 18 ինքնահոս համակարգեր,

- կկառուցվեն 5 նոր ջրամբարներ և կվերականգնվեն 2 վթարային անավարտ ջրամբարներ,

- կվերականգնվեն 6 խոշոր մայր ջրանցքների 200 կմ ընդհանուր երկարությամբ վթարային հատվածներ,

- կվերականգնվեն և կվերազինվեն 68 պոմպակայան,

- ջրօգտագործողների մասնակցությամբ կվերականգնվեն վատ վիճակում գտնվող շուրջ 75 հազ. հա տարածություն ընդգրկող ներտնտեսային ոռոգման ցանցեր,

- կվերականգնվի Արարատյան հարթավայրի կոլեկտորադրենաժային համակարգը, որի արդյունքում կբարելավվի շուրջ 25 հազ. հա հողատարածքների մելիորատիվ վիճակը:

Ծրագրի իրականացման արդյունքում հնարավորություն կստեղծվի շուրջ 30 %-ով կրճատել օգտագործվող էլեկտրաէներգիան, շուրջ 30 հազ. հա-ի վրա վերականգնել ոռոգման համակարգը, 20 % -ով կրճատել համակարգի ընդհանուր ծախսերը.

թ) բնական կերահանդակների (արոտների) բարելավման և ջրարբիացման ծրագրի իրականացում: Վերջինիս ուղղությամբ տարեկան կուղղվեն շուրջ 160.0 մլն դրամ միջոցներ: Ծրագրի իրականացման արդյունքում կբարձրանա բնական կերահանդակների բերքատվությունը, կավելանան իրական եկամուտները, որը կնպաստի աղքատության նվազեցմանը.

ժ) Արարատյան հարթավայրի ոռոգելի երկրորդային աղակալված հողերի արմատական բարելավման ծրագրի իրականացում: Ծրագրի իրականացման արդյունքում շուրջ 8.0 հազ. հա հողատարածքներում կկարգավորվեն գրունտային ջրերի մակարդակները, կկանխարգելվեն երկրորդային աղակալման գործընթացները, կկանխվի այդ տարածքներում գտնվող բնակավայրերի ջրակալումը, կապահովվի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի կայուն բերքատվություն, որը կնպաստի աղքատության կրճատմանը.

ժա) գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման նորմերի ու ռեժիմների ճշտման ծրագրի իրականացում: Ծրագրի արդյունքում ավելի քան 30 տարվա վաղեմության ոռոգման նորմերի և ռեժիմների փոխարեն կառաջարկվեն նոր, ոռոգման ժամանակակից պայմաններին բավարարող նորմեր և ռեժիմներ, որոնց կիրառմամբ մշակաբույսերը վեգետացիոն շրջանում կապահովվեն անհրաժեշտ ջրաքանակով, որի հետևանքով 10-15 %-ով կխնայվեն ջրային ռեսուրսները:

 

7. Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման համար նախապայմանների ստեղծում

և իրավական հիմքերի ձևավորում

Միջազգային շուկայում, հատկապես Եվրամիության երկրներում, տարեցտարի աճում է պահանջարկը ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված օրգանական պարենամթերքների նկատմամբ: Հայաստանում առկա են որոշակի նախապայմաններ առավել բարձր ավելացված արժեք ապահովող օրգանական սննդամթերքի արտադրության զարգացման համար:

Օրգանական գյուղատնտեսական արտադրությունը հիմնված է կայուն և հավասարակշռված ագրոէկոհամակարգերի ստեղծման, պահպանության, աղտոտող տեխնոլոգիաների օգտագործման բացառման, քիմիական նյութերի կիրառման խիստ սահմանափակման, բույսերի տեսակների, ինչպես նաև կենդանիների ցեղերի կենսաբազմազանության ավելացման և հողի բնական բերրիության բարձրացման, արդյունավետ ցանքաշրջանառության, օրգանական պարարտանյութերի կիրառման, վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ պայքարի կենսաբանական ու ֆիզիկական և այլ մեթոդներով պայքարի կազմակերպման վրա:

Օրգանական արտադրության բնագավառում արգելվում է գենետիկական վերափոխված օրգանիզմների և դրանց ածանցյալների, իոնացնող ճառագայթման, ինչպես նաև ժամանակակից որևէ կենսատեխնոլոգիական մեթոդների կիրառումը:

Անասնաբուծական ծագմամբ մթերքների և դրանց վերամշակումից ստացվող օրգանական սննդամթերքի արտադրության համար կարևոր նախադրյալ է Հայաստանում ալպիական և ենթալպյան գոտու արոտավայրերի առկայությունը:

Հանրապետությունում օրգանական գյուղատնտեսության ձևավորման ու զարգացման համար անհրաժեշտ է`

ա) մշակել և գործողության մեջ դնել «Օրգանական գյուղատնտեսության մասին» ՀՀ օրենքը, որը սահմանելու և կարգավորելու է օրգանական գյուղատնտեսության հիմնական սկզբունքները, այդ բնագավառում լիազոր մարմնի (ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության) իրավասությունները, տեսչական գործունեության և համապատասխանության գնահատման կարգը, օրգանական արտադրության մակնշման և պիտակավորման մոտեցումները, տնտեսավարողների պարտականությունները, ինչպես նաև բնագավառի պետական աջակցության ուղղությունները.

բ) «Օրգանական գյուղատնտեսության մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկումն ապահովելու համար անհրաժեշտ է մշակել համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտեր, մասնավորապես`

- տեսչական գործունեության և պետական վերահսկողության կարգը,

- օրգանական արտադրանքին պարտադիր ներկայացվող պահանջները,

- ոչ օրգանական ծագմամբ նյութերի ցանկը, որոնք կարող են օգտագործվել որպես բաղադրամասեր,

- բուսական և կենդանական ծագմամբ գյուղատնտեսական հումքից վերամշակված սննդամթերքի փաթեթավորման կարգը,

- օրգանական արտադրանքի պահեստավորման, տարավորման, փոխադրման, մակնշման և պիտակավորման կարգը, ինչպես նաև օրգանական պարենամթերքի ապրանքային շարժին վերաբերող այլ գործառույթներին առնչվող իրավական ակտերի մշակումը.

գ) մշակվող իրավական ակտերի համապատասխանեցում այդ բնագավառը կարգավորող Եվրամիության օրենսդրությանը.

դ) մասնավոր հատվածում համապատասխանությունը հավաստող (գնահատող) մարմինների ձևավորմանն աջակցությունը: Այդ մարմինները պետք է ունենան վերահսկողության (տեսչական գործունեության) համապատասխան փորձ, ռեսուրսներ, որակավորված աշխատակազմ, աշխատանքներն իրականացնեն թափանցիկ և համապատասխանության գնահատման գործառույթների իրականացման ընթացքում ապահովեն տնտեսավարողների առևտրային գաղտնիությունը: Համապատասխանությունը գնահատող մարմինները պետք է հավատարմագրվեն պետական կառավարման լիազոր մարմնի կողմից: Ընդ որում, օրգանական արտադրանք ներմուծող երկիրը կարող է ցանկացած ժամանակ իրավասու լինել միջազգային վերստուգում և աուդիտ անցկացնելու հանրապետությունից արտահանվող օրգանական մակնշումը կրող պարենամթերքների նկատմամբ.

ե) օրգանական արտադրության ազգային ստանդարտների (տեխնիկական կանոնակարգերի) մշակում և դրանց ներդաշնակեցում միջազգային չափորոշիչներին:

Հանրապետությունում օրգանական արտադրության խթանման համար անհրաժեշտ է ապահովել աջակցությունը խորհրդատվության, տեղեկատվության տրամադրման, ինչպես նաև լրավճարների ուղղությամբ:

 

8. Բուսաբուծության զարգացում

Ագրոտեխնիկական առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրում, բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի մշակության ընդլայնում, սելեկցիայի և սերմնաբուծության համակարգի զարգացում, սերմերի որակի հսկողության գործուն մեխանիզմների կիրառում, բույսերի պաշտպանության և կարանտինի միջոցառումների իրականացում, մշակաբույսերի գենետիկական բազմազանության` ներառյալ մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցների պահպանության ապահովումը

Բուսաբուծության զարգացում: Ռազմավարության շրջանակներում բուսաբուծության ճյուղի զարգացման գերակայություններն են համարվում`

- ագրոտեխնիկայի առաջադիմական համակարգերի ներդրման միջոցով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացումը և միավոր արտադրանքի հաշվով արտադրական ծախսերի կրճատումը,

- ցանքատարածությունների կառուցվածքի բարելավումը և միավոր տարածությունից ստացվող եկամտի ավելացումը,

- բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի ներդրումը, մշակության ագրոտեխնիկայի յուրացումը,

- դաշտային կերարտադրության արդյունավետության բարձրացումը և կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունների 3.0 անգամ ավելացումը,

- 490 հազ. հա վարելահողերի լիարժեք օգտագործումը, դրանից առնվազն 446.1 հազ. հա ինտենսիվ մշակության և 280 հազ. հա ոռոգման ապահովումը (գծապատկեր 6),

- բազմամյա տնկարկների տարածության ավելացումը մինչև 72.0 հազ. հա, որից պտղատու այգիներ` 45.6 և խաղողի` 26.4 հազ. հա:

Գծապատկեր 6

 

-------------------------------

ԻՐՏԵԿ - գծապատկերը չի բերվում

 

Կանխատեսվող մակարդակի ձեռքբերման ռազմավարության ուղղություններն են`

ա) հանրապետության գոտիական առանձնահատկություններին համապատասխան մշակության և բերքահավաքի առաջադիմական տեխնոլոգիաների արմատավորումը: Այդ նպատակով` նոր տեխնոլոգիաների ներդրման ծրագրի իրականացում, վերջինիս ուղղությամբ գյուղացիական տնտեսություններին և գյուղատնտեսությունում զբաղված տնտեսավարողներին խորհրդատվական ու տեղեկատվական աջակցություն.

բ) բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի ընդլայնման նպատակով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի կառուցվածքի բարելավման` ցածր ինտենսիվությամբ մշակաբույսերի` առավել արժեքավոր տեսակներով փոխարինման, հանրապետության պայմաններին համապատասխանող հատիկաընդեղեն մշակաբույսերի (հնդկաձավար, ոլոռ, հաճար և այլն) մշակության տեխնոլոգիաների յուրացման, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մշակության, պարարտացման, պաշտպանության առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրման ծրագրերի իրականացում.

գ) բարձր ավելացված արժեքով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրության խթանմանը կուղղվի «Հազարամյակի մարտահրավերներ» հայաստանյան ծրագրի «Գյուղատնտեսության կայունություն» ենթաբաղադրիչը, որով նախատեսվում է այդ բնագավառում գյուղացիական տնտեսություններին տեխնիկական օժանդակություն, ինչպես նաև բարձր ավելացված արժեքի մշակաբույսերի արտադրության ներդրման փորձացուցադրական տնտեսությունների ձևավորում հանրապետության բոլոր մարզերում և այս բնագավառում նպատակային վարկերի տրամադրում.

դ) բուսաբուծության ճյուղում բարձր ավելացված արժեքով արտադրության անցման ուղղությամբ ծրագրեր կիրականացվեն Գյուղական ձեռնարկությունների և փոքրածավալ առևտրային գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրի շրջանակներում հանրապետության տարբեր մարզերում իրականացվող տեխնոլոգիաների գնահատման ծրագրերի միջոցով.

ե) սերմերի արտադրության, օգտագործման բնագավառում «Սերմերի մասին» ՀՀ օրենքի և դրա կիրարկումն ապահովող իրավական ակտերի պահանջների կատարում:

զ) սելեկցիայի և առաջնային սերմնաբուծության գիտական ապահովում, երկրորդային սերմնաբուծության ոլորտում մասնավոր ձեռներեցության խթանում և սերմնարտադրության հավաստագրում.

է) սորտափորձարկման համակարգի կատարելագործում և ընդլայնում.

ը) առանձնակի ուշադրություն դարձնել գարնանացան հացաբույսերի (գարնանացան ցորեն, գարնանացան գարի, վիկ և վարսակ), ինչպես նաև բազմամյա կերային մշակաբույսերի սերմնաբուծությանը.

թ) խաղողի սելեկցիայի աշխատանքների նպատակաուղղում ցրտադիմացկուն, բարձրորակ, փոխադրաունակ, սեղանի, ունիվերսալ և տեխնիկական նոր սորտերի ստեղծմանն ու ներդրմանը: Առանձնակի ուշադրություն դարձնել վիրուսազերծ տնկանյութի արտադրության և հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրմանը.

ժ) բույսերի գենոֆոնդի պահպանության, սելեկցիոն նվաճումների լիարժեք օգտագործման և այս ոլորտում միջազգային համագործակցության զարգացում, 2006-2008թթ. Բույսերի նոր սորտերի պահպանության միջազգային միությանը և Սերմերի որակի ստուգման միջազգային ասոցիացիային Հայաստանի Հանրապետության անդամակցություն.

ժա) ՀՀ կառավարության և դոնոր համայնքի աջակցությամբ Հայաստանի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի և դրանց վայրի ազգակիցների գենետիկական բանկի ստեղծում.

ժբ) սերմերի պահուստային (փոխանցիկ) ֆոնդերի ձևավորում, հանրապետությունում հացահատիկային և կերային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի և բանջարեղենի բարձր վերարտադրության սերմացուների կայուն սորտաթարմացման, տեսականու ընդլայնման և սերմերի որակի ստուգման աջակցություն: Հացահատիկային մշակաբույսերի սերմնաբուծության զարգացման ծրագրերի մշակում և իրականացում.

ժգ) սերմնաբուծության և սերմերի որակի հսկողության բնագավառում «Սերմերի մասին» ՀՀ օրենքի պահանջների կատարման, և «Սելեկցիոն նվաճումների պահպանության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքներում համապատասխան լրացումների և փոփոխությունների միջոցով ագրարային կանոնների պահպանման պահանջների ուժեղացում.

ժդ) Միավորված ազգերի կազմակերպության Գյուղատնտեսության և պարենի կազմակերպության (ՖԱՕ), Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամի (ԻՖԱԴ), ինչպես նաև գյուղատնտեսության հետազոտական միջազգային կենտրոնների (ԻԿԱՐԴԱ, ՍԻՄԻԹ, ԻԳԲՌԻ և այլն) աջակցությամբ` գյուղատնտեսական մշակաբույսերի սելեկցիայի ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրում, մասնավորապես, կենսատեխնոլոգիական (ինվիտրո) եղանակով սերմնաբուծության արդյունավետության բարձրացում.

ժե) դեղաբույսերի պլանտացիոն աճեցման, հատապտուղների արտադրության և վերամշակման խթանում.

ժզ) ՀՀ պետբյուջեից և այլ աղբյուրներից կատարվող հատկացումների օգտագործման արդյունավետ մեխանիզմների կիրառման հաշվին ավելացնել բույսերի առավել վտանգավոր և մասսայական վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի աշխատանքների ծավալները: Բույսերի պաշտպանության միջոցառումների 2007-2009թթ. ծրագրի իրականացում: Բուսասանիտարական առավել կայուն վիճակ ստեղծելու համար բույսերի պաշտպանության միջոցառումների իրականացում նաև ընդհանուր օգտագործման տարածքներում (անտառներ, զբոսայգիներ, արոտավայրեր).

ժէ) բույսերի պաշտպանության միջոցների և պարարտանյութերի ներկրման, պահպանության ու վաճառքի գործընթացների իրավական կարգավորում և տեսչական հսկողության ուժեղացում.

ժը) բույսերի պաշտպանության ինտեգրացված պայքարի ներդրում, կենսաբանական և էկոլոգիապես անվտանգ միջոցների կիրառության ընդլայնում: 2006թ. համեմատությամբ մինչև 2007թ. վերջը մորեխների դեմ արդյունավետ պայքարի միջոցով` գյուղատնտեսական մշակաբույսերին հասցվող վնասի ամբողջական վերացում (100 տոկոս) և կրծողների դեմ պայքար իրականացրած տարածքներում դրանց տարածվածության կրճատում` առնվազն 80 տոկոսով.

ժթ) տարբեր կազմակերպական ձևերով գործող բույսերի պաշտպանության ծառայությունների ձևավորման խթանում, դրանց կայացմանը մասնագիտական և խորհրդատվական աջակցություն.

ի) հանրապետության տարածքի բուսասանիտարական անվտանգության ապահովման նպատակով Բույսերի կարանտինի միջոցառումների 2007-2009թթ. միջնաժամկետ ծրագրի իրականացում.

իա) հանրապետության ներդրումային դիրքի բարելավման և գյուղատնտեսական մթերքների արտահանման խթանման նպատակով Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանն անդամակցության շրջանակներում ֆիտոսանիտարական պահանջների կատարման ապահովում` ֆիտոսանիտարական վիճակի մոնիթորինգի և տեսչական գործունեության բարելավման աշխատանքների կատարում.

իբ) կարանտին փորձաքննության համար անհրաժեշտ նյութատեխնիկական բազայի արդիականացում և Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության պահանջներին համապատասխան նորմատիվային հիմքերի ներդաշնակեցում.

իգ) Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամակցության շրջանակներում ստանձնած պարտավորությունների և «Իրավական ակտերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի պահանջներին համապատասխան «Բույսերի կարանտինի և պաշտպանության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի ընդունում և ենթաօրենսդրական ակտերի մշակում.

իդ) Հողերի ագրոքիմիական հետազոտության և բերրիության բարձրացման 2007-2009թթ. ծրագրի իրականացման շնորհիվ գյուղատնտեսությունում պարարտացման արդյունավետ սխեմաների կիրառում:

Հայաստանի Հանրապետության ագրարային հատվածում մշակվող և իրականացվող քաղաքականությունն աջակցելու է կենսաբազմազանության պահպանությանը, ինչպես նաև լանդշաֆտների արդյունավետ կառավարման և բարելավման ծրագրավորմանը` ելնելով «Կենսաբազմազանության մասին», «Համաշխարհային մշակույթի և բնության ժառանգության ապահովման մասին», «Եվրոպայի վայրի բնության և բնական միջավայրի պահպանության մասին», «Լանդշաֆտների մասին» կոնվենցիաների հիմնադրույթներից:

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցների պահպանության աջակցությունն իրականացվելու է հետևյալ ուղղություններով`

ա) մշակաբույսերի և դրանց վայրի նախնիների գենետիկ բանկի ստեղծում,

բ) բնական կերահանդակների բարելավում, արոտավայրերի ջրարբիացում,

գ) տնտեսական արժեք ներկայացնող տեսակների պլանտացիաների և բուծարանների ստեղծում,

դ) անտառների վերականգնում, անտառաշինարարական այլ միջոցառումների իրականացում,

ե) բնական աղետների (երաշտ, խորշակներ, սելավներ, ողողումներ, հողերի աղակալում և այլն) առաջացման կանխարգելում, կանխատեսում և հետևանքների մեղմմանն ուղղված համալիր միջոցառումների իրականացում,

զ) բնական ռեսուրսների հավասարակշռված օգտագործում:

Բուսաբուծության հիմնական ցուցանիշների կանխատեսումները ներկայացվում են աղյուսակներում (աղյուսակ 1, 2):

 

9. Անասնաբուծության զարգացում

Անասնաբուծության ճյուղերի արդյունավետ զուգակցման և ռացիոնալ տեղաբաշխման աջակցություն, տոհմային գործի զարգացման համալիր միջոցառումների իրականացում, անասնաբուժության համակարգի բարելավում և անասնաբուժական միջոցառումների արդյունավետության բարձրացում, անասնաբուծության կերի բազայի զարգացում, անասնաբուծական առևտրային կազմակերպությունների զարգացման աջակցություն, գյուղատնտեսական կենդանիների ցեղերի գենետիկական բազմազանության պահպանության ապահովում

Ռազմավարության շրջանակներում անասնաբուծության զարգացման գերակայություններն են`

- թարմ կաթի և կաթնամթերքների, թռչնի, ոչխարի մսի և ձվի նկատմամբ հանրապետության ներքին շուկայի պահանջարկի ամբողջական, իսկ տավարի ու խոզի մսի նկատմամբ շուրջ 80 տոկոսով բավարարում, պանիրների և վերամշակված մսամթերքների արտահանման ծավալների ավելացում,

- կերային մշակաբույսերի տարածքների ընդլայնման, արոտների արդյունավետ օգտագործման մեխանիզմների կիրառման միջոցով անասնակերերի սեփական արտադրության հնարավորությունների լիարժեք օգտագործում,

- խորհրդատվության ապահովման և նպատակային վարկավորման միջոցով անասնապահական առևտրային կազմակերպությունների ձևավորման խթանում,

- անասունների կերակրման և պահվածքի բարելավման, տոհմային գործի զարգացման և անասնաբուժասանիտարական աշխատանքների կազմակերպման մեխանիզմների կատարելագործման միջոցով մթերատվության բարձրացում,

- թեթև արդյունաբերության ավանդական ճյուղերի (գորգագործություն, մահուդագործություն, կոշիկի և հագուստի արտադրություն) զարգացում և դրա հիման վրա բրդի և կաշվի պահանջարկի ավելացում,

- ալպիական արոտների բարելավման և նպատակային օգտագործման համակարգի ներդրման միջոցով շվեյցարական պանիրների արտադրության և արտահանման ծավալների ավելացում,

- անասնագլխաքանակի հաշվառման բարելավման և համարակալման ու տեղեկատվական համակարգի ձևավորման հիման վրա տոհմային գործի ու անասնաբուժական համակարգի բարելավում, ինչպես նաև պետական ուղղակի աջակցության ծրագրերի իրականացում:

Անասնագլխաքանակի կայունացման տնտեսական հիմքը սեփական կերարտադրության իրական հնարավորությունների, ներկրվող կերերի սահմանային արդյունավետության և անասնապահական մթերքների տեղական արտադրության հարաբերական առավելությունների գնահատումն է: Վերջինից ելնելով` մոտակա ժամանակահատվածում կպահպանվի անասնագլխաքանակի ավելացման միտումը` չնայած նրան, որ այն մինչև այժմ կատարվում է ոչ լիարժեք պահվածքի և կենդանիների կենսաբանական հնարավորություններից ելնելով` համեմատաբար ցածր մթերատվության պայմաններում (գծապատկեր 10, 11):

 

Գծապատկեր 10

Գծապատկեր 11

-----------------------------

ԻՐՏԵԿ -գծապատկերները չեն բերվում

 

Գյուղացիական տնտեսությունները կավելացնեն խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների, այծերի և խոզերի գլխաքանակը, քանի որ, անգամ եկամտաբերության ցածր մակարդակի պարագայում, դրանք ապահովում են կայուն զբաղվածություն, դրամական հոսքերի սեզոնայնության մեղմացում, թարմ և վերամշակված անասնապահական մթերքների նկատմամբ ներտնտեսային կարիքների բավարարում և բարձր իրացվելիություն ունեցող ակտիվների առկայություն: Գյուղացիական տնտեսություններում գլխաքանակի ավելացմանը կնպաստեն նաև գյուղական համայնքներում ձևավորվող կաթի հավաքման և իրացման կառույցները, սպանդանոցները, արոտավայրերի բարելավման ծրագրերը և դաշտային կերարտադրության զարգացումը:

Անասնապահական մթերքների արտադրության ուղղվածություն ունեցող առևտրային կազմակերպությունները ևս կավելացնեն թռչունների, խոզերի և խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը, քանի որ համեմատաբար խոշոր տնտեսություններն ունեն տոհմային ուղղվածություն, թարմ իրացումից բացի, նաև վերամշակման հնարավորություններ:

Հանրապետության պարենային ապահովության մակարդակի բարձրացմանը և գյուղական աղքատության հաղթահարմանը կնպաստեն մեղվաբուծության և ձկնաբուծության զարգացումը: Այդ նպատակով առավել կընդլայնվի մեղվաբույծներին խորհրդատվական և տեխնիկական աջակցության ցուցաբերումը, մեղվաբույծների հասարակական կազմակերպությունների մասնակցությամբ ոլորտի օրենսդրական կարգավորման, հիվանդությունների և վնասատուների դեմ պայքարի աշխատանքների կազմակերպման, ինչպես նաև մեղրի և զուգակցվող արտադրանքների (մեղրամոմ, մեղվի թույն և այլն) արտահանման գործընթացների ակտիվացումը:

Կարևոր է համարվում նաև ձկնաբուծության ոլորտի ընդլայնումը: Այս ուղղությամբ անհրաժեշտ է միջազգային կազմակերպությունների հետ աշխատանք տանել ձկնաբուծական արտադրանքի վերամշակման կարողությունների ընդլայնման և արտաքին շուկայի չափորոշիչներով արտադրանքի արտահանման աջակցության համար:

Կարևոր է համարվում անասնապահական ճյուղի նախընտրելի մասնագիտացման համապատասխան առևտրային կազմակերպությունների ձևավորմանն աջակցությունը` խորհրդատվության և նպատակային վարկավորման միջոցով:

Վերոնշյալ գերակայությունները և զարգացման միտումները հիմք ընդունելով` կանխատեսվել են անասնաբուծության հիմնական ցուցանիշները (աղյուսակներ 3, 4):

Կանխատեսվող մակարդակի ապահովման ռազմավարական ուղղություններն են`

Տոհմային գործի զարգացման համալիր միջոցառումների իրականացում: Ագրարային ոլորտում իրականացված տնտեսական վերափոխումներին հաջորդող ժամանակահատվածում տոհմային գործի անտեսման և արհեստական սերմնավորման ծավալների խիստ կրճատման հետևանքով հանրապետության պայմաններին հարմարեցված անասունների ցեղերի գենոֆոնդի պահպանությունը վտանգվել է, տեղի է ունեցել հետադարձ տրամախաչում և հատկապես խոշոր եղջերավոր անասունների տոհմային հատկանիշները վատացել են 25-30 տոկոսով: Տոհմային գործի զարգացման նպատակով նախատեսվում են`

ա) Տոհմային գործի զարգացման երկարաժամկետ նպատակային ծրագրի մշակում և իրականացում`

բ) հանրապետության պայմաններին հարմարեցված անասունների ցեղերի գենոֆոնդի, գյուղատնտեսական կենդանիների ցեղերի գենետիկական բազմազանության պահպանություն և սելեկցիոն նպատակներով օգտագործում, արհեստական սերմնավորման ենթարկվող անասնագլխաքանակի ավելացում և արդյունքում սերնդատվության ցուցանիշի և մատղաշի տոհմային հատկանիշների բարելավում.

գ) Գյուղատնտեսական կենդանիների համարակալման և հաշվառման համար նախադրյալների ստեղծում և համապատասխան ծրագրի իրականացում.

դ) գյուղատնտեսական կենդանիների գենոֆոնդի պահպանման և կատարելագործման, ինչպես նաև նոր ցեղերի ստեղծմանն ուղղված աշխատանքների իրականացման համար գիտահետազոտական համակարգի ու լիցենզավորված տոհմային անասնաբուծությամբ զբաղվող տնտեսություններին բազմակողմանի աջակցություն.

ե) ըստ գոտիական առանձնահատկությունների անասնապահական տնտեսությունների օպտիմալ չափերի սահմանում և խորհրդատվական ու նպատակային վարկավորման միջոցով այդպիսի տնտեսությունների ձևավորման աջակցություն:

Կերարտադրության, կերակրման և պահվածքի բարելավում: 1990թ. համեմատությամբ դաշտային կերարտադրության ցանքատարածությունների 4.4 անգամ կրճատման, սահմանված նորմաներից նկատելիորեն շեղված անասունների կերակրման, հատկապես հյութալի և համակցված կերերի օգտագործման ծավալների կրճատման, արոտավայրերի հնարավորությունների և կերախոհանոցների չափազանց սահմանափակ օգտագործման հետևանքով խիստ վատացել են անասունների կերակրման և պահվածքի պայմանները: Վերջիններիս հետևանքով տնտեսական վերափոխումներին նախորդող ժամանակահատվածի հետ համեմատ պակասել են` անասնագլխաքանակը և անասունների մթերատվությունը: Կերարտադրության հնարավորությունների օգտագործման և զարգացման, անասունների կերակրման և պահվածքի բարելավման նպատակով նախատեսվում են`

- դաշտային կերարտադրության զարգացման և դրա կառուցվածքի բարելավման հաշվին սեփական արտադրության կերերով ապահովվածության մակարդակի բարձրացում,

- արոտավայրերի երկարաժամկետ վարձակալության և մասնավորեցման խրախուսում, հեռագնա արոտների արդյունավետ օգտագործմանը նպաստող մեխանիզմների ներդրում, արոտավայրերի վարձակալների և սեփականատերերի կողմից արոտների բարելավմանն ուղղված միջոցառումներին տեխնիկական աջակցության և խորհրդատվության ապահովում,

- ալպիական արոտների արդյունավետ օգտագործման մեխանիզմների կիրառում,

- բազմամյա կերային մշակաբույսերի տարածքների ընդլայնման միջոցով դաշտային կերարտադրության կառուցվածքի բարելավում,

- հատիկային և համակցված կերերի, ինչպես նաև սպիտակուցային և վիտամինային հավելումների արտադրության գծով փոքր և միջին ձեռնարկատիրության աջակցություն,

- լեռնային արոտավայրերի դեգրադացման աստիճանի գնահատում և դրանց բարելավման միջոցառումների մշակում:

Անասնաբուժական համակարգի բարելավում և անասնաբուժական միջոցառումների արդյունավետության բարձրացում:

Գյուղատնտեսական կենդանիների անասնաբուժական համակարգի բարելավման նպատակով նախատեսվում են`

ա) կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելում, կենդանիների և մարդու համար ընդհանուր հիվանդություններից ազգաբնակչության պաշտպանություն և հանրապետությունում հակահամաճարակային կայուն իրավիճակի ստեղծում, 2007-2009թթ. հիվանդությունների կանխարգելման ծրագրերի իրականացման շնորհիվ ապահովել առավել վտանգավոր հետևյալ հիվանդություններով` սիբիրախտ, բրուցելոզ, տուբերկուլոզ, դաբաղ, խշխշան պալար, խոզերի ժանտախտ, վարակված կենդանիների գլխաքանակի նվազեցում: Անհրաժեշտ է պարտադիր անասնաբուժական միջոցառումների ցանկում ներառել նաև կատաղության և թռչունների ժանտախտ հիվանդությունները.

բ) անասնաբուժության բնագավառի օրենսդրական հիմքերի հետևողական կարգավորում, սննդի անվտանգության պահանջների ուժեղացում, անասնաբուծական մթերքների սանիտարական փորձաքննության համակարգի բարելավման նպատակով այդ գործառույթն իրականացնող սուբյեկտների հավատարմագրում, լաբորատորիաների տեխնիկական հագեցվածության բարձրացում և կադրային ապահովում.

գ) Անասնաբուժության զարգացման և հակահամաճարակային միջոցառումների նպատակային ծրագրի իրականացում.

դ) նպատակային վարկավորման և դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով անասնաբուժական դեղամիջոցների տեղական արտադրության խթանում, դրանց փորձաքննության, ստանդարտների և իրացման համակարգի կանոնակարգում.

ե) Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը և Միջազգային էպիզոտիկ բյուրոյի անդամակցության շրջանակներում նորմատիվային փաստաթղթերի նույնականացում, տեսչական հսկողության ուժեղացում.

զ) տարածաշրջաններում պետական անասնաբուժական ծառայությունների վերակազմավորման, դրանց գույքի ապապետականացման և միջազգային կազմակերպությունների տեխնիկական աջակցության միջոցով մասնավոր անասնաբուժական ծառայության ձևավորման խթանում.

է) գյուղական համայնքներում անասնաբույժների ինստիտուտի ամրապնդում` դրանց նյութատեխնիկական բազայի համալրման, ՀՀ պետական բյուջեից հատկացումների ավելացման և վճարովի անասնաբուժական ծառայությունների ընդլայնման միջոցով:

 

10. Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակում

Ոլորտի զարգացում և վերամշակող կազմակերպությունների ռացիոնալ տեղաբաշխում: Առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրում և արտադրանքի մրցունակության բարձրացում: Մարքեթինգային աջակցություն և հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունների զարգացում

Հայաստանում ավանդաբար զարգացած էր գինեգործությունը, մրգի և բանջարեղենի պահածոների, ծխախոտի, մսի և կաթի վերամշակման, ոչ ոգելից խմիչքների և գարեջրի արտադրությունը:

Այս համակարգը հիմնականում ուղղված էր ներքին պահանջարկի բավարարմանը, սակայն գինիների և պահածոների զգալի մասն արտահանվում էր Խորհրդային Միության հանրապետություններ, մասնավորապես, Ռուսաստան: Տնտեսական բարեփոխումներին հաջորդող ժամանակահատվածի հարաբերությունների փոփոխությունները ցույց տվեցին, որ անցյալից ժառանգած գործարանները` իրենց գերհզորություններով և տեխնոլոգիական մակարդակով, չեն բավարարում ներքին և արտաքին շուկայի ներկայիս պահանջները: ՈՒստի, մասնավորեցումից հետո խիստ սահմանափակ թվով վերամշակող ընկերություններ ենթարկվեցին տեխնոլոգիական վերազինման և թողարկում են ներքին ու արտաքին շուկայում մրցունակ արտադրանք:

90-ական թվականներին գյուղատնտեսական հումք վերամշակող համակարգի հզորությունների սահմանափակումը մեծապես ազդեց խաղողի և պտղի այգիների տարածության կրճատման, ինչպես նաև հումք մատակարարող գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտների վրա:

Հայաստանի ներկայիս հաղորդակցության ուղիների և Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամակցության արդի վիճակում գինեգործության զարգացման միակ ուղին սեփական հումքի հիման վրա միջազգային շուկայում մրցունակ արտադրության զարգացումն է: Այսինքն, հիմնական ճանապարհը բարձրորակ գինիների և կոնյակների արտադրությունն է: Այդ նշանակում է, որ նոր հարաբերությունների համակարգում հարկավոր է արմատապես վերանայել այգիների տեղաբաշխումը, դրանց սորտային կազմը, գինեգործության ու խաղողագործության զարգացման ուղղությունները:

Վերջին տարիներին գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման համակարգում նկատելի է որոշակի առաջընթաց (աղյուսակ 5): Մասնավորապես, գործող և նոր ստեղծվող գործարաններում արդիական տեխնոլոգիաների կիրառումը, արդյունավետ մենեջմենթը և մարքեթինգային ծառայությունների զարգացումը բարձրացրել են թողարկվող արտադրանքի մրցունակությունը:

Միաժամանակ` հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունները նպաստում են փոխշահավետ համագործակցության զարգացմանը: Ռազմավարական առումով այս համակարգի զարգացման գերակայություններն են`

- արտադրական հզորությունների ընդլայնում, տեսականու մեծացում և արտադրանքի մրցունակության բարձրացում,

- շուկայահանման գործառույթների ակտիվացում և արտահանման ծավալների ավելացում,

- որակի կառավարման, ստանդարտացման և հավաստագրման միջազգային չափանիշները բավարարող համակարգի ներդրում,

- վերամշակող արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխում, հատկապես Տավուշի, Սյունիքի, Վայոց ձորի և Լոռու մարզերում վերամշակման ոլորտի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման խթանում:

Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման համակարգի պետական աջակցության ուղղություններն են`

- արտաքին առևտրի ռազմավարության հստակեցում, տրանսպորտային ուղիների շրջափակման վերացման հետևողական քայլերի ձեռնարկում,

- բիզնես-տեղեկատվության տարածում, մարքեթինգային և գիտական հետազոտությունների ընդլայնում,

- մասնագիտական կադրերի պատրաստում և առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման տեխնիկական աջակցություն,

- հումք արտադրողների և վերամշակողների միջև կոոպերացիայի ձևավորմանն աջակցություն,

- շուկային արագ հարմարվող փոքր արտադրությունների ստեղծմանն աջակցություն,

- խաղողագործության և գինեգործության և մարքեթինգային բնագավառում կադրերի պատրաստում, վերապատրաստում, գիտական հետազոտությունների իրականացում և դրանց արդյունքների ներդրմանն աջակցություն,

- վերամշակող արդյունաբերության, հատկապես գինիների, մուրաբաների, ջեմերի, կոնֆիտյուրների, օշարակների, չրերի, համեմունքների, ազգային աղանդերների և այլնի (ալանի, սուջուխ, դոշաբ, ըմպելիքների և թեյերի համար խոտաբույսերի և դեղաբույսերի փաթեթավորում և այլն) արտադրության ուղղությամբ փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման խթանում,

- վերամշակող կազմակերպությունների և տեխնիկական սորտերի խաղող արտադրողների միջև պայմանագրային փոխհարաբերությունների ձևավորման գործընթացին աջակցություն` այդ ուղղությամբ գործող մեխանիզմների մշակում, որոնք պետք է միտված լինեն վարկավորման մատչելիության բարձրացմանը, ռիսկերի նվազեցմանը և վճարային կարգապահության բարձրացմանը,

- խաղողագործության և գինեգործության զարգացման գործում տեղական և արտաքին ներդրումների համար բարենպաստ գործարար և ներդրումային միջավայրի ձևավորում, հումքի արտադրության և վերամշակող համատեղ կազմակերպությունների ստեղծման խթանում,

- ներքին և արտաքին շուկաներում խաղողի վերամշակումից ստացված արտադրատեսակների մրցունակությունը բարձրացնելու նպատակով փոխշահավետ առևտրային կապերի ընդլայնում, Անկախ Պետությունների Համագործակցության և այլ երկրներում ցուցահանդեսներին մասնակցության, տեղեկատվական միասնական դաշտի ձևավորման և տնտեսավարող սուբյեկտների համար տեղեկատվության մատչելիության ապահովում,

- քաղաքական կայունության և մակրոտնտեսական նպաստավոր միջավայրի միջոցով գործարարության ռիսկերի նվազեցում և ներդրումային կանխատեսելի պայմանների ապահովում:

Գյուղական համայնքներում գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների ձևավորմանը կուղղվի «ՀՀ մարզերում փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացմամբ գյուղատնտեսական ներուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման» հայեցակարգով նախատեսված միջոցառումների իրականացումը: Մասնավորապես, հայեցակարգը նպատակաուղղված է հանրապետության մարզերում փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների ռացիոնալ տեղաբաշխմանը: Ըստ արտադրական ուղղությունների` հայեցակարգի իրականացումը կնպաստի շուրջ 260 փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների ձևավորմանը:

Գյուղատնտեսական մթերքներ վերամշակող արդյունաբերության ոլորտի զարգացմանը կուղղվի նաև «Հազարամյակի մարտահրավերներ» հիմնադրամի հայաստանյան ծրագրի «Ջրից մինչև շուկա» ենթաբաղադրիչի միջոցների մի մասը: Նախատեսվում է աջակցություն ցուցաբերել գյուղատնտեսական մթերքներ վերամշակողներին` նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, շուկայահանման, սննդամթերքի անվտանգության համակարգի ներդրման ուղղությամբ:

 

11. Գյուղատնտեսությունն սպասարկող և սոցիալական ենթակառուցվածքների

զարգացում

Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետ կազմակերպումը պահանջում է արտադրատեխնիկական սպասարկման ենթակառուցվածքների զարգացած համակարգ:

Հայաստանի լեռնային մակերևույթը, փոքր տարածքի վրա տարբեր բնական գոտիների առկայությունը և հարափոփոխ կլիման ռիսկային գյուղատնտեսության բնութագրիչներն են: ՈՒստի սպասարկող ենթակառուցվածքների զարգացումը պետք է առավելագույնս համապատասխանի հանրապետության առանձնահատկություններին և նպաստի գյուղատնտեսական ռիսկերի մեղմացմանը: Առաջնային նշանակություն ունեն արտադրատեխնիկական սպասարկումների, բնական անբարենպաստ երևույթների մեղմմանն ուղղված համակարգերի զարգացումը:

Գյուղատնտեսությունն սպասարկող ենթակառուցվածքների զարգացման գերակայություններն են.

- կոոպերացման սկզբունքով գյուղատնտեսությանը սպասարկող կառույցների ձևավորման աջակցություն և դրանց գործունեության համար բարենպաստ պայմանների ստեղծում,

- գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկական հագեցվածության բարելավման նպատակով տեխնիկայի վարձակալության լիզինգային համակարգի ընդլայնում,

- դրամաշնորհային ծրագրերի նպատակաուղղում գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսներով ապահովվածության մակարդակի բարձրացմանը,

- բնական աղետների դեմ պայքարի, մասնավորապես հակակարկտային համակարգի նոր տեխնոլոգիաների ներդրում,

- գյուղական ճանապարհների վերականգնում:

ա) Արտադրատեխնիկական սպասարկումների զարգացում և արտադրության տեխնիկական հագեցվածության բարձրացում

Արտադրատեխնիկական սպասարկումների զարգացումը և արտադրության տեխնիկական հագեցվածության բարձրացումը գյուղատնտեսության ինտենսիվացման կարևոր ուղղություններից է:

ՀՀ կառավարությունը որդեգրել է արտադրատեխնիկական սպասարկման կազմակերպությունների ապապետականացման և արտադրության տեխնիկական հագեցվածության բարձրացման անուղղակի աջակցության քաղաքականություն:

Հետևաբար սահմանվում են արտադրատեխնիկական սպասարկման զարգացման և արտադրության տեխնիկական հագեցվածության բարձրացման հետևյալ ռազմավարական ուղղությունները.

ա) արտադրատեխնիկական սպասարկումների իրականացում` գերազանցապես առևտրային կազմակերպությունների և անհատ ձեռնարկատերերի միջոցով, բնագավառի սպասարկողների համար մրցակցային հավասար պայմանների ստեղծում.

բ) արտադրատեխնիկական սպասարկումներ իրականացնող ընկերությունների տեխնիկական հագեցվածությունը բարձրացնելու նպատակով` տեխնիկայի ձեռքբերման լիզինգային մեխանիզմների ներդրմանը աջակցություն.

գ) հանրապետության ուղղաձիգ գոտիականության առանձնահատկություններին համապատասխան տեխնիկայի շարժուն օգտագործման կազմակերպման աջակցություն.

դ) տարբեր դրամաշնորհների միջոցով նոր տեխնիկայի և այլ նյութական միջոցների ձեռքբերման քաղաքականության շարունակում.

ե) տարբեր դրամաշնորհային ծրագրերի և պետական աջակցության շրջանակներում ներմուծված հանքային պարարտանյութերի և այլ ռեսուրսների մատակարարում` գյուղացիական տնտեսությունների համար մատչելի պայմաններով:

բ) Գյուղի սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացում

Գյուղական բնակչության կենսամակարդակի և գյուղատնտեսության ճյուղի արդյունավետության բարձրացման առումով կարևոր նշանակություն ունի գյուղի սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացումը: Շուկայական հարաբերությունների ձևավորման անցումային շրջանում դեռևս կպահպանվի պետության կողմից այդ ենթակառուցվածքներին ուղղակի աջակցության անհրաժեշտությունը: Հետագայում աստիճանաբար կմեծանա տեղական ինքնակառավարման մարմինների և մասնավոր հատվածի մասնակցությունը սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմանն ու դրանց կառավարմանը: Սույն ռազմավարության շրջանակներում կարևորվում է գյուղի սոցիալական զարգացման հետևյալ ուղղությունները.

- կրթամշակութային և մարզական օբյեկտների շինարարություն և վերանորոգում,

- ագրոտուրիզմի զարգացման ծրագրերի մշակում և իրականացման տեխնիկական աջակցություն,

- ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության նպատակով փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացում,

- գյուղաբնակ կանանց գործարար ակտիվության բարձրացման նպատակային ծրագրերի իրականացում,

- գյուղական զարգացման ռազմավարության մշակում,

- Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամակցության պարտավորությունների շրջանակներում, մասնավորապես` 2009 թվականից գյուղատնտեսական արտադրանքների իրացումը հարկելու հետ կապված, գյուղատնտեսության սուբսիդավորման և հարկային համակարգի հստակեցում,

- Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում գյուղական աղքատության հաղթահարման միջոցառումների իրականացում:

գ) Գյուղատնտեսական ռիսկերի մեղմացում

Հայաստանի ռիսկային գյուղատնտեսության պայմաններում նախատեսվում է ռիսկերի կանխատեսման, հնարավորինս կանխարգելման և հետևանքների հաղթահարման հետևյալ ուղղությունները.

Բնական ռիսկերի գծով.

- գյուղատնտեսության փոխադարձ ապահովագրության համակարգի ներդրման աջակցություն,

- հակակարկտային համակարգի վերականգնման փորձնական ծրագրի իրականացում,

- ջրախնայողական տեխնոլոգիաների ներդրում,

- երաշտի և սակավաջրության պայմաններում ոռոգման ջրի օգտագործման կանոնակարգում,

- հակահեղեղային և սողանքների վերացման միջոցառումների իրականացում,

- գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի կանխատեսման ու ծրագրավորման համակարգի ներդրում:

Մակրոտնտեսական ռիսկերի գծով:

Հանրային ծառայությունների ֆինանսական առողջացման ծրագրով նախատեսվող ոռոգման ջրի և էլեկտրաէներգիայի սակագների բարձրացումը, ինչպես նաև 2009 թվականից գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումը Ավելացված Արժեքի Հարկով հարկման ռիսկերի ազդեցությունը գյուղատնտեսական արտադրանքների մրցունակության վրա մեղմացնելու նպատակով նախատեսվում է.

- գյուղատնտեսական արտադրանքների իրացումից ԱԱՀ-ի վճարման կանոնակարգման հայեցակարգի մշակում և ներդրում,

- գյուղատնտեսության սուբսիդավորման ուղղությունների հստակեցում:

դ) Գյուղական ճանապարհների վերականգնում

Գյուղի սոցիալական զարգացման և գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացմանը կնպաստի «Հազարամյակի մարտահրավերներ» հիմնադրամի հայաստանյան ծրագրի «Գյուղական ճանապարհների վերականգնման» ենթածրագրի իրականացումը, որին 5 տարվա ընթացքում կուղղվեն ավելի քան 67.0 մլն ԱՄՆ դոլար միջոցներ և կիրականացվեն հետևյալ աշխատանքները.

- կվերականգնվեն 943 կմ հանրապետական և տեղական նշանակության ճանապարհներ,

- կիրականացվեն 19 կամուրջների հիմնանորոգման և վերականգնման աշխատանքներ:

Ծրագրի իրականացման արդյունքում` հանրապետության բոլոր մարզերի 265 համայնքների շուրջ 360 հազար գյուղաբնակ քաղաքացիներ կունենան ճանապարհային հաղորդակցության կայուն և անվտանգ ուղիներ:

Նշվածից բացի, այլ ծրագրերով պետք է ապահովվի սահմանամերձ և լեռնային գյուղական համայնքների ճանապարհների առաջնահերթ իրականացումը:

 

12. Ագրարային ոլորտի հարկային և վարկային համակարգի բարելավում

Գյուղատնտեսական արտադրանքների իրացումից ԱԱՀ-ի արտոնության վերացումը պահանջում է նոր մոտեցումներ և կառուցակարգեր: Հակառակ պարագայում այդ միջոցառման հետևանքով կառաջանան մի շարք հիմնախնդիրներ: Մասնավորապես այն կհանգեցնի.

- գյուղացիական տնտեսությունների վերարտադրողական կարողությունների նվազման,

- գյուղատնտեսության ապրանքայնության մակարդակի և գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտների կրճատման,

- ներքին և արտաքին շուկաներում գյուղատնտեսական արտադրությամբ զբաղվող տնտեսվարող սուբյեկտների մրցունակության թուլացման,

- հարկային վարչարարության բարդության, քանի որ ԱԱՀ արտոնության համատարած վերացումը, իրականացման տեսանկյունից գործնականորեն անհնար է` հաշվի առնելով տնտեսվարող սուբյեկտների մեծ քանակությունը:

Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկվում է գյուղատնտեսության ոլորտում ԱԱՀ-ի կարգավորման հետևյալ ուղղությունները.

ա) բարձրացնել գյուղատնտեսական գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտների ԱԱՀ-ով չհարկվող շեմը:

Եթե գյուղացիական տնտեսությունների համար ԱԱՀ վճարման ստորին շեմ պահպանվի 3 մլն դրամ, ապա, ըստ հաշվարկների, հանրապետության գյուղացիական տնտեսությունների 5%-ը կամ գրեթե 17000 գյուղացիական տնտեսություններ արդեն այսօր հատել են այդ շեմը:

Հաշվի առնելով հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացման վերջին տարիների տեմպերը` 2009թ. 3 մլն դրամի շեմը կհատեն նաև ներկայումս 2-ից 3 մլն դրամ եկամուտ ստացող տնտեսությունները: Այսպիսով, նախնական հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 3 մլն դրամ ստորին շեմի սահմանման դեպքում, 2009թ. պոտենցիալ ԱԱՀ վճարող կհամարվեն 35-40 հազար գյուղացիական տնտեսություններ: Գյուղատնտեսությունում ԱԱՀ-ի արտոնության վերացման գործընթացի առաջին տարվա համար սա բավականին մեծ բազա է և իրականացման տեսանկյունից կարող է հանգեցնել լուրջ դժվարությունների:

Նպատակահարմար է, որ ԱԱՀ վճարման ստորին շեմը բարձրացվի մինչև 8 մլն դրամ: Այդ դեպքում 2009թ. պոտենցիալ ԱԱՀ վճարող կհամարվեն մոտ 3000 գյուղացիական տնտեսություններ, որոնք առևտրային կազմակերպությունների հետ միասին կապահովեն հանրապետության գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մոտ 10%-ը:

բ) ԱԱՀ-ի նվազեցված դրույքաչափի սահմանում:

Նպատակահարմար է ԱԱՀ-ի ներկայիս հարկվող շրջանառությունից 20 % դրույքաչափը գյուղատնտեսության ոլորտում սահմանել 10 %:

գ) «Հաստատագրված դրույքաչափի համակարգի» ներդրում:

Որպես չհարկվող շեմ այս դեպքում կիրառվում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի և անասնագլխաքանակի որոշակի մակարդակ: Դրանից բարձրի դեպքում սահմանվում է միավոր հողատարածքի կամ անասնագլխաքանակի հաշվով ԱՍՀ-ի հաստատագրված դրույքաչափ:

Նշված քաղաքականության իրականացումը պահանջում է մեծածավալ նախապատրաստական աշխատանք, որի շրջանակներում առանձնացվում են հետևյալ միջոցառումները.

ա) համապատասխան ՀՀ օրենքի ընդունում, որով պետք է հստակեցվի գյուղատնտեսական արտադրողների իրավական կարգավիճակը և դրանից բխող իրավահարաբերությունները,

բ) գյուղացիական տնտեսությունների հարկման մեխանիզմների սահմանման և հստակեցման վերաբերյալ հարկային հարաբերությունները կարգավորող օրենքներում փոփոխությունների և լրացումների կատարում, որով կսահմանվեն գյուղատնտեսական արտադրողների համար ԱԱՀ-ով չհարկվող շեմը, նվազեցված և տարբերակված դրույքաչափերը: «Հաստատագրված դրույքաչափի համակարգի» կիրառման դեպքում պետք է սահմանվի ըստ տնտեսության կարգավիճակի և աշխարհագրական դիրքի հողատարածության և անասնագլխաքանակի չհարկվող շեմը, ինչպես նաև հաստատագրված դրույքաչափը.

գ) համապատասխան ՀՀ օրենքի ընդունում, որով կհստակեցվեն ոլորտի պետական աջակցության կայուն ուղղությունները և գյուղատնտեսության սուբսիդավորման հետ կապված իրավահարաբերությունները.

դ) «Գյուղատնտեսության համատարած հաշվառման մասին» ՀՀ օրենքի ընդունում և 2007թ. կամ 2008թ. համատարած հաշվառման անցկացում.

ե) հարկային մարմինների կողմից պոտենցիալ հարկատուների հաշվառում.

զ) գյուղատնտեսական արտադրողների համար տեղեկատվական, խորհրդատվական և ուսուցման ծրագրերի իրականացում:

Նշված միջոցառումների իրականացումից կապահովվեն հետևյալ արդյունքները.

- ԱԱՀ-ի հարկման բազայի և պետական բյուջեի եկամուտների էապես մեծացում,

- ներքին և արտաքին շուկայում գյուղատնտեսական հումք վերամշակող կազմակերպությունների մրցունակության բարձրացում,

- գյուղատնտեսական արտադրության համար անհրաժեշտ ներդրումների դիմաց վճարված ԱԱՀ-ի հաշվանցում,

- ԱՀԿ-ին անդամակցության ՀՀ պարտավորությունների կատարմանը զուգընթաց` գյուղատնտեսական արտադրողների հարկային բեռի թեթևացում,

- գյուղատնտեսության ոլորտի օրենսդրական հիմքերի բարելավում:

Հայաստանի Հանրապետության մարզերում և տարածաշրջաններում նախընտրելի արտադրական ուղղություններով գյուղատնտեսական և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման տնտեսավարող սուբյեկտների կարողությունների ուժեղացման և նոր սուբյեկտների ձևավորման նպատակով պետական աջակցության կարևոր գործոն է նպատակային վարկավորումը: Վարկավորման նպատակով կօգտագործվի Գյուղական տարածքների տնտեսական զարգացման ծրագրի և Գյուղական ձեռնարկությունների և փոքրածավալ առևտրային գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրի վերավարկավորման և համայնքային աջակցության բաղադրիչների, ինչպես նաև Ասիական բանկի և Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության հիմնադրամից ակնկալվող վարկային միջոցները: Գյուղատնտեսության վարկավորման գործընթացում կկարևորվի գրավադրման մեխանիզմների բարելավումը` մասնավորապես գրավի առարկայի շրջանակի ընդլայնումը, ինչպես նաև մատչելի տոկոսադրույքի և վարկավորման ժամկետների ապահովումը:

 

13. Ագրարային ոլորտի գիտակրթական, խորհրդատվական համակարգի բարելավում

ա) Գյուղատնտեսության ոլորտի տեղեկատվության, խորհրդատվության, գիտական և կադրային ապահովման հիմնախնդիրների լուծման ուղղությամբ պետական աջակցության քաղաքականության շարունակում.

բ) գյուղատնտեսական աջակցության մարզային կենտրոնների գոտիական սկզբունքով խոշորացում և կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացում.

գ) մարզային մակարդակում գիտական, ուսումնական և խորհրդատվական կառույցների ինտեգրման միջոցով ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների իրականացում.

դ) ուսումնական համակարգի հետևողական բարեփոխումներով արդիական տեխնոլոգիաներին իրազեկ, աշխատանքի շուկայում մրցունակ մասնագետների պատրաստման ու վերապատրաստման ապահովում: Ներկայիս պահանջարկի հետ կապված գյուղատնտեսական քոլեջներում պետպատվերի շրջանակներում իրականացնել շրջակա միջավայրի պահպանման և բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործման, բույսերի պաշտպանության, մեխանիզատորի, անտառ-հիդրոմելիորատորի, սպառողական ապրանքների որակի փորձաքննության մասնագետների պատրաստման գործընթացը.

ե) գյուղատնտեսության աջակցության հանրապետական և մարզային կենտրոնների տեխնիկական վերազինման և մասնագիտական կարողությունների հզորացման միջոցով խորհրդատվական համակարգի արդյունավետության բարձրացում, ֆերմերների առաջնային կարիքների բացահայտում և դրանց բավարարման գործուն համակարգի ձևավորում:

 

14. Գյուղատնտեսության հաշվառման համակարգի բարելավում`

գյուղատնտեսության համատարած հաշվառման ծրագրի, գյուղատնտեսությամբ

զբաղվող սուբյեկտների իրավական կարգավիճակի և

իրավահարաբերությունները կարգավորող օրենսդրության մշակման

միջոցառումների իրականացում

Գյուղատնտեսության ոլորտի զարգացման միտումների ճիշտ գնահատումը, հիմնավորված քաղաքականության իրականացումը անհնար է առանց ճյուղի տարբեր կողմերը բնութագրող վիճակագրական տվյալների որակի բարձրացման ուղղությամբ միջոցառումների իրագործման: Գյուղատնտեսության հաշվառման համակարգի բարելավմանը կնպաստի 2007-2009 թվականներին գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման ծրագրի իրագործումը: Այն հնարավորություն կտա, ըստ հանրապետության համայնքների, ունենալ գյուղատնտեսական ռեսուրսային ներուժի առավել ամբողջական պատկերը:

Այսպիսով, գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման ծրագրի իրականացումը հնարավորություն կտա`

- ընդլայնել գյուղատնտեսության ոլորտի իրավիճակը բնութագրող վիճակագրական ցուցանիշների շրջանակը և բարձրացնել դրանց որակը,

- ունենալ գյուղացիական տնտեսությունների վերաբերյալ էլեկտրոնային մշակված տվյալների բազա,

- գնահատել գյուղատնտեսությունում ներճյուղային կառուցվածքային փոփոխությունները:

Գյուղատնտեսությամբ զբաղվող սուբյեկտների իրավական կարգավիճակի և իրավահարաբերությունների կարգավորմանը կնպատակաուղղվի 2006-2007թթ. «Գյուղատնտեսական կազմակերպությունների և կոոպերատիվների մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի և դրա կիրարկումն ապահովող իրավական ակտերի մշակումը:

Վերջիններիս առկայությունը պայմաններ կստեղծի մշակվող ծրագրային փաստաթղթերի իրատեսականության բարձրացման և նախատեսվող ծրագրային միջոցառումների իրականացման համար:

 

VI. Գյուղատնտեսության պետական կարգավորման գործառույթները

 

Սույն ռազմավարության խնդիրների լուծման շրջանակներում պետությունն իրականացնում է հետևյալ գործառույթները.

ա) աջակցություն արտադրության խոշոր ինժեներական (մելիորացիա, ոռոգում, ցամաքուրդային համակարգ, ջրարբիացում, ճանապարհաշինություն և այլն) և գյուղի սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմանը.

բ) օրենսդրական հիմքերի ստեղծում, ազատ մրցակցության ապահովում.

գ) գյուղատնտեսական հողերի մոնիթորինգ և պահպանություն.

դ) անասունների և բույսերի համաճարակային և կարանտին հիվանդությունների կանխարգելում.

ե) սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համակարգի գործունեության կատարելագործում.

զ) ոլորտի գիտատեխնիկական ապահովում, տեղեկատվական և խորհրդատվական ծառայությունների աջակցություն.

է) զարգացման ծրագրերի ընդունում և դրանց իրականացման պայմանների ապահովում.

ը) միջազգային համագործակցության զարգացում և շուկայահանման հնարավորությունների ընդլայնում:

VII. Ռազմավարության իրականացումից ակնկալվող արդյունքները

Սույն ռազմավարության իրականացումից ակնկալվում է հանրապետության ագրարային ոլորտի կայուն և դինամիկ առաջընթաց, որը կդրսևորվի տնտեսական և սոցիալական հետևյալ արդյունքներով.

ա) 2015թ. գյուղատնտեսական արտադրության ծավալը 1990թ. մակարդակը կգերազանցի ավելի քան 70 տոկոսով.

բ) գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թվաքանակը կդրսևորի կրճատման միտում և համախառն արտադրանքի ավելացումը կապահովվի գերազանցապես աշխատանքի արտադրողականության ավելացման հաշվին.

գ) գյուղատնտեսության ապրանքայնության մակարդակը 2015թ. կհասնի մինչև 70 տոկոսի, որը հնարավորություն կտա էականորեն ավելացնել գյուղացիական տնտեսությունների դրամական հոսքերը և վերարտադրողական կարողությունները.

դ) 2015թ. ցանքային տարածքը կհասցվի 446.1 հազ. հա, որը կգերազանցի 2003-2005թթ. մակարդակը 37.7 տոկոսով: Նույն ժամանակահատվածում կերային մշակաբույսերի տարածությունը կհասցվի 185.0, իսկ բազմամյա տնկարկներինը` 72.0 հազ. հա: Այսինքն 2003-2005թթ. մակարդակը կգերազանցվի համապատասխանաբար` 3.3 և 1.6 անգամ.

ե) դրական տեղաշարժեր կլինեն բուսաբուծության և անասնապահության ներճյուղային կառուցվածքում` կավելանա պտղի, խաղողի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի, կերային և տեխնիկական մշակաբույսերի համախառն արտադրությունը: Անասնապահության մեջ նկատելիորեն կավելանա ոչխարաբուծությունից և թռչնաբուծությունից ստացվող մթերքների տեսակարար կշիռը.

զ) բարձր բերքատու սորտերի շրջանացման և մշակության տեխնոլոգիաների արդիականացման շնորհիվ կանխատեսվող ժամանակահատվածի վերջում, 2003-2005թթ. համեմատությամբ հացահատիկային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի բերքատվությունը կաճի համապատասխանաբար` 47.9; 21.0 և 20.6 տոկոսով, իսկ պտղի և խաղողի բերքատվությունը` 15.6 և 20.0 տոկոսով.

է) տոհմային գործի զարգացման, կերակրման և պահվածքի բարելավման շնորհիվ 2015թ. վերջին մեկ կովի կաթնատվության մակարդակը կհասցվի 2500 կիլոգրամի.

ը) պարենի և գյուղատնտեսական հումքի արտահանման ծավալները կավելանան 4.5 անգամ.

թ) կբարձրանա հանրապետության բնակչության պարենային անվտանգության մակարդակը, զգալիորեն կավելանա կարևորագույն պարենամթերքների տեղական արտադրության հաշվին ապահովվածությունը, կկրճատվի գյուղական բնակչության աղքատությունը:

Ռազմավարության կատարումն ապահովող միջոցառումները ներկայացված են 2-րդ հավելվածում:

 

Գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարության խնդիրները, միջնաժամկետ ու երկարաժամկետ քաղաքականության գերակայությունները և առաջնահերթությունները չեն հավակնում լինել անփոփոխ, բայց դրանք հանդիսանում են սահմանված նպատակների և խնդիրների իրականացման հիմք և հնարավորություն են ընձեռում գնահատել ռազմավարության կենսագործման ընթացքը, անհրաժեշտ ճշգրտումներ և լրացումներ կատարելու նպատակային ցուցանիշների և գերակա ուղղությունների մեջ: Ռազմավարությունը կիրականացվի արդեն իսկ ընդունված միջնաժամկետ և գերակայություններով թելադրված նոր մշակվող ծրագրերով:

 

Հիմնական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները և կառուցվածքը

 

Աղյուսակ 1

.__________________________________________________________________________

|  Մշակաբույսերը  |    2003թ.   |    2004թ.   |   2005թ.    |    2010թ.   |

|                 |_____________|_____________|_____________|_____________|

|                 |հազ. |կառուց-|հազ. |կառուց-|հազ. |կառուց-|հազ. |կառուց-|

|                 |հա   |վածքը, |հա   |վածքը, |հա   |վածքը, |հա   |վածքը, |

|                 |     | %     |     | %     |     | %     |     | %     |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Հացահատիկային    |200.8| 63.8  |206.8|   63.6|209.6|   63.2|187.5|   50.3|

|մշակաբույսեր     |     |       |     |       |     |       |     |       |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Կարտոֆիլ         | 32.3| 10.3  | 35.7|   11.0| 34.4|   10.4| 34.0|    9.4|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Բանջարեղեն       | 23.1|  7.3  | 22.3|    6.9| 22.5|    6.8| 24.0|    6.6|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Բոստան           |  4.1|  1.3  |  4.0|    1.2|  3.9|    1.2|  4.1|    1.1|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Կերեր            | 53.0| 16.8  | 55.3|   17.0| 60.9|   18.4|110.0|   30.3|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Տեխնիկական       |  1.3|  0.4  |  1.1|    0.3|  0.5|    0.2|  8.0|    2.2|

|մշակաբույսեր     |     |       |     |       |     |       |     |       |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Ընդամենը ցանքային|314.6|100.0  |325.2|  100.0|331.8|  100.0|367.6|  100.0|

|տարածությունը    |     |       |     |       |     |       |     |       |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Պտուղ            | 25.7| 66.2  | 34.7|   70.0| 34.9|   70.1| 32.0|   61.7|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|այդ թվում`       | 21.4|  x    | 28.8|   x   | 29.8|   x   | 24.0|    x  |

|բերքատու         |     |       |     |       |     |       |     |       |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Խաղող            | 13.1| 33.8  | 14.9|   30.0| 14.9|   29.9| 20.2|   38.3|

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|այդ թվում`       | 11.3|  x    | 13.6|   x   | 13.5|    x  | 17.0|    x  |

|բերքատու         |     |       |     |       |     |       |     |       |

|_________________|_____|_______|_____|_______|_____|_______|_____|_______|

|Ընդամենը բազմամյա| 38.8|100.0  | 49.6|  100.0| 49.8|  100.0| 52.0|  100.0|

|տնկարկներ        |     |       |     |       |     |       |     |       |

.__________________________________________________________________________

.__________________ ______________.

|  Մշակաբույսերը  | |    2015թ.   |

|                 | |_____________|

|                 | |հազ. |կառուց-|

|                 | |հա   |վածքը, |

|                 | |     | %     |

|_________________| |_____|_______|

|Հացահատիկային    | |185.0|   40.8|

|մշակաբույսեր     | |     |       |

|_________________| |_____|_______|

|Կարտոֆիլ         | | 35.0|    7.9|

|_________________| |_____|_______|

|Բանջարեղեն       | | 25.0|    5.7|

|_________________| |_____|_______|

|Բոստան           | |  4.1|    0.9|

|_________________| |_____|_______|

|Կերեր            | |185.0|   41.9|

|_________________| |_____|_______|

|Տեխնիկական       | | 12.0|    2.7|

|մշակաբույսեր     | |     |       |

|_________________| |_____|_______|

|Ընդամենը ցանքային| |446.1|  100.0|

|տարածությունը    | |     |       |

|_________________| |_____|_______|

|Պտուղ            | | 45.6|   58.6|

|_________________| |_____|_______|

|այդ թվում`       | | 32.0|    x  |

|բերքատու         | |     |       |

|_________________| |_____|_______|

|Խաղող            | | 26.4|   41.4|

|_________________| |_____|_______|

|այդ թվում`       | | 22.0|    x  |

|բերքատու         | |     |       |

|_________________| |_____|_______|

|Ընդամենը բազմամյա| | 72.0|  100.0|

|տնկարկներ        | |     |       |

.__________________ ______________.

 

Աղյուսակ 2

 

Հիմնական մշակաբույսերի համախառն բերքը և բերքատվությունը

 

._______________________________________________________________.

|Մշակաբույսերը   |Չափի   |2003թ.| 2004թ.| 2005թ.| 2010թ.| 2015թ.|

|                |միավորը|      |       |       |       |       |

|_______________________________________________________________|

|                      Հացահատիկային մշակաբույսեր               |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ |310.0 | 456.9 | 396.2 | 451.9 |  529.1|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   | 15.8 |  22.8 |  19.4 |  24.1 |   28.6|

|_______________________________________________________________|

|                               Կարտոֆիլ                        |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ |507.5 | 576.4 | 564.2 | 579.7 |  682.5|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   |157.2 | 161.5 | 164.5 | 170.5 |  195.0|

|_______________________________________________________________|

|                              Բանջարեղեն                       |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ |569.4 | 600.8 | 663.8 | 699.8 |  805.0|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   |245.7 | 266.3 | 289.0 | 291.6 |  322.0|

|_______________________________________________________________|

|                                Բոստան                         |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ |115.4 | 112.9 | 117.8 | 105.3 |  122.1|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   |284.4 | 280.2 | 305.2 | 256.8 |  297.8|

|_______________________________________________________________|

|                                 Պտուղ                         |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ |103.1 | 113.7 | 315.6 | 163.2 |  236.8|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   | 48.1 |  39.1 | 104.9 |  68.0 |   74.0|

|_______________________________________________________________|

|                                 Խաղող                         |

|_______________________________________________________________|

|Համախառն բերքը  |հազ. տ | 81.6 | 148.9 | 164.4 | 193.8 |  264.0|

|________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Բերքատվությունը |ց/հա   | 71.4 | 108.9 | 119.7 | 114.0 |  120.0|

._______________________________________________________________.

 

Աղյուսակ 3

 

Գյուղատնտեսական կենդանիների փաստացի և կանխատեսվող գլխաքանակները

(տարեվերջի դրությամբ)

 

(հազ. գլուխ)

._______________________________________________________________.

|Գյուղատնտեսական       | 2003թ.| 2004թ.| 2005թ.| 2010թ.| 2015թ. |

|կենդանիների տեսակը    |       |       |       |       |        |

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Խոշոր եղջերավորներ    |  565.8|  573.3|  592.1|  690.0|   785.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|այդ թվում` կովեր      |  291.0|  290.1|  297.1|  350.0|   370.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Խոզեր                 |   85.4|   89.1|  137.5|  185.0|   210.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Ոչխարներ և  այծեր     |  628.5|  603.3|  591.6| 1100.0|  1500.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Թռչուններ             | 5023.8| 4861.7| 4954.1| 8000.0| 10000.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Ձիեր                  |   12.5|   12.1|   12.3|   14.5|    16.0|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Ավանակներ             |    7.0|    7.0|    7.0|    8.9|    10.5|

|______________________|_______|_______|_______|_______|________|

|Ճագարներ              |   22.3|   18.5|   21.2|   70.0|    80.0|

._______________________________________________________________.

 

Աղյուսակ 4

 

Գյուղատնտեսական կենդանիների մթերատվությունը և հիմնական

անասնապահական մթերքների արտադրության ծավալները

 

._________________________________________________________________________.

|     Ցուցանիշները         |Չափի   |2003թ.| 2004թ.| 2005թ.| 2010թ.| 2015թ.|

|                          |միավորը|      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|             1            |   2   |   3  |   4   |   5   |   6   |   7   |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 կովի միջին              |կգ     |1728  |1772   |1877   |2200   |2500   |

|կաթնատվությունը           |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Կովի կաթի համախառն        |հազ. տ | 451.5|  517.2|  557.3|  726.0|  900.0|

|արտադրությունը            |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 ոչխարի և  այծի միջին    |կգ     |  30.0|   32.0|   33.0|   41.0|   45.0|

|կաթնատվությունը           |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Ոչխարի և  այծի կաթի       |հազ. տ |  39.6|   38.0|   37.3|   29.0|   44.0|

|համախառն արտադրությունը   |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|ԸՆԴԱՄԵՆԸ. ԿԱԹԻ ՀԱՄԱԽԱՌՆ   |հազ. տ | 513.7|  555.2|  594.6|  755,0|  944,0|

|ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ            |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 տավարի միջին օրական     |գրամ   | 430  |  435  |  440  |  500.0|  550.0|

|քաշաճը                    |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Ընդամենը, իրացվող տավարի  |հազ. տ |  54.3|   60.7|   62.4|   69.0|   80.0|

|միս` կենդանի քաշով        |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 ոչխարի և  այծի միջին    |գրամ   | 115  |  115  |  120  |  135.0|  145.0|

|օրական քաշաճը             |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Ընդամենը, ոչխարի և  այծի  |հազ.տ  |  13.3|   15.2|   16.2|   23.0|   32.0|

|իրացվող  միս` կենդանի     |       |      |       |       |       |       |

|քաշով                     |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 խոզի միջին օրական քաշաճը|գրամ   | 265  |  270  |  275  |  300.0|  330.0|

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Ընդամենը` խոզի իրացվող    |հազ.տ  |  17.7|   13.1|   14.4|   25.0|   32.0|

|միս, կենդանի քաշով        |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 թռչունի կենդանի քաշը    |կգ     |   1.2|    1.2|    1.2|    1.5|    1.6|

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Ընդամենը` իրացվող թռչնի   |հազ. տ |   6.7|    5.7|    6.1|   13.0|   16.0|

|միս, կենդանի քաշով        |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|ԸՆԴԱՄԵՆԸ. ՄՍԻ ԻՐԱՑՈՒՄ     |հազ. տ |  92.0|   94.6|   99.1|  130,0|  160,0|

|ԿԵՆԴԱՆԻ ՔԱՇՈՎ             |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|Մեկ հավի միջին տարեկան    |հատ    | 165  |  188  |  145  |  205  |  222  |

|ձվատվությունը             |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|ԸՆԴԱՄԵՆԸ. ՁՎԻ             |մլն հատ| 502.2|  563.0|  518.2| 1312,0| 1776,0|

|ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ            |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|1 ոչխարի միջին            |կգ     |   2.2|    2.2|    2.2|    2,4|    2,5|

|բրդատվությունը            |       |      |       |       |       |       |

|__________________________|_______|______|_______|_______|_______|_______|

|ԲՐԴԻ ՀԱՄԱԽԱՌՆ             |տ      |1180  |1202   |1306   |2376   |3375   |

|ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ            |       |      |       |       |       |       |

._________________________________________________________________________.

 

Աղյուսակ 5

 

Պտուղ-բանջարեղեն և խաղող վերամշակող արդյունաբերության

արտադրության ծավալները

 

._________________________________________________________________________.

|Արտադրանքի      |Չափի   |1986-   | 2003թ.| 2004թ.| 2005թ.| 2010թ.| 2015թ.|

|անվանումը       |միավորը|90 թթ.  |       |       |       |       |       |

|                |       |միջինը  |       |       |       |       |       |

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|Պահածո, ընդամենը|հազ.   |  419156|  93612|  44250|  91920| 178500| 217000|

|                |պայմ.  |        |       |       |       |       |       |

|                |տուփ   |        |       |       |       |       |       |

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|այդ թվում`      |--»--  |  143330|  86748|  36450|  43120| 147500| 170000|

|բանջարեղենի     |       |        |       |       |       |       |       |

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|մրգի            |--»--  |  275826|   4932|   7800|  48800|  31000|  47000|

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|Խաղողի գինի     |հազ.   |    4636|  204.6|  622.4|  674.0|   1900|   2200|

|                |դալ    |        |       |       |       |       |       |

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|Շամպայն գինի    |հազ.   |     229|   67.0|   56.9|   51.9|    115|    150|

|                |դալ    |        |       |       |       |       |       |

|________________|_______|________|_______|_______|_______|_______|_______|

|Կոնյակ          |հազ.   |    1119|  721.7|  733.3|  913.5|    942|   1206|

|                |դալ    |        |       |       |       |       |       |

._________________________________________________________________________.

 

Հավելված N 2

ՀՀ կառավարության

2006 թվականի նոյեմբերի 30-ի

N 1826-Ն որոշման

 

ՑԱՆԿ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

 

._________________________________________________________________________.

|NN |      Միջոցառում      |    Նպատակ/Խնդիր       |     Արդյունք         |

|ը/կ|                      |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|1. |Գյուղական             |Գյուղական բնակավայրերի |Գյուղական բնակչության |

|   |բնակավայրերում ոչ     |աշխատուժի, հումքային   |կենսամակարդակի        |

|   |գյուղատնտեսական       |ռեսուրսների արդյունավետ|բարելավումը,          |

|   |գործունեության        |օգտագործումը,          |համայնքների           |

|   |ծավալմանը փոքր ու     |բնակչության եկամուտների|ռեսուրսային ներուժի   |

|   |միջին                 |ավելացումը, աղքատության|օգտագործման մակարդակի |

|   |ձեռնարկատիրությանն    |մակարդակի կրճատումը,   |բարձրացումը           |

|   |աջակցության ծրագրի    |հողի շուկայի կայացման  |                      |

|   |իրականացում           |համար պայմանների       |                      |

|   |                      |ստեղծումը              |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|2. |Գյուղատնտեսությունում |Գյուղատնտեսությունում  |Գյուղատնտեսությունում |

|   |ապահովագրական         |ապահովագրական համակարգի|ապահովագրության       |

|   |փորձնական ծրագրի      |ներդրման համար         |ներդրման մեխանիզմների |

|   |իրականացում           |ելակետային հիմքի       |մշակում և  դրանց      |

|   |                      |ձևավորում              |գնահատում             |

|   |                      |                       |Պետական ներդրումների  |

|   |                      |                       |չափի գնահատում        |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|3. |Գյուղատնտեսության     |Գյուղատնտեսությունում  |Ճյուղի                |

|   |ոլորտում ապահովագրական|գործող տնտեսվարողների  |արդյունավետության     |

|   |համակարգի ներդրման    |գործունեության         |բարձրացումը           |

|   |ծրագրի իրականացում    |կայունության ապահովում |Գյուղատնտեսական       |

|   |                      |և  վերարտադրության     |մթերքների արտադրության|

|   |                      |համար                  |ծավալների ավելացումը  |

|   |                      |հնարավորությունների    |                      |

|   |                      |ապահովում              |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|4. |Գյուղատնտեսական       |Գյուղատնտեսական        |Կներդրվեն             |

|   |մեծածախ շուկաների     |մթերքների արտադրող -   |գյուղատնտեսական       |

|   |ձևավորման  ծրագրերին  |սպառող շղթայում        |մթերքների իրացման     |

|   |աջակցություն          |արտադրանքի ազատ շարժին |արդյունավետ           |

|   |                      |նպաստող պայմանների     |մեխանիզմներ           |

|   |                      |ապահովում              |Կբարձրանա             |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսական       |

|   |                      |                       |մթերքների             |

|   |                      |                       |ապրանքայնության       |

|   |                      |                       |մակարդակը և           |

|   |                      |                       |գյուղացիական          |

|   |                      |                       |տնտեսությունների      |

|   |                      |                       |եկամուտները           |

|   |                      |                       |Կբարձրանա սպառողին    |

|   |                      |                       |հասցվող               |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսական       |

|   |                      |                       |մթերքների որակը:      |

|   |                      |                       |Կավելանա              |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսության     |

|   |                      |                       |համախառն արտադրանքը և |

|   |                      |                       |կբարձրանա ճյուղի      |

|   |                      |                       |արդյունավետությունը,  |

|   |                      |                       |կլուծվեն պարենային    |

|   |                      |                       |անվտանգության հարցերը:|

|___|______________________|_______________________|______________________|

|5. |Հանրապետությունում    |Գյուղատնտեսական        |Կխթանվի մսի ապրանքային|

|   |փոքրածավալ            |կենդանիների սպանդի     |շղթայի զարգացումը,    |

|   |սպանդանոցների ստեղծման|պայմանների բարելավում: |կբարելավի մորթից      |

|   |միջոցառումների ծրագրի |Իրացվող մսամթերքի որակի|մինչև  սպառողներին    |

|   |շարունակում           |ապահովում և            |միսն իրացնելու        |

|   |                      |հիվանդությունների      |ապրանքային շղթայի     |

|   |                      |բացառում:              |անվտանգության         |

|   |                      |                       |պայմանները:           |

|   |                      |                       |Աջակցություն          |

|   |                      |                       |կցուցաբերվի նոր       |

|   |                      |                       |սպանդանոցների         |

|   |                      |                       |ստեղծման              |

|   |                      |                       |աշխատանքներին:        |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|6. |«Գյուղատնտեսական      |Գյուղատնտեսությունում  |Իրավական հստակեցում   |

|   |կազմակերպությունների  |տնտեսավարող            |կստանան               |

|   |և  կոոպերատիվների     |սուբյեկտների           |գյուղատնտեսական       |

|   |մասին» Հայաստանի      |դասակարգման            |կազմակերպությունները  |

|   |Հանրապետության        |չափորոշիչների          |և  գյուղատնտեսական    |

|   |օրենքի մշակում        |սահմանում,             |կոոպերատիվները:       |

|   |                      |կոոպերատիվների         |                      |

|   |                      |ձևավորման  համար       |                      |

|   |                      |իրավապահ հիմքերի       |                      |

|   |                      |ստեղծում               |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|7. |Ագրոպարենային ոլորտում|Գյուղատնտեսական        |Կհստակեցվեն պետության |

|   |կոոպերացիայի          |կոոպերատիվների         |ու գյուղատնտեսական    |

|   |ձևավորման             |իրավական հստակեցումը,  |կոոպերատիվների        |

|   |քաղաքականության ծրագրի|կոոպերատիվների առանձին |փոխհարաբերությունները:|

|   |մշակում և  իրականացում|տեսակների              |Կոոպերացիայի          |

|   |                      |գործունեության         |զարգացումը կնպաստի    |

|   |                      |կարգավորումը, հարկային |գյուղատնտեսության     |

|   |                      |օրենսդրության          |առջև  ծառացած         |

|   |                      |հստակեցումը:           |խնդիրների լուծմանը,   |

|   |                      |Գյուղատնտեսական        |մասնավորապես`         |

|   |                      |մթերքների իրացման,     |գյուղատնտեսական       |

|   |                      |մատակարարումների,      |մթերքների իրացման,    |

|   |                      |սպասարկումների         |մատակարարումների և    |

|   |                      |արդյունավետ            |սպասարկումների,       |

|   |                      |իրականացումը:          |մասնագիտացման,        |

|   |                      |Արտադրության           |աշխատանքային          |

|   |                      |մասնագիտացումը,        |ռեսուրսների           |

|   |                      |աշխատանքային և  այլ    |օգտագործման և  այլ    |

|   |                      |ռեսուրսների օգտագործման|հարցեր:               |

|   |                      |մակարդակի բարձրացումը: |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|8. |Սննդի անվտանգության   |Սննդի հետ կապված       |Բոլոր մակարդակներում  |

|   |օրենսդրության և       |հարաբերությունները     |(համայնքային և        |

|   |կանոնակարգումների     |կարգավորող             |ազգային) սննդի        |

|   |միասնականացման        |օրենսդրությունը        |վերաբերյալ            |

|   |զարգացմանն ուղղված    |միջազգային             |օրենսդրության և       |

|   |միջոցառումների ծրագրի |չափանիշներին           |կանոնակարգումները     |

|   |իրականացում,          |համապատասխանեցման      |կհամապատասխանեցվեն    |

|   |«Սննդամթերքի          |անհրաժեշտությունը:     |միջազգային            |

|   |անվտանգության մասին»  |                       |չափանիշներին,         |

|   |Հայաստանի             |                       |ուղեցույցներին և      |

|   |Հանրապետության        |                       |առաջարկություններին,  |

|   |օրենքի և  դրա         |                       |կապահովվի բավարար     |

|   |կիրարկումն ապահովող   |                       |իրավասություններ      |

|   |ենթաօրենսդրական       |                       |և  հզորություններ     |

|   |ակտերի մշակում        |                       |սպառողների առողջության|

|   |                      |                       |պաշտպանության և       |

|   |                      |                       |առևտրի  ոլորտի        |

|   |                      |                       |բարելավման ուղղությամբ|

|___|______________________|_______________________|______________________|

|9. |Հայաստանում սննդի     |Սննդի անվտանգության    |Կկատարելագործվի սննդի |

|   |անվտանգության         |բնագավառում            |անվտանգության և       |

|   |ուսուցման             |իրազեկության ապահովման |հիգիենայի ուսուցումը, |

|   |օժանդակության         |անհրաժեշտությունը:     |որն իր հերթին կնպաստի,|

|   |միջոցառումների        |                       |տնային տնտեսություն - |

|   |ծրագրի իրականացում    |                       |խանութ-մատակարարող -  |

|   |                      |                       |արտադրող շղթայի բոլոր |

|   |                      |                       |օղակներում: Կբարձրանա |

|   |                      |                       |իրազեկությունը սննդի  |

|   |                      |                       |անվտանգության և       |

|   |                      |                       |հիգիենայի հետ կապված  |

|   |                      |                       |միջոցառումների        |

|   |                      |                       |վերաբերյալ և          |

|   |                      |                       |կապահովվի վերջիններիս |

|   |                      |                       |իրականացումը:         |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|10.|Հայաստանում Կոդեքս    |Սննդի ազգային          |Գործուն և  արդյունավետ|

|   |Ալիմենտարիասի ազգային |չափանիշներն            |օժանդակություն        |

|   |հանձնաժողովի կայացմանն|անվտանգության և        |կտրամադրվի սննդի      |

|   |օժանդակության         |որակի վերահսկման       |ազգային չափանիշներն   |

|   |միջոցառումների ծրագրի |համակարգերի            |անվտանգության և  որակի|

|   |իրականացում           |միջազգայնորեն ընդունված|վերահսկման համակարգերի|

|   |                      |չափանիշներին           |միջազգայնորեն         |

|   |                      |համապատասխանեցման      |ընդունված չափանիշներին|

|   |                      |անհրաժեշտությունը:     |համապատասխանեցնելու   |

|   |                      |                       |գործում` Կոդեքսի      |

|   |                      |                       |Համակարգող Մարմնի     |

|   |                      |                       |հզորացման և  Կոդեքսի  |

|   |                      |                       |Ազգային Հանձնաժողովի  |

|   |                      |                       |ստեղծման միջոցով:     |

|   |                      |                       |Սննդի ու              |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսության     |

|   |                      |                       |վերաբերյալ ավելի լայն |

|   |                      |                       |տեղեկատվություն       |

|   |                      |                       |կապահովվի Հայաստանում |

|   |                      |                       |Գյուղատնտեսության և   |

|   |                      |                       |Պարենի                |

|   |                      |                       |Կազմակերպությունը     |

|   |                      |                       |նյութերի գրադարանի    |

|   |                      |                       |ստեղծման միջոցով:     |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|11.|Սննդի վերահսկման      |Հայաստանում սննդի      |Կզարգանա սննդի        |

|   |լաբորատորիաների       |վերահսկման             |վերահսկողության       |

|   |համակարգի հզորացմանն  |լաբորատորիաների        |ոլորտը, որը կապահովի  |

|   |ուղղված միջոցառումների|տեխնիկական             |սպառողների բավարար    |

|   |ծրագրի իրականացում    |հագեցվածության ցածր    |պաշտպանվածությունը և  |

|   |                      |մակարդակը և  դրանց     |միջազգայնորեն         |

|   |                      |վերազինման             |ընդունված չափանիշների |

|   |                      |անհրաժեշտությունը:     |և  ընթացակարգերի      |

|   |                      |                       |կիրառման միջոցով      |

|   |                      |                       |կօժանդակվի            |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսական       |

|   |                      |                       |արտադրանքների         |

|   |                      |                       |արտահանումը:          |

|   |                      |                       |Օժանդակություն        |

|   |                      |                       |կցուցաբերվի գոյություն|

|   |                      |                       |ունեցող               |

|   |                      |                       |լաբորատորիաների       |

|   |                      |                       |հզորությունների       |

|   |                      |                       |զարգացմանը` պահանջվող |

|   |                      |                       |սարքավորումների,      |

|   |                      |                       |նյութերի և  անհրաժեշտ |

|   |                      |                       |ուսուցման, ինչպես նաև |

|   |                      |                       |կիրառվող մեթոդների    |

|   |                      |                       |բարելավման միջոցով:   |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|12.|Հայաստանի             |Մակրոտնտեսական         |Մակրոտնտեսական        |

|   |Հանրապետության        |իրավիճակի կայունացում, |իրավիճակի կայունացում:|

|   |պարենային ապահովության|բնակչության            |Ագրարային հատվածի     |

|   |քաղաքականության       |կենսամակարդակի         |արդյունավետության     |

|   |միջոցառումների        |բարձրացում, բնակչության|բարձրացում: Ներքին և  |

|   |իրականացում           |աղքատության մակարդակի  |արտաքին ներդրումների  |

|   |                      |նվազեցում:             |ծավալների մեծացում:   |

|   |                      |                       |Պարենամթերքի          |

|   |                      |                       |ներմուծման և          |

|   |                      |                       |արտահանման հաշվեկշռի  |

|   |                      |                       |բարելավում,           |

|   |                      |                       |սննդամթերքի           |

|   |                      |                       |անվտանգության         |

|   |                      |                       |մակարդակի բարձրացում: |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|13.|«Սերմերի մասին»       |»Սերմերի մասին»        |Գյուղատնտեսական       |

|   |Հայաստանի             |Հայաստանի              |մշակաբույսերի սերմերի |

|   |Հանրապետության        |Հանրապետության օրենքի  |արտադրության,         |

|   |օրենքի կիրարկումն     |կիրարկման ապահովում:   |վերարտադրության,      |

|   |ապահովող իրավական     |                       |հավաստագրման,         |

|   |փաստաթղթերի մշակում   |                       |փոխադրումների,        |

|   |                      |                       |պահպանության, իրացման |

|   |                      |                       |և  օգտագործման        |

|   |                      |                       |հարաբերությունների    |

|   |                      |                       |կարգավորում:          |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|14.|Սերմնաբուծության      |Գյուղատնտեսական        |Պայմաններ կստեղծվի    |

|   |զարգացման ծրագրի      |մշակաբույսերի          |բուսաբուծության ճյուղի|

|   |իրականացում           |բերքատվության          |ինտենսիվացման համար,  |

|   |                      |բարձրացումը, անհայտ    |կբացառվի անհայտ ծագման|

|   |                      |ծագման սերմերի         |սերմերի օգտագործումը, |

|   |                      |օգտագործման            |կբարձրանա             |

|   |                      |բացառումը, երաշտի և    |մշակաբույսերի         |

|   |                      |ցրտահարությունների     |բերքատվությունը,      |

|   |                      |նկատմամբ կայունության  |կավելանա բուսաբուծական|

|   |                      |ապահովումը,            |մթերքների             |

|   |                      |բուսաբուծական ճյուղի   |արտադրությունը:       |

|   |                      |ինտենսիվացումը և       |Բերքատվության         |

|   |                      |ռիսկերի նվազեցում:     |բարձրացման շնորհիվ    |

|   |                      |                       |բուսաբուծության ճյուղի|

|   |                      |                       |արդյունավետ           |

|   |                      |                       |բարձրացումը,          |

|   |                      |                       |սերմնանյութի և        |

|   |                      |                       |բուսաբուծական         |

|   |                      |                       |մթերքների որակի       |

|   |                      |                       |բարելավում,           |

|   |                      |                       |բուսաբուծական         |

|   |                      |                       |արտադրանքի            |

|   |                      |                       |մրցունակության        |

|   |                      |                       |բարձրացում:           |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|15.|«Տոհմային             |»Տոհմային              |Անասնաբուծության      |

|   |անասնաբուծության      |անասնաբուծության       |ինտենսիվացման,        |

|   |մասին» Հայաստանի      |մասին» Հայաստանի       |տոհմանյութի ստացման,  |

|   |Հանրապետության        |Հանրապետության         |գյուղատնտեսական       |

|   |օրենքի կիրարկումն     |օրենքի կիրարկման       |կենդանիների նոր ցեղերի|

|   |ապահովող իրավական     |ապահովում:             |ստեղծման,             |

|   |փաստաթղթերի մշակում   |                       |վերարտադրության,      |

|   |                      |                       |օգտագործման, ցեղերի   |

|   |                      |                       |պահպանման             |

|   |                      |                       |հարաբերությունների    |

|   |                      |                       |կարգավորում:          |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|16.|Տոհմաբուծության       |Գյուղատնտեսական        |Գյուղատնտեսական       |

|   |զարգացման ծրագրի      |կենդանիների տոհմային   |կենդանիների           |

|   |իրականացում           |հատկանիշների պահպանում,|մթերատվության         |

|   |                      |նոր բարձր մթերատու     |բարձրացում,           |

|   |                      |ցեղերի բուծում:        |անասնապահությամբ      |

|   |                      |                       |զբաղվող գյուղացիական  |

|   |                      |                       |տնտեսությունների      |

|   |                      |                       |աջակցության ընդլայնում|

|   |                      |                       |ճյուղի                |

|   |                      |                       |արդյունավետության և   |

|   |                      |                       |ինտենսիվացման         |

|   |                      |                       |մակարդակի բարձրացում: |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|17.|Սերմերի որակի         |Գյուղատնտեսական        |Կավելանան կոնդիցիոն   |

|   |ստուգման և  պետական   |մշակաբույսերի ցանքային |սերմերի               |

|   |սորտափորձարկման       |ցածր որակ ունեցող      |վերարտադրության       |

|   |ծրագրի իրականացում    |սերմերի և  տնկանյութի  |ծավալները:            |

|   |                      |օգտագործման կանխում:   |Գյուղատնտեսական       |

|   |                      |Կոնդիցիոն սերմերի      |մշակաբույսերի         |

|   |                      |վերարտադրության        |բերքատվության         |

|   |                      |ապահովում:             |բարձրացում:           |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|18.|Տնկարանային           |Բարձր որակի և          |Պտղի և  խաղողի        |

|   |տնտեսությունների      |բարձրարժեք սորտերի     |արտադրության ծավալների|

|   |զարգացմանն ուղղված    |խաղողի և  պտղատու      |ավելացում:            |

|   |միջոցառումների        |տնկիների արտադրություն:|                      |

|   |իրականացում           |Նոր հիմնվող այգիները   |                      |

|   |                      |մաքրասորտ, լիարժեք,    |                      |

|   |                      |բարձր բերքատու         |                      |

|   |                      |դարձնելը:              |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|19.|Հողերի ագրոքիմիական   |Գյուղատնտեսական        |Հողերի բերրիության և  |

|   |հետազոտության և       |հողերի գիտականորեն     |մշակաբույսերի         |

|   |բերրիության բարձրացման|հիմնավորված պարարտացման|բերքատվության         |

|   |ծրագրի իրականացում    |համակարգերի մշակում    |բարձրացում:           |

|   |                      |և  ներդրում:           |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|20.|Գյուղատնտեսական       |Գյուղատնտեսական        |Գյուղատնտեսական       |

|   |հողատեսքերի           |հողատեսքերի որակական   |հողատեսքերի գնահատման |

|   |կադաստրային գնահատում |փոփոխությունների       |խմբերի և  կադաստրային |

|   |                      |բացահայտում, հարկման   |արժեքի որոշում:       |

|   |                      |նպատակով դրանց         |                      |

|   |                      |կադաստրային արժեքի     |                      |

|   |                      |որոշում:               |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|21.|Բարձր ավելացված արժեք |Տեխնիկական             |Տեխնիկական            |

|   |ապահովող յուղատու     |մշակաբույսերը          |մշակաբույսերը         |

|   |մշակաբույսերի (կտավատ |ցանքաշրջանառության մեջ |կներառվեն             |

|   |և  այլն) մշակման      |ներառելու միջոցով      |ցանքաշրջանառության    |

|   |խրախուսման            |գյուղացիական           |մեջ: Կապահովվի        |

|   |միջոցառումների ծրագրի |տնտեսությունների       |տեղական արտադրության  |

|   |իրականացում           |եկամուտների            |անասնակերի            |

|   |                      |ավելացում:             |սպիտակուցային         |

|   |                      |Բուսական յուղի         |հավելումները, որը     |

|   |                      |տեղական արտադրության   |կբերի կաթի և  մսի     |

|   |                      |կազմակերպում:          |արտադրության աճի:     |

|   |                      |Անասնակերերով          |Կապահովվի բուսական    |

|   |                      |ապահովվածության        |յուղերի արտադրություն`|

|   |                      |մակարդակի բարձրացում:  |տեղական սպառման համար:|

|   |                      |Բուսական յուղի         |Գյուղացիական          |

|   |                      |ներկրումների           |տնտեսությունները      |

|   |                      |փոխարինում:            |հավելյալ դրամական     |

|   |                      |                       |եկամուտներ կստանան, թե|

|   |                      |                       |արտադրված յուղի       |

|   |                      |                       |վաճառքի, և  թե        |

|   |                      |                       |անասնակերի որակի      |

|   |                      |                       |բարձրացման հաշվին:    |

|   |                      |                       |Կբարելավվի նաև        |

|   |                      |                       |կենդանիների           |

|   |                      |                       |առողջությունը:        |

|   |                      |                       |Կբարձրանա             |

|   |                      |                       |զբաղվածության         |

|   |                      |                       |մակարդակը:            |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|22.|Դեղաբույսերի          |Հանրապետության         |Բուսաբուծության       |

|   |պլանտացիոն աճեցման,   |բնատնտեսական ներուժի   |համախառն արտադրանքի   |

|   |հատապտուղների         |ռացիոնալ օգտագործում,  |ավելացում, արտահանման |

|   |արտադրության և        |գյուղացիական           |հնարավորությունների   |

|   |վերամշակման խթանման   |տնտեսությունների       |ընդլայնում:           |

|   |ծրագրի իրականացում    |եկամուտների ավելացում: |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|23.|Գյուղատնտեսական       |Գյուղատնտեսական        |Վնասատուների և        |

|   |մշակաբույսերի         |մշակաբույսերի          |հիվանդությունների դեմ |

|   |բուսասանիտարական      |բուսասանիտարական       |պայքարի արդյունավետ   |

|   |մոնիթորինգի միջոցով   |վիճակի մոնիթորինգի,    |ձևերի  և  մեթոդների   |

|   |ծրագրի իրականացում    |բույսերի վնասատուների  |կիրառում:             |

|   |                      |և  հիվանդությունների   |                      |

|   |                      |դեմ պայքարի            |                      |

|   |                      |միջոցառումների մշակում,|                      |

|   |                      |բույսերի պաշտպանության |                      |

|   |                      |միջոցառումների         |                      |

|   |                      |փորձարարական անցկացում:|                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|24.|Բույսերի պաշտպանության|Առավել տարածված և      |Կկանխվի վնասատու      |

|   |միջոցառումների ծրագրի |վտանգավոր օրգանիզմների |օրգանիզմների          |

|   |իրականացում           |դեմ բույսերի           |գործունեությունը,     |

|   |                      |պաշտպանության          |նվազագույնի կհասցվի   |

|   |                      |կենտրոնացված           |դրանց տարածման        |

|   |                      |միջոցառումների         |արեալը: Կապահովվի     |

|   |                      |իրականացումը:          |որակյալ և  բարձր բերք:|

|___|______________________|_______________________|______________________|

|25.|Բույսերի կարանտինի    |Հանրապետության         |Բույսերի կարանտին     |

|   |ծրագրի իրականացում    |տարածքում              |հիվանդությունների և   |

|   |                      |բուսասանիտարական       |վարակի օջախների       |

|   |                      |անվտանգության          |կանխարգելում          |

|   |                      |ապահովումը:            |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|26.|Գյուղատնտեսական       |Կովերի արհեստական      |Սերմնավորման համար    |

|   |կենդանիների արհեստական|սերմնավորման համար     |կենսաբանական ու       |

|   |սերմնավորման          |սերմնահեղուկի          |գենետիկական կայուն    |

|   |միջոցառումների        |պահպանում:             |հատկանիշներ ունեցող   |

|   |իրականացում           |                       |սերմնահեղուկի         |

|   |                      |                       |ապահովում:            |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|27.|Գյուղատնտեսական       |Հանրապետությունում     |Կստեղծվի հաշվառման    |

|   |կենդանիների           |տոհմային գործի         |համակարգ և  տվյալների |

|   |համարակալման և        |բարելավում,            |բանկ, առավել          |

|   |հաշվառման             |անասնաբուժական         |արդյունավետ           |

|   |միջոցառումների ծրագրի |միջոցառումների         |կկազմակերպվեն տոհմային|

|   |իրականացում           |արդյունավետության      |և  անասնաբուժական     |

|   |                      |բարձրացում, անասունների|միջոցառումները:       |

|   |                      |գրավադրման համար       |                      |

|   |                      |նախապայմանների         |                      |

|   |                      |ստեղծում:              |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|28.|Հակահամաճարակային     |Կենդանիների վարակիչ    |Վարակիչ               |

|   |միջոցառումների        |հիվանդությունների      |հիվանդությունների դեմ |

|   |գնահատման             |կանխարգելում,          |պայքարի արդյունավետ   |

|   |(սերոմոնիտորինգի)     |կենդանիների և  մարդու  |մեթոդների և  միջոցների|

|   |ծրագրի իրականացում    |համար ընդհանուր        |ընտրություն:          |

|   |                      |հիվանդություններից     |                      |

|   |                      |ազգաբնակչության        |                      |

|   |                      |պաշտպանություն,        |                      |

|   |                      |հանրապետությունում     |                      |

|   |                      |հակահամաճարակային      |                      |

|   |                      |կայուն իրավիճակի       |                      |

|   |                      |ստեղծում,              |                      |

|   |                      |հակահամաճարակային      |                      |

|   |                      |կանխարգելիչ            |                      |

|   |                      |միջոցառումների         |                      |

|   |                      |արդյունքների մոնիթորինգ|                      |

|   |                      |և  համապատասխան        |                      |

|   |                      |առաջարկությունների     |                      |

|   |                      |մշակում:               |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|29.|Պատվաստուկների և  այլ |Պատվաստումների և  այլ  |Կենդանիների և         |

|   |հակահամաճարակային     |հակահամաճարակային      |մարդկանց համար առավել |

|   |միջոցառումների համար  |միջոցառումների համար   |վտանգավոր 7           |

|   |անհրաժեշտ պարագաների  |անհրաժեշտ պարագաների   |հիվանդությունների դեմ |

|   |ձեռքբերման ծրագրի     |առկայության ապահովում: |պատվաստումների և      |

|   |իրականացում           |                       |հակահամաճարակային     |

|   |                      |                       |միջոցառումների        |

|   |                      |                       |իրականացման համար     |

|   |                      |                       |անհրաժեշտ նյութերի    |

|   |                      |                       |ապահովում:            |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|30.|Հակահամաճարակային     |Հակահամաճարակային      |Վարակիչ               |

|   |պատվաստումների        |պատվաստումների և       |հիվանդությունների     |

|   |ծրագրի իրականացում    |ախտորոշիչ              |կրճատում:             |

|   |համայնքային           |հետազոտումների միջոցով |Հակահամաճարակային     |

|   |անասնաբույժների       |հանրապետության         |իրավիճակի կայունացում:|

|   |մասնակցությամբ        |տարածքում կենդանիների  |Գյուղատնտեսական       |

|   |                      |վարակիչ                |կենդանիների           |

|   |                      |հիվանդությունների      |մթերատվության         |

|   |                      |նկատմամբ կայուն        |մակարդակի բարձրացում: |

|   |                      |հակահամաճարակային      |                      |

|   |                      |վիճակի ստեղծում:       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|31.|Հանրապետությունում    |Մեղվաբուծության        |Պարենային ապահովության|

|   |մեղվաբուծության       |զարգացման համար        |մակարդակի բարձրացում, |

|   |աջակցության ծրագրի    |հանրապետության         |արտահանման ծավալների  |

|   |իրականացում           |հնարավորությունների    |ավելացում:            |

|   |                      |առավել արդյունավետ     |                      |

|   |                      |օգտագործում:           |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|32.|ԱՄՆ կառավարության     |Ոռոգման համակարգերի,   |Կբարձրանա ոռոգման     |

|   |կողմից հատկացված      |գյուղական ճանապարհների |ներքին ցանցերի        |

|   |դրամաշնորհի հաշվին    |վերականգնման ու        |արդյունավետությունը,  |

|   |«Հազարամյակի          |բարելավման, ինչպես     |կբարելավվի հողերի     |

|   |մարտահրավերներ»       |նաև  գյուղատնտեսության |մելիորատիվ վիճակը,    |

|   |հայաստանյան ծրագրի    |կայունության միջոցով   |կզարգանա ոռոգման      |

|   |իրականացում           |գյուղական աղքատության  |համակարգը: Կապահովվի  |

|   |                      |կրճատում:              |ոռոգման 21 սխեմաներում|

|   |                      |                       |ոռոգման համակարգերի   |

|   |                      |                       |անխափան աշխատանքը,    |

|   |                      |                       |կլուծվի համակարգում   |

|   |                      |                       |առկա խնդիրների 1/3    |

|   |                      |                       |մասը, 30%-ով կկրճատվի |

|   |                      |                       |էլեկտրաէներգիայի      |

|   |                      |                       |ծախսը, 30 հազ. հա-ի   |

|   |                      |                       |վրա կվերականգնվի      |

|   |                      |                       |ոռոգման համակարգը:    |

|   |                      |                       |Կվերականգնվեն         |

|   |                      |                       |ճանապարհային 88       |

|   |                      |                       |ուղիներ` 943 կմ       |

|   |                      |                       |ընդհանուր             |

|   |                      |                       |երկարությամբ:         |

|   |                      |                       |Պայմաններ կստեղծվեն   |

|   |                      |                       |գյուղացիական          |

|   |                      |                       |տնտեսություններում    |

|   |                      |                       |ոռոգման նոր           |

|   |                      |                       |տեխնոլոգիաների        |

|   |                      |                       |ներդրման, բարձր       |

|   |                      |                       |ավելացված արժեքով     |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսության     |

|   |                      |                       |անցման և              |

|   |                      |                       |հետբերքահավաքային     |

|   |                      |                       |տեխնոլոգիաների և      |

|   |                      |                       |վերամշակող ոլորտի     |

|   |                      |                       |զարգացման ու          |

|   |                      |                       |մարքեթինգի համար:     |

._________________________________________________________________________.

|33.|Կոլեկտորադրենաժային   |Գերխոնավ հողերի        |Գրունտային ջրերի      |

|   |ցանցի մաքրման և       |մելիորատիվ վիճակի      |մակարդակի իջեցումը,   |

|   |նորոգման ծրագրի       |բարելավումը` գրունտային|երկրորդական աղակալման |

|   |իրականացում           |մակարդակի նվազեցումը,  |երևույթի              |

|   |                      |երկրորդային աղակալման  |կանխարգելումը, շրջակա |

|   |                      |կանխումը, շրջակա       |միջավայրի էկոլոգիական |

|   |                      |միջավայրի էկոլոգիական  |հավասարակշռության     |

|   |                      |հավասարակշռման         |պահպանումը, ոռոգելի   |

|   |                      |պահպանումը:            |արդյունավետ           |

|   |                      |                       |երկրագործության       |

|   |                      |                       |վարումը:              |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|34.|Գրունտային ջրերի      |«Հայաստանի             |Մելիորատիվ            |

|   |մակարդակների և  որակի |Հանրապետության         |միջոցառումների        |

|   |որոշման ծրագրի        |ոռոգելի և  չորացած     |իրականացման համար     |

|   |իրականացում           |հողերի մելիորատիվ      |ելակետային հիմքի      |

|   |                      |վիճակի» կադաստրի       |ձևավորում             |

|   |                      |կազմումը:              |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|35.|Արարատյան հարթավայրի  |Հողերի աղազերծման      |Աղազերծման արդյունավետ|

|   |ոռոգելի հողերի աղային |մեթոդիկայի և           |մեթոդիկայի և          |

|   |հանույթի կատարման     |մելիորանտի ընտրման,    |մելիորանտի ընտրություն|

|   |ծրագրի իրականացում    |աշխատանքների նախագծման |                      |

|   |                      |և  իրականացման համար   |                      |

|   |                      |հիմքերի ստեղծում:      |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|36.|Արարատյան հարթավայրի  |Գրունտային ջրերի       |Գրունտային ջրերի      |

|   |ոռոգելի երկրորդային   |մակարդակների           |թույլատրելի մակարդակի |

|   |աղակալված հողերի,     |կարգավորում,           |պահպանումը, կայուն    |

|   |արմատական բարելավման  |երկրորդական աղակալման  |բերքատվության         |

|   |ծրագրի իրականացում    |կանխարգելումը:         |պահպանումը:           |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|37.|Բնական կերհանդակների  |Բնական կերհանդակների   |Տավարի, ոչխարի մսի և  |

|   |(արոտների) մոնիթորինգի|օգտագործման            |կաթի, մասամբ խոզի մսի |

|   |բարելավման և          |համակարգում, դրանց     |արտադրության վրա      |

|   |ջրարբիացման           |ջրարբիացման համակարգերի|կատարվող ծախսերի      |

|   |միջոցառումների ծրագրի |վերականգնում:          |կրճատում:             |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|38.|Գյուղացիական          |Գյուղատնտեսությունում  |Թափոնների խնայողական  |

|   |տնտեսություններում    |առկա ռեսուրսների       |օգտագործում,          |

|   |գյուղատնտեսական       |արդյունավետ օգտագործում|պարարտանյութերի       |

|   |թափոններից            |և  անհրաժեշտ           |ապահովվածության       |

|   |(անասնապահական)       |ռեսուրսների            |մակարդակի բարձրացում: |

|   |կենսագազի օգտահանման  |ապահովվածության        |                      |

|   |և  օրգանական          |մակարդակի բարձրացումը: |                      |

|   |պարարտանյութերի       |                       |                      |

|   |արտադրման կազմակերպում|                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|39.|Կլիմայի փոփոխության   |Կլիմայի փոփոխության    |Գյուղատնտեսության     |

|   |հետևանքով             |նկատմամբ               |կայունության և        |

|   |գյուղատնտեսության     |գյուղատնտեսության      |տնտեսական աճի         |

|   |խոցելիության նվազեցման|ճյուղի կայունության    |ապահովում:            |

|   |միջոցառումների        |մեծացում:              |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|40.|Գյուղատնտեսական       |Գյուղատնտեսական հողերի |Գյուղատնտեսական       |

|   |հողերի և  հատկապես    |վիճակի վատթարացման     |հողատեսքերի վիճակի    |

|   |արոտավայրերի          |կանխում և  բարելավում: |բարելավում:           |

|   |դեգրադացիայի          |                       |                      |

|   |(վատթարացման) և       |                       |                      |

|   |անապատացման դեմ       |                       |                      |

|   |պայքարի միջոցառումների|                       |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|41.|Սևանա  լճի ավազանում  |Սևանա  լճի էկոլոգիական |Բնական ռեսուրսների    |

|   |անասնապահական         |վիճակի բարելավում:     |պահպանության          |

|   |թափոններից ջրերի      |                       |ապահովում:            |

|   |աղտոտման բացառման     |                       |                      |

|   |միջոցառումների        |                       |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|42.|Ջրախնայողական         |Ոռոգման ջրի խնայողական |Ջրապահովվածության     |

|   |նորարարական           |օգտագործումը:          |մակարդակի բարձրացումը |

|   |տեխնոլոգիաների        |                       |և  սնուցման ռեժիմի    |

|   |ներմուծման և          |                       |բարելավումը:          |

|   |զարգացման ծրագրերի    |                       |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|43.|Գեղարքունիքի մարզում  |Երկրի պարենային        |Ձկնաբուծական          |

|   |արդյունաբերական       |ապահովության մակարդակի |արտադրանքի ծավալների  |

|   |ձկնաբուծության և      |բարձրացում և  բնական   |ավելացում և  որակի    |

|   |արդյունագործական      |ռեսուրսների արդյունավետ|բարելավում:           |

|   |ձկնորսության          |օգտագործում:           |                      |

|   |ձևավորման  ու         |                       |                      |

|   |զարգացման ծրագրերի    |                       |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|44.|Ճապոնիայի             |Գյուղատնտեսության      |Արդյունքում կբարձրանա |

|   |կառավարության կողմից  |ոլորտին                |տեխնիկական            |

|   |«Սակավ ապահով         |նյութատեխնիկական       |հագեցվածության        |

|   |ֆերմերներին           |միջոցների              |մակարդակը և           |

|   |դրամաշնորհային        |ապահովվածության        |մշակաբույսերի         |

|   |աջակցության» ծրագիր   |մակարդակի բարձրացում:  |բերքատվությունը,      |

|   |                      |                       |հետևաբար  նաև         |

|   |                      |                       |կավելանան             |

|   |                      |                       |գյուղատնտեսական       |

|   |                      |                       |մթերքների արտադրության|

|   |                      |                       |ծավալները:            |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|45.|Հանքային              |Գյուղացիական           |Ագրոտեխնիկայի         |

|   |պարարտանյութերի       |տնտեսություններին      |պահանջների կատարման   |

|   |ներկրման և  իրացման   |պարարտանյութերի        |բարձրացում:           |

|   |միջոցառումների        |մատակարարում:          |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|46.|Գյուղատնտեսական       |Տեխնիկական             |Մեքենայացման մակարդակի|

|   |տեխնիկայի հավաքակազմի |հագեցվածության         |բարձրացում,           |

|   |աստիճանաբար նորացման  |մակարդակի բարձրացում:  |գյուղատնտեսական       |

|   |միջոցառումների        |                       |մթերքների արտադրության|

|   |իրականացում           |                       |ծախսերի կրճատում      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|47.|Հակակարկտային         |Բնական աղետների        |Բերքի կորուստի        |

|   |ծառայության           |հետևանքների  մեղմացում:|նվազում, բնակչության  |

|   |վերականգնման          |                       |եկամուտների ավելացում |

|   |միջոցառումների        |                       |                      |

|   |իրականացում           |                       |                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|48.|Գյուղական             |Աջակցել Հայաստանի      |Որոշակիորեն կբավարարվի|

|   |ձեռնարկությունների և  |փոքր ու միջին գյուղական|գյուղատնտեսությամբ    |

|   |փոքրածավալ առևտրային  |ձեռնարկությունների     |զբաղվող տնտեսվարող    |

|   |գյուղատնտեսության     |զարգացմանը` ֆերմերների |սուբյեկտների պահանջը  |

|   |զարգացման ծրագիր      |ու գյուղական           |վարկային ռեսուրսների  |

|   |                      |ձեռնարկությունների     |նկատմամբ: Կզարգանա    |

|   |                      |համար շուկաներն առավել |տեղեկատվական,         |

|   |                      |մատչելի դարձնելու և    |խորհրդատվական,        |

|   |                      |գյուղական շրջաններում  |մարքետինգային         |

|   |                      |շուկայամետ մասնավոր և  |համակարգը: Արդյունքում|

|   |                      |պետական ներդրումների   |կբարձրանա             |

|   |                      |խթանման միջոցով:       |գյուղատնտեսության     |

|   |                      |                       |արդյունավետությունը,  |

|   |                      |                       |գյուղացիական          |

|   |                      |                       |տնտեսությունների      |

|   |                      |                       |եկամուտները, կկրճատվի |

|   |                      |                       |աղքատության մակարդակը:|

|___|______________________|_______________________|______________________|

|49.|Հայաստանի             |Գյուղատնտեսության      |Բարձր լեռնային,       |

|   |Հանրապետության        |ոլորտի վարկավորում,    |հեռավոր և  առավել     |

|   |գյուղական տարածքների  |ներտնտեսային ոռոգման   |աղքատ գյուղերի        |

|   |տնտեսական զարգացման   |ցանցի գործունեության,  |տնտեսական վիճակի      |

|   |ծրագիր                |գյուղատնտեսության և    |կայունացում, այդպիսի  |

|   |                      |համայնքների զարգացման  |բնակավայրերի          |

|   |                      |ապահովում, գյուղական   |պահպանումը և          |

|   |                      |բնակչության եկամուտների|միգրացիոն             |

|   |                      |կայուն աճ:             |գործընթացների         |

|   |                      |                       |նվազեցում, գյուղական  |

|   |                      |                       |փոքր                  |

|   |                      |                       |կազմակերպություններին |

|   |                      |                       |աջակցություն,         |

|   |                      |                       |տնտեսական կառույցների |

|   |                      |                       |ձևավորման             |

|   |                      |                       |աջակցություն` հետևյալ |

|   |                      |                       |բաղադրիչների          |

|   |                      |                       |իրականացման միջոցով.  |

|   |                      |                       |- գյուղական           |

|   |                      |                       |ձեռնարկությունների    |

|   |                      |                       |ֆինանսավորում,        |

|   |                      |                       |- տնտեսապես           |

|   |                      |                       |հիմնավորված           |

|   |                      |                       |ենթակառուցվածքներ,    |

|   |                      |                       |- գյուղական           |

|   |                      |                       |միջնորդային բիզնես    |

|   |                      |                       |ծառայություններ:      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|50.|Գյուղատնտեսության     |Առևտրի  Համաշխարհային  |Հանրապետության        |

|   |սուբսիդավորման        |Կազմակերպությանն       |գյուղատնտեսության     |

|   |ուղղությունների և     |անդամակցության         |տարածաշրջանային       |

|   |մեխանիզմների          |շրջանակներում ստանձնած |զարգացման համար       |

|   |հստակեցում            |պարտավորությունների    |նախադրյալների         |

|   |                      |կատարման և             |ստեղծում:             |

|   |                      |գյուղատնտեսությունում  |                      |

|   |                      |տնտեսավարող            |                      |

|   |                      |սուբյեկտների համար     |                      |

|   |                      |բարենպաստ պայմանների   |                      |

|   |                      |ձևավորման              |                      |

|   |                      |նախադրյալների ստեղծում:|                      |

|___|______________________|_______________________|______________________|

|51.|«Օրգանական            |Օրգանական              |Օրգանական             |

|   |գյուղատնտեսության     |գյուղատնտեսական        |գյուղատնտեսության     |

|   |մասին» Հայաստանի      |մթերքների արտադրության,|ձևավորման  համար      |

|   |Հանրապետության        |պահպանման, վերամշակման,|իրավական հիմքերի և    |

|   |օրենքի և  օրենքի      |փոխադրման և  իրացման   |նախադրյալների         |

|   |կիրարկումն ապահովող   |հետ կապված             |ստեղծում:             |

|   |ենթաօրենսդրական       |հարաբերությունների     |                      |

|   |ակտերի մշակում        |կարգավորում:           |                      |

.__________________________________________________________________________

.____ ____________________________________________________________________.

|NN | |    Արդյունքի գնահատման      |   Իրականացնողներ  |Ժամկետը |Ծանոթու-|

|ը/կ| |       ցուցանիշները          |                   |        |թյուն   |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|1. | |Ծրագիրը ներառող համայնքներում|Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |աշխատունակ բնակչության       |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |զբաղվածության, տեղական       |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |հումքի, բնակչության 1 շնչին  |նախարարություն     |        |        |

|   | |ընկնող եկամուտի մակարդակի    |Հայաստանի          |        |        |

|   | |փոփոխությունները             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|2. | |Գյուղատնտեսության ոլորտում   |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |ապահովագրական համակարգի      |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |ներդրման գործում             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |մեխանիզմների ապահովում       |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |կենտրոնական բանկ   |        |        |

|   | |                             |(համաձայնությամբ)  |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|3. | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |Հայաստանի          |2007 թ. |        |

|   | |արտադրության ծավալների աճը   |Հանրապետության     |և       |        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |հետագա  |        |

|   | |                             |նախարարություն     |տարիներ |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |(2015   |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |թ.)     |        |

|   | |                             |կենտրոնական բանկ   |        |        |

|   | |                             |(համաձայնությամբ)  |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|4. | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |ապրանքայնության աստիճանը     |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |արտադրության                 |նախարարություն     |        |        |

|   | |արդյունավետությունը:         |Հայաստանի          |        |        |

|   | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |Հանրապետության     |        |        |

|   | |ներմուծման-արտահանման        |առևտրի  և          |        |        |

|   | |հաշվեկշիռը:                  |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|5. | |Սպանդանոցների միջոցով        |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |իրացվող մսի ծավալը: Իրացվող  |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |մսի որակը:                   |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Հիվանդությունների            |նախարարություն     |        |        |

|   | |առկայությունը:               |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|6. | |Գրանցված գյուղատնտեսական     |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |կազմակերպությունների         |Հանրապետության     |2007 թթ.|        |

|   | |և  գյուղատնտեսական           |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |կոոպերատիվների թիվը:         |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|7. | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |արտադրության ծավալներ,       |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |բերքատվության և              |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |մթերատվության                |նախարարություն     |        |        |

|   | |ցուցանիշներ, մթերքների       |Հայաստանի          |        |        |

|   | |արտադրության վրա կատարված    |Հանրապետության     |        |        |

|   | |ծախսերի մակարդակ,            |ֆինանսների և       |        |        |

|   | |գյուղական բնակավայրերում     |էկոնոմիկայի        |        |        |

|   | |զբաղվածության մակարդակ:      |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|8. | |Սննդի հետ կապված             |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |հարաբերությունների           |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |կարգավորման իրավաօրենսդրական |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |դաշտի միջազգային չափանիշներին|նախարարություն     |        |        |

|   | |համապատասխանեցման աստիճանը:  |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առողջապահության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական          |        |        |

|   | |                             |զարգացման          |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|9. | |Սննդի անվտանգության հարցերով |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |իրազեկության մակարդակը:      |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առողջապահության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|10.| |Որակի վերահսկման համակարգը   |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |միջազգայնորեն ընդունված      |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |չափանիշներին                 |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |համապատասխանության աստիճանը: |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առողջապահության    |        |        |

|   | |                             |նախարարության      |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|11.| |Սննդի վերահսկման             |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |լաբորատորիաների տեխնիկական   |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |հագեցվածության և  սպառողների |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |շահերի պաշտպանության         |նախարարություն     |        |        |

|   | |մակարդակները:                |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առողջապահության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|12.| |Բնակչության աղքատության      |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |մակարդակը: Պարենամթերքներով  |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |ապահովվածության փաստացի      |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |մակարդակը: Սեփական           |նախարարություն     |        |        |

|   | |արտադրության տեսակարար կշիռը |Հայաստանի          |        |        |

|   | |սպառման կառուցվածքում:       |Հանրապետության     |        |        |

|   | |Սննդամթերքի                  |ֆինանսների և       |        |        |

|   | |ներմուծման-արտահանման        |էկոնոմիկայի        |        |        |

|   | |հաշվեկշիռը: Բնակչության      |նախարարություն     |        |        |

|   | |եկամուտների մակարդակը:       |Հայաստանի          |        |        |

|   | |Գործազրկության մակարդակը:    |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական զարգացման|        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |աշխատանքի և        |        |        |

|   | |                             |սոցիալական         |        |        |

|   | |                             |ապահովության       |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Պետական            |        |        |

|   | |                             |կառավարման այլ     |        |        |

|   | |                             |շահագրգիռ մարմիններ|        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|13.| |Օգտագործման սերմերի մեջ      |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |հավաստագրված սերմերի         |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |տեսակարար կշիռը:             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Գյուղատնտեսական              |նախարարություն     |        |        |

|   | |մշակաբույսերի                |Հայաստանի          |        |        |

|   | |բերքատվությունը:             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|14.| |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |միջին բերքատվությունը,       |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |մշակաբույսերի կայունությունը |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |բնական աղետների նկատմամբ,    |նախարարություն     |        |        |

|   | |սելեկցիոն հատկանիշների       |Հայաստանի          |        |        |

|   | |պահպանումը, նոր բարձր        |Հանրապետության     |        |        |

|   | |հատկանիշներ ունեցող սորտերի  |մարզպետարաններ     |        |        |

|   | |ստեղծում, բարձր              |                   |        |        |

|   | |վերարտադրության սերմանյութի  |                   |        |        |

|   | |օգտագործման տեսակարար կշռի   |                   |        |        |

|   | |ավելացում:                   |                   |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|15.| |Գյուղատնտեսական կենդանիների  |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |տոհմային հատկանիշների        |Հանրապետության     |2007 թթ.|        |

|   | |պահպանում, նոր մթերատու      |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |ցեղերի բուծում:              |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|16.| |Գյուղատնտեսական կենդանիների  |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |մթերատվություն, մթերքների    |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |որակի բարելավում:            |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Գյուղատնտեսական կենդանիների  |նախարարություն     |        |        |

|   | |տոհմային հատկանիշների        |Հայաստանի          |        |        |

|   | |պահպանում և  նոր մթերատու    |Հանրապետության     |        |        |

|   | |ցեղերի բուծում և  ներդրում:  |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|17.| |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |բերքատվության մակարդակը:     |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |Օգտագործվող սերմերի մեջ      |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |կոնդիցիոն սերմերի տեսակարար  |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |կշիռը:                       |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|18.| |Պտղի և  խաղողի բերքատու      |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |կայուն սորտերի ներդրում:     |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|19.| |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |բերքատվության մակարդակը,     |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |հողերի բերրիության մակարդակը:|գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |                             |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|20.| |Կադաստրային արժեքների        |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |ճշգրտում:                    |Հանրապետության     |2009 թթ.|        |

|   | |                             |կառավարությանն     |և       |        |

|   | |                             |առընթեր անշարժ     |հետագա  |        |

|   | |                             |գույքի կադաստրի    |տարիներ |        |

|   | |                             |պետական կոմիտե     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|21.| |Տեխնիկական մշակաբույսերի     |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |բերքատվության և  արտադրության|Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |շահութաբերության մակարդակը:  |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Ցանքատարածությունների աճի    |նախարարություն     |        |        |

|   | |դինամիկան: Գյուղատնտեսական   |Հայաստանի          |        |        |

|   | |կենդանիների մթերատվության    |Հանրապետության     |        |        |

|   | |մակարդակը:                   |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|22.| |Դեղաբույսերի և  հատապտուղների|Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |արտադրության (օգտագործման)   |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |ծավալները: Արտադրության      |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |արդյունավետությունը:         |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|23.| |Գյուղական մշակաբույսերի      |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |բերքատվությունը,             |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |բուսասանիտարական կայուն      |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |վիճակի ապահովումը:           |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|24.| |Բույսերի պաշտպանության       |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |միջոցառումներում ընդգրկված   |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |տարածքները և  վնասատուները:  |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |բերքատվությունը:             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|25.| |Հանրապետության տարածքում     |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |կայուն բուսասանիտարական      |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |վիճակը:                      |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |                             |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|26.| |Սերնդատվության մակարդակը:    |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |Գյուղատնտեսական կենդանիների  |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |մթերատվությունը:             |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |                             |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|27.| |Տավարի գլխաքանակի վերաբերյալ |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |հավաստի տվյալների            |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |առկայություն: Ծրագրային      |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |աշխատանքների համար հավաստի   |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |տվյալների առկայություն:      |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|28.| |Հակահամաճարակային            |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |միջոցառումների իրականացումից |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |հետո հիվանդությունների       |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |առկայություն:                |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|29.| |Պատվաստումներից և            |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |հակահամաճարակային            |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |միջոցառումներից հետո         |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |հիվանդությունների            |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |առկայությունը:               |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|30.| |Վարակիչ հիվանդությունների    |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |բացակայությունը,             |Հանրապետության     |2008թթ. |        |

|   | |գյուղատնտեսական կենդանիների  |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |մթերատվությունը:             |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|31.| |Մեղվաբուծական արտադրանքի     |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |ծավալների ավելացում,         |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |արտադրության                 |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |արդյունավետության բարձրացում,|նախարարություն     |        |        |

|   | |արտահանման ծավալների աճ:     |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|32.| |Ծրագրի տարբեր բաղադրիչներով  |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |շահառու հանդիսացող           |Հանրապետության     |2011 թթ.|        |

|   | |տնտեսությունների թիվը:       |ֆինանսների և       |        |        |

|   | |Ոռոգման տակ գտնվող           |էկոնոմիկայի        |        |        |

|   | |հողատարածքի ավելացումը,      |նախարարություն     |        |        |

|   | |մատակարարվող ջրի ինքնահոս    |Հայաստանի          |        |        |

|   | |եղանակի տեսակարար կշիռը:     |Հանրապետության     |        |        |

|   | |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |բերքատվության,               |նախարարություն     |        |        |

|   | |գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|Հայաստանի          |        |        |

|   | |կառուցվածքի բարելավում:      |Հանրապետության     |        |        |

|   | |Վերականգնված ճանապարհների    |տարածքային         |        |        |

|   | |երկարություն:                |կառավարման         |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |կապի և  տրանսպորտի |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|33.| |Գրունտային ջրերի մակարդակը:  |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |                             |տարածքային         |և       |        |

|   | |                             |կառավարման         |հետագա  |        |

|   | |                             |նախարարության      |տարիներ |        |

|   | |                             |ջրային տնտեսության |(2015թ.)|        |

|   | |                             |պետական կոմիտե,    |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|34.| |Ոռոգելի և  չորացված հողերի   |Հայաստանի          |2008-   |        |

|   | |մելիորատիվ վիճակը բնորոշող   |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |ցուցանիշների համակարգի       |տարածքային         |և       |        |

|   | |առկայությունը և  դրանց       |կառավարման         |հետագա  |        |

|   | |ճշտության աստիճանը:          |նախարարության      |տարիներ |        |

|   | |                             |ջրային տնտեսության |(2015թ.)|        |

|   | |                             |պետական կոմիտե     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|35.| |Աղային հանույթի հիման վրա    |Հայաստանի          |2008թ.  |        |

|   | |կատարված աղազերծման          |Հանրապետության     |        |        |

|   | |արդյունավետ բնորոշող         |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |ցուցանիշներ:                 |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|36.| |Գրունտային ջրերի մակարդակը,  |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |տվյալ գոտում գյուղատնտեսական |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |մշակաբույսերի բերքատվության  |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |մակարդակ:                    |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |տարիներ |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |(2015թ.)|        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|37.| |Արոտներից ստացվող կերերի     |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |ելքը, անասնապահական մթերքների|Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |արտադրության վրա կատարված    |գյուղատնտեսության  |և       |        |

|   | |ծախսումների մակարդակ:        |նախարարություն     |հետագա  |        |

|   | |                             |                   |տարիներ |        |

|   | |                             |                   |(2015թ.)|        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|38.| |Կենսագազ օգտագործող          |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |տնտեսությունների թիվը, տվյալ |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |տեխնոլոգիայի արդյունքում     |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |արտադրված օրգանական          |նախարարություն     |        |        |

|   | |պարարտանյութի ծավալը:        |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|39.| |Գյուղատնտեսության հիմնական   |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |արտադրատնտեսական             |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |ցուցանիշները:                |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|40.| |Դեգրադացիայի ենթարկված       |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |գյուղատնտեսական հողատեսքերի  |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |և  ընդհանուր հողատեսքերի     |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |հարաբերությունը:             |նախարարություն,    |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|41.| |Ջրի աղտոտման ցուցանիշների    |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |մակարդակը տարբեր տարիներին:  |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|42.| |Ոռոգելի մշակաբույսերի        |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |բերքատվության աճի            |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |ցուցանիշները:                |տարածքային         |        |        |

|   | |                             |կառավարման         |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|43.| |Ձկնաբուծական արտադրանքի      |Հայաստանի          |2007-   |        |

|   | |ծավալների փոփոխությունը:     |Հանրապետության     |2015 թթ.|        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |Գեղարքունիքի       |        |        |

|   | |                             |մարզպետարան        |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|44.| |Տեխնիկական և                 |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |նյութատեխնիկական ռեսուրսներով|Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |ապահովվածության մակարդակ:    |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Արտադրական գործունեության    |նախարարություն     |        |        |

|   | |մեքենայացման աստիճան, միջին  |Հայաստանի          |        |        |

|   | |բերքատվության ավելացում:     |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |ֆինանսների և       |        |        |

|   | |                             |Էկոնոմիկայի        |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|45.| |Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի|Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |բերքատվություն:              |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|46.| |Գյուղատնտեսական արտադրական   |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |գործընթացների մեքենայացման   |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |աստիճանը:                    |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|47.| |Գյուղատնտեսական ռիսկերի      |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |նվազեցում:                   |Հանրապետության     |2010 թթ.|        |

|   | |                             |տարածքային         |        |        |

|   | |                             |կառավարման         |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|48.| |Վարկավորման նկատմամբ         |Հայաստանի          |2005-   |        |

|   | |գյուղացիական տնտեսությունների|Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |ապահովվածության մակարդակը:   |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |Խորհրդատվական, տեղեկատվական, |նախարարություն     |        |        |

|   | |կառույցների գործունեության   |Հայաստանի          |        |        |

|   | |մեխանիզմների կատարելության   |Հանրապետության     |        |        |

|   | |աստիճանը, գյուղացիական       |մարզպետարաններ     |        |        |

|   | |տնտեսությունների կողմից      |                   |        |        |

|   | |վերջիններիս գործունեության   |                   |        |        |

|   | |գնահատականը:                 |                   |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|49.| |Գյուղատնտեսության համախառն   |Հայաստանի          |2005-   |        |

|   | |արտադրանքի ծավալ:            |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |Գյուղատնտեսական մթերքների    |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |արտադրության                 |նախարարություն     |        |        |

|   | |արդյունավետության            |Հայաստանի          |        |        |

|   | |ցուցանիշներ: Գյուղական       |Հանրապետության     |        |        |

|   | |բնակավայրերում բնակչության   |մարզպետարաններ     |        |        |

|   | |զբաղվածության մակարդակ:      |                   |        |        |

|   | |Գյուղական համայնքների        |                   |        |        |

|   | |զարգացման ընդհանուր իրավիճակ:|                   |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|50.| |Գյուղատնտեսության            |Հայաստանի          |2006-   |        |

|   | |սուբսիդավորման հիմնավորված   |Հանրապետության     |2008 թթ.|        |

|   | |մեխանիզմների առկայություն:   |գյուղատնտեսության  |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |ֆինանսների և       |        |        |

|   | |                             |էկոնոմիկայի        |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|___| |_____________________________|___________________|________|________|

|51.| |Օրգանական գյուղատնտեսությամբ |Հանրապետության     |2006-   |        |

|   | |զբաղվող տնտեսությունների     |գյուղատնտեսության  |2008 թթ.|        |

|   | |թիվը: Օրգանական              |նախարարություն     |        |        |

|   | |գյուղատնտեսական մթերքների    |Հայաստանի          |        |        |

|   | |արտադրության ծավալ:          |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |բնապահպանության    |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |առևտրի  և          |        |        |

|   | |                             |տնտեսական          |        |        |

|   | |                             |զարգացման          |        |        |

|   | |                             |նախարարություն     |        |        |

|   | |                             |Հայաստանի          |        |        |

|   | |                             |Հանրապետության     |        |        |

|   | |                             |մարզպետարաններ     |        |        |

.____ ____________________________________________________________________.