Սեղմել Esc փակելու համար:
«ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ 2010...
Քարտային տվյալներ

Տեսակ
Գործում է
Ընդունող մարմին
Ընդունման ամսաթիվ
Համար

Ստորագրման ամսաթիվ
ՈՒժի մեջ մտնելու ամսաթիվ
ՈՒժը կորցնելու ամսաթիվ
Ընդունման վայր
Սկզբնաղբյուր

Ժամանակագրական տարբերակ Փոփոխություն կատարող ակտ

Որոնում:
Բովանդակություն

Հղում իրավական ակտի ընտրված դրույթին X
irtek_logo

«ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ 2010-2014 ԹՎԱԿԱՆՆ ...

 

 

040.0500.140509

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

 

23 ապրիլի 2009 թվականի N 500-Ն

 

i

«ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ 2010-2014 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆԸ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՆԿԱՐԱԳԻՐՆ ՈՒ ՀԱՏԱԿԱԳԻԾԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

(1-ին մաս)

 

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է.

1. Հաստատել`

i

1) «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի 2010-2014 թվականների կառավարման պլանը` համաձայն N 1 հավելվածի.

2) Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի (23213.5 հեկտար) սահմանների նկարագիրն ու հատակագիծը` համաձայն NN 2 և 3 հավելվածների:

(1-ին կետը փոփ. 23.06.11 թիվ 866-Ն որոշում)

2. Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեից «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի 2010-2014 թվականների կառավարման պլանով նախատեսվող միջոցառումների ֆինանսավորման հնարավորության հարցին անդրադառնալ տվյալ տարվա բյուջետային գործընթացների ժամանակ:

3. Սույն որոշումն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող տասներորդ օրը:

 

ՍՏՈՐԱԳՐՎԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԿՈՂՄԻՑ

2009 ԹՎԱԿԱՆԻ ՄԱՅԻՍԻ 14-ԻՆ

 

Հավելված N 1

i

ՀՀ կառավարության

2009 թվականի ապրիլի 23-ի

N 500-Ն որոշման

 

«ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ 2010-2014 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԼԱՆ

 

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 

ԳԼՈՒԽ 1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 1.1. ՀՀ բնության հատուկ պահպանվող տարածքները 1.2. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կառավարման պլանի մշակման անհրաժեշտությունը 1.3. Արգելոցի կառավարման պլանավորման նպատակը և խնդիրները ԳԼՈՒԽ 2. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ 2.1. Տեղադիրքը 2.2. Երկրաբանական կառուցվածքը 2.3. Լեռնագրությունը 2.4. Կլիման 2.5. Ջրագրությունը 2.6. Հողային ծածկը 2.7. Լանդշաֆտները և էկոհամակարգերի վիճակը ԳԼՈՒԽ 3. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ 3.1. Արգելոցի բուսականությունը 3.2. Անտառների բնութագիրը 3.3. Կենդանական աշխարհը 3.4. Խոսրովի արգելոցի անողնաշարավոր կենդանիների ֆաունան 3.5. Խոսրովի արգելոցի ողնաշարավոր կենդանիների ֆաունան 3.5.1. Կաթնասուններ 3.5.2. Թռչուններ 3.5.3. Սողուններ 3.5.4. Երկկենցաղներ 3.5.5. Ձկներ ԳԼՈՒԽ 4. ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 4.1. Արգելոցի կառավարումը և կառուցվածքը 4.2. Պահպանություն 4.2.1. Արգելոցի պահպանության և օգտագործման ռեժիմը 4.2.2. Արգելոցի պահպանության խնդիրները 4.3. Ենթակառուցվածքները 4.4. Արգելոցի վարչատարածքային կազմակերպումը 4.4.1. Արգելոցի սահմանները 4.4.2. Արգելոցի տարածքի սահմանազատման և սահմանների վերանայման սկզբունքները 4.4.3. Առաջարկվող սահմանների փոփոխությունը 4.4.4. Արգելոցին հատկացնելու (միացնելու) համար առաջարկվող տարածքների նկարագրություն 4.4.5. ՈՒրցասարի եգերական տեղամաս 4.4.6. Արգելոցի սահմանների փոփոխության արդյունքները 4.5. Գիտական հետազոտություններ ԳԼՈՒԽ 5. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ 5.1. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի (ԿԲՄ) իրականացման անհրաժեշտությանը 5.2. ԿԲՄ նպատակը և խնդիրները 5.3. Արգելոցի տարածքում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի առանձնահատկությունները 5.4. Արգելոցի կենսաբազմազանության մոնիտորինգի օբյեկտները 5.5. ԿԲՄ հիմնական ինդիկատորների ընտրություն: 5.6. Տեսակի և պոպուլյացիայի մակարդակով առաջարկվող ինդիկատորները ԳԼՈՒԽ 6. ԷԿՈՏՈՒՐԻԶՄԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ 6.1. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տուրիստական ռեսուրսները 6.2. Պատմական ակնարկ 6.3. Էկոտուրիզմի կազմակերպման նպատակները 6.4. էկոտուրիզմի կառավարմանը ներկայացվող պահանջները 6.5. Էկոտուրիզմի իրավական կանոնակարգումը 6.6. Մարդկային ռեսուրսների զարգացում 6.7. Էկոտուրիզմը սպասարկող անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները 6.7.1. Այցելուների կենտրոն 6.7.2. Կացարաններ, սննդի և վաճառակետեր 6.7.3. Դիտակետեր (ուսումնասիրություններին աջակցող ենթակառուցվածք) 6.7.4. Ճանապարներ, արահետներ, ջրային ուղիներ Արահետների տեղակայությունը պետք է համապատասխանի առաջարկվող տուրիստական երթուղիներին: Դրանք կարող են լինել տարբեր երկարության և առաջարկեն տարբեր տուրեր, հնարավորության դեպքում հասանելի լինեն մեկ մեկնարկային կետից: 6.7.5. Տեղեկատվական ցանց 6.7.6. Այցելուների կենցաղային ապահովում և աղբահեռացում 6.7.7. ՈՒղեփակոցներ, կանգառներ և անցման կետեր: 6.8. Տեղեկատվության տրամադրում 6.9. Սարքավորումներ և հանդերձանք 6.10. Էկոտուրիզմի թույլատրելի ձևերը 6.11. Էկոտուրիզմի շուկայավարում և գովազդ 6.12. Նպատակային խմբերի բացահայտում 6.13. Գովազդային նյութերի ստեղծում 6.14. Ինտերնետային կայք 6.15. Գովազդային նյութերի տարածում 6.16. Ճանաչողական և գովազդային շրջագայությունների անցկացում 6.17. Մասնակցություն տուրիստական միջոցառումներին 6.18. Հարցումների և դիմումների սպասարկում 6.19. Համագործակցություն տուրիզմի մասնավոր սեկտորի հետ 6.20. Տուրիզմի մասնավոր կազմակերպությունների և ընկերությունների տիպերը 6.21. Համագործակցության հիմնական գործողությունները. 6.22. Շրջակա միջավայրի վրա տուրիստական և ռեկրեացիոն գործունեության ազդեցության գնահատում և կառավարում 6.23. Տարածքների ծանրաբեռնվածության որոշում 6.24. Շրջակա միջավայրի վրա տուրիստական գործունեության ազդեցության ինդիկատորներ 6.25. Տուրիզմի բացասական ազդեցության կառավարման միջոցներ 6.26. Տեղական բնակչության մասնակցությունը 6.27. Տուրիզմի մոնիտորինգ ԳԼՈՒԽ 7. ԽՈՍՐՈՎԻ ՊԵՏԱՐԳԵԼՈՑԻ ԷԿՈՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՏՈՒՐԻԶՄԻ ԵՐԹՈՒՂԻՆԵՐԸ 7.1. Երթուղիների նկարագրությունը 7.2. Երթուղի N 1 - Գառնիի և Կաքավաբերդի տեղամասեր 7.3. Երթուղի N 2 - Կաքավաբերդի տեղամաս, Իմիրզեկ 7.4. Երթուղի N 3 - Կաքավաբերդի տեղամաս, Կաքավաբերդ 7.5. Երթուղի N 4 - Խոսրովի տեղամաս 7.6. Երթուղի N 5 - Խաչաձորի տեղամաս ԳԼՈՒԽ 8. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ՀԱՐԱԿԻՑ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 8.1. ՀՀ Արարատի մարզի նկարագիրը 8.2. Տնտեսությունը 8.3. Արդյունաբերությունը 8.4. Շրջակա միջավայրի ժամանակակից վիճակը 8.4.1. Հողային ռեսուրսները 8.4.2. Անապատացման երևույթները 8.4.3. Ջրածածկումներ և ողողումներ 8.4.4. Օդային ավազան 8.4.5. Մակերևութային ջրեր 8.4.6. Ընդերքօգտագործումը 8.4.7. Թափոնները 8.4.8. Կենսառեսուրսները 8.5. Տարածաշրջանի բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծման ուղիները ԳԼՈՒԽ 9. ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ 9.1. Ընդհանուր սկզբունքներ 9.2. Ինդիկատորների տեխնիկական մշակում 9.3. ԿԲՄ տեղեկատվական համակարգի ստեղծման հիմնական սկզբունքները 9.4. ԿԲՄ ներդրման համար անհրաժեշտ ինստիտուցիոնալ շրջանակ 9.5. ՈՒսուցում և իրազեկություն (ՊԱ անձնակազմ, շահագրգիռ կողմեր և այլն) 9.6 ԿԲՄ փուլային ներդրման ժամանակացույց

 

ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

 

Աղյուսակ 1. ԲՀՊՏ-ների կազմում ներառված in-situ և ex-situ պահպանության օբյեկտները.

Աղյուսակ 2. Արգելոցի ֆլորայի բարձրակարգ բույսերը

Աղյուսակ 3. Անտառածածկ մակերեսի (հեկտար) բաշխվածությունը ըստ անտառկազմող ծառատեսակների և ծովի մակերևույթից բարձրության

Աղյուսակ 4. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ լանջի թեքության աստիճանի (մակերեսը, հեկտար)

Աղյուսակ 5.Անտառածածկ տարածքի բաշխվածությունը ըստ կողմնադրության 9

Աղյուսակ 6.Անտառածածկ մակերեսի (հեկտար) բաշխվածությունը ըստ բոնիտետային դասերի

Աղյուսակ 7. Անտառածածկ մակերեսի բաշխվածությունը ըստ գերակշռող ծառատեսակների և լրիվության

Աղյուսակ 8. Խոսրովի անտառի միջատների ֆաունիստական կազմը (հատ)

Աղյուսակ 9. Միջատների լանդշաֆտային բաշխումը Խոսրովի արգելոցում ըստ կարգերի

Աղյուսակ 10. Սպիտակագլուխ անգղի բազմացման արդյունավետությունը

Աղյուսակ 11. Սև անգղի բազմացման արդյունավետությունը

Աղյուսակ 12. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության ֆինանսավորումը 2002-2007 թթ.

Աղյուսակ 13. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ հաստիքային ցուցակ 2008թ.

Աղյուսակ 14. Խոսրովի պետական արգելոցին հողամասեր հատկացնելու մասին ՀՍՍՌ Մինիստրների սովետի որոշումների վերաբերյալ

Աղյուսակ 15. ՀՀ Արարատի մարզի վիճակագրական տվյալները

Աղյուսակ 16. Ազատ գետի աղտոտման մակարդակը ԿԲՄ կենտրոնի գործունեության տարբերակներ ԿԲՄ ներդրման ժամանակացույց

Աղյուսակ 17. Արգելոցի կենսաբազմազանության մոնիտորինգի պոտենցիալ ինդիկատորների բնութագիրը

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ 2010-2014 թթ.

Աղյուսակ 18. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կառավարման բարելավման գործողությունների պլան

 

ՑԱՆԿ 1. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 2.»ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԱՆՈՂՆԱՇԱՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 3. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱՐԳԵԼՈՑԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ԿԱԹՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 4. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱՐԳԵԼՈՑԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ ՆԿԱՐԱԳՐԻ ՑԱՆԿ 5. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱՐԳԵԼՈՑԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ԵՐԿԿԵՆՑԱՂՆԵՐԻ ԵՎ ՍՈՂՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 6. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱՐԳԵԼՈՑԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ

 

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐ

 

Քարտեզ - սխեմա 1 Տարածական պատկեր

Քարտեզ - սխեմա 2 ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բուսատեսակների տարածվածությունը

Քարտեզ - սխեմա 3 Անտառածածկ տարածքներ

Քարտեզ - սխեմա 4 ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների տեսակների տարածվածությունը

Քարտեզ - սխեմա 5 Տեղամասեր և քառակուսային ցանց

Քարտեզ - սխեմա 6 Հարակից համայնքների վարչական սահմանները

Քարտեզ - սխեմա 7 Սահմաններ (առկա, առաջարկվող, 1985 թ. ՀՍՍՀ Մինիստրների Խորհրդի որոշման II փուլով փոփոխության ենթակա)

Քարտեզ - սխեմա 8 Ներկայիս փոփոխված սահմաններ

Քարտեզ - սխեմա 9 Տուրիստական երթուղիներ

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 

«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի սոցիալ տնտեսական ներկա պայմաններին համահունչ կառավարման պլանի մշակումը, տարածքի սահմանների ճշգրտումը և քարտեզագրումը նպատակաուղղված է «Կենսաբազմազանության մասին» Կոնվենցիայի դրույթների իրականացմանը, հանրապետության լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության պահպանության հետագա բարելավմանը, բնապահպանական և բնօգտագործման աշխատանքների ներդաշնակեցմանը, այդ բնագավառում միասնական համակարգված քաղաքականությանը և միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցմանը, ինչպես նաև արգելոցում իրականացվող աշխատանքների արդյունավետության բարձրացմանը:

Վերոհիշյալ խնդիրների լուծման նպատակով Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության «Անտառային գիտափորձարարական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից 2006թ. պետական բյուջեի միջնաժամկետ ծրագրի շրջանակներում մշակվել է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի հնգամյա (2010-2014 թթ.) կառավարման պլանը: Արգելոցի կառավարման խնդիրների պարզաբանման, սահմանների ճշգրտման, էկոտուրիզմի կազմակերպման, լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության ուսումնասիրման նպատակով 2006թ.-ի ընթացքում իրականացվել են դաշտային հետազոտություններ: Կառավարման պլանի մշակման ընթացքում ուսումնասիրվել և գնահատվել են «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ-ի կառավարման, լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության առանձնահատկությունները: Գնահատումն իրականացվել է հիմնականում Վայրի բնության պահպանության հիմնադրամի (WWF) մշակած մեթոդիկայով:

«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կառավարման (2010-2014 թթ.) պլանում օգտագործվել են նաև ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի կենդանաբանության և բուսաբանության ինստիտուտների տվյալները` արգելոցի տարածքի ֆլորայի և ֆաունայի` այդ թվում հազվագյուտ և անհետացող տեսակների արեալների վերաբերյալ, ինչպես նաև օգտագործվել են ՀՀ ազգային արխիվի և ՀՀ կառավարությանն առընթեր Անշարժ գույքի պետական կադաստրի կոմիտեի տեղեկատվական կենտրոնի արխիվային տարբեր նյութեր (սկսած 1958 թ.): ՈՒսումնասիրվել են արգելոցի հարակից տարածքների և պահպանման գոտու սոցիալտնտեսական առանձնահատկությունները, բնօգտագործման վիճակը և բնապահպանական խնդիրները:

Կառավարման պլանի մշակման ընթացքում իրականացվել են հետևյալ աշխատանքները.

1) «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի վերաբերյալ արխիվային նյութերի հավաքագրում,

2) «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի ֆլորայի և ֆաունայի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքում,

3) Արգելոցում և դրա պահպանական գոտում տնտեսական և ռեկրեացիոն գործունեության, ինչպես նաև բնական պաշարների օգտագործման ներկա վիճակի ուսումնասիրություն,

4) Արգելոցի կառավարման համակարգի և վարչատնտեսական կազմակերպման վերլուծություն և առաջարկների մշակում,

5) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում էնդեմիկ, հազվագյուտ և վտանգված տեսակների, դրանց աճելավայրերի, բնադրավայրերի, ապրելավայրերի և միգրացիոն ուղիների վիճակի ու դրանց վատթարացման պատճառների բացահայտում,

6) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի և դրան սպասարկող հարակից ճյուղերի զարգացման ուղիների վերլուծություն,

7) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի ձևերի (մեքենայով, ձիով, ոտքով) և բնույթի (գիտաճանաչողական, էկոտուրիզմ և այլն) սահմանում, թույլատրելի տարածքների որոշում, երթուղիների մշակում,

8) Տուրիզմի գովազդային և մարկետինգային նյութերի նախապատրաստման առաջարկությունների մշակում,

9) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի իրականացման համար անհրաժեշտ նորմատիվային փաստաթղթերի վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

10) Արգելոցի տարածքում էկոտուրիզմի և կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի ստեղծման և իրականացման աշխատանքների վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

11) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում կենսաբանական բազմազանության բաղադրիչների վիճակի ինդիկատորների որոշում,

12) Կառավարման ու կենսաբազմազանության վերաբերյալ տեղեկատվական բազայի ստեղծման առաջարկների մշակում,

13) Արգելոցի 5-ամյա գործողությունների պլանի և թեմատիկ քարտեզների պատրաստում:

 

ԳԼՈՒԽ 1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

 

1.1. Հայաստանի Հանրապետության բնության հատուկ պահպանվող տարածքները

 

1. ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի կողմից իրականացված Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամի (UNDP/GEF/ARM/97/G/31) «Հայաստանի կենսաբազմազանության համար հզորությունների գնահատում» ծրագրի շրջանակներում մշակվել և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության արձանագրային որոշմամբ (2002թ., 26-ը դեկտեմբեր, թիվ 54) հավանության է արժանացել «Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների զարգացման պետական ռազմավարությունն ու 2003-2010 թթ. գործողությունների ազգային ծրագիր»-ը: Այն նախատեսում է մի շարք գործողություններ` ոլորտի օրենսդրության կատարելագործման, կառավարման բարելավման, համակարգի հզորությունների ուժեղացման և ընդլայնման ուղղությամբ:

Բնության հատուկ պահպանվող տարածքները (ԲՀՊՏ) ունեն համազգային արժեք և կոչված են պահպանելու եզակի, տիպիկ բնական համալիրները, օբյեկտները և դրանց գենոֆոնդը: Հայաստանում ԲՀՊՏ-ների ձևավորման ռազմավարական նպատակն է բնական համալիրների (որպես ցուցանմուշ) լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության պահպանումը:

2. Հայաստանի ԲՀՊՏ-ների զարգացման պետական ռազմավարության և գործողությունների ազգային ծրագրի խնդիրներն են բնության հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգի կատարելագործման միջոցով ապահովել`

1) Հայաստանի լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության պահպանության, վերականգնման և կայուն օգտագործման բարելավումը,

2) երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ռազմավարության մեջ համակարգի ներդաշնակ ինտեգրացումը,

3) բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ցանցի համապատասխանեցումը միջազգային համաձայնագրերին, ստանդարտներին և չափանիշներին:

3. ՀՀ բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը` ներառյալ Սևանա լճի հայելին, կազմում է մոտ 309 հազ. հա: ՀՀ բնության հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգը ձևավորվել է 1958 թ-ից և ներառում է`

1) Արգելոցներ. Գործում են 3 պետական արգելոցներ (Խոսրովի, Շիկահողի, Էրեբունի), որոնք համապատասխանում են Բնության Պահպանության Միջազգային Միության (այսուհետ` ԲՊՄՄ, IUCN) դասակարգման «Ia» կատեգորիային: Պետական արգելոցը գիտական, կրթական, պատմամշակութային արժեք ներկայացնող առանձնահատուկ բնապահպանական, գեղագիտական հատկանիշներով օժտված միջազգային և (կամ) հանրապետական նշանակություն ունեցող տարածք է, որտեղ բնական միջավայրի զարգացման գործընթացներն ընթանում են առանց մարդու անմիջական միջամտության:

2) Արգելավայրեր. Հանրապետությունում կազմավորվել են 1950-70-ական թվականներին և ներկայումս կան 25 արգելավայրեր, որոնք համապատասխանում են ԲՊՄՄ դասակարգման IV կատեգորիային: Պետական արգելավայրերը գիտական, կրթական, պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող տարածքներ են, որտեղ ապահովվում են էկոհամակարգերի և դրանց բաղադրիչների պահպանությունը և բնական վերարտադրությունը: Արգելավայրերի տարածքում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը խախտում է արգելավայրի էկոհամակարգերի կայունությանը կամ սպառնում է հատուկ պահպանության կարիք ունեցող էկոհամակարգերի, բուսական և կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչների, գիտական կամ պատմամշակութային արժեք ունեցող օբյեկտների պահպանությանը:

3) Ազգային պարկեր. Հանրապետությունն ունի երկու ազգային պարկ` «Սևան» և «Դիլիջան»: «Սևան» ազգային պարկը կազմակերպվել է 1978 թ.-ին` 150,1 հազ.հա տարածքով, որից 125,2 հազ.հա-ը Սևանա լճի հայելին է, իսկ 24,8 հազ.հա-ը` ցամաքը: «Դիլիջան» ազգային պարկը կազմակերպվել է 2002 թ. Դիլիջանի արգելոցի բազայի հիման վրա, տարածքը կազմում է 28,2 հազ. հա: Համապատասխանում են ԲՊՄՄ դասակարգման II կատեգորիային: Ազգային պարկերը բնապահպանական, գիտական, պատմամշակութային, գեղագիտական, ռեկրեացիոն արժեքներ ներկայացնող միջազգային և (կամ) հանրապետական նշանակություն ունեցող տարածքներ են, որոնք բնական լանդշաֆտների ու մշակութային արժեքների զուգորդման շնորհիվ կարող են oգտագործվել գիտական, կրթական, ռեկրեացիոն, մշակութային և տնտեսական նպատակներով, և որի համար uահմանված է պահպանության հատուկ ռեժիմ:

4) Բնության հուշարձաններ. Հայաստանի հանրապետությունը հարուստ է բնության կենդանի և անկենդան հուշարձաններով: Բնության հուշարձանների ցանկը հաստատվել է ՀՀ Կառավարության 14.08.2008թ. «Բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» N 967-Ն որոշմամբ: Բնության հուշարձանները գիտական, պատմամշակութային և գեղագիտական առանձնահատուկ արժեք ներկայացնող բնական օբյեկտներ են, որոնց ցանկը հաստատվում է ՀՀ կառավարության կողմից: Բնության հուշարձանները համապատասխանում են ԲՊՄՄ դասակարգման III կատեգորիային:

 

1995 թ.-ից ՀՀ պետարգելոցները և ազգային պարկերը ընդգրկված են ՀՀ բնապահպանության նախարարության կազմում: Դրանց կառավարման, պահպանության, օգտագործման և վերականգնման բնագավառներում հարաբերությունները կարգավորվում են «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքով և իրավական այլ ակտերով:

Ներկայումս «Սևան» և «Դիլիջան» ազգային պարկերը, «Խոսրովի անտառ», «Էրեբունի» և «Շիկահող» պետարգելոցները, «Սոսիների պուրակ», «Որդան կարմիր», «Ախնաբադի կենու պուրակ» և «Սև լիճ» արգելավայրերի կառավարման գործառույթներն իրականացվում են «Սևան» ազգային պարկ», «Դիլիջան» ազգային պարկ», «Խոսրովի անտառ» պետարգելոց», «Շիկահող» պետարգելոց» և «Արգելոցապարկային համալիր» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների միջոցով:

ՀՀ Կառավարության 2002թ. օգոստոսի 8-ի թիվ 1236-Ն որոշմամբ ՀՀ բնապահպանության նախարարության կազմում ստեղծվել է կենսառեսուրսների կառավարման գործակալությունը: Գործակալության ենթակայությանն են հանձնվել «Սևան» և «Դիլիջան» ազգային պարկերը, «Խոսրով», «Էրեբունի», «Շիկահող» պետարգելոցները, «Որդան կարմիր», «Սև լիճ», «Ախնաբադի կենու պուրակ» և «Սոսու պուրակ» արգելավայրերը: Գործակալությունը ԲՀՊՏ-ների և Դենդրոպարկերի կառավարման բաժինների միջոցով իրականացնում է նաև in-situ և ex-situ պահպանության օբյեկտների կառավարման աջակցման գործառույթը (Աղ. 1):

 

Աղյուսակ 1. ԲՀՊՏ-ների կազմում ներառված in-situ և ex-sit պահպանության օբյեկտները.

 

._____________________________________________________________________.

|ՀՀ |ՀՀ ԲՆ ՊՈԱԿ-ների կազմում ներառված         |ՀՀ ԲՆ «Արգելոցապարկային|

|   |in-situ պահպանության օբյեկտները          |համալիր» ՊՈԱԿ-ի կազմում|

|   |                                         |ներառված ex-situ       |

|   |                                         |պահպանության օբյեկտները|

|___|_________________________________________|_______________________|

|1  |«Խոսրովի անտառ» պետարգելոց» ՊՈԱԿ         |                       |

|   |«Խոսրովի անտառ» պետարգելոց,              |                       |

|   |«Խոր Վիրապ» պետական արգելավայր,          |1. Ջրվեժի անտառ-պուրակ |

|   |«Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայր,|2. Ստեփանավանի «Սոճուտ»|

|   |                                         |   դենդրոպարկ          |

|___|_________________________________________|3. Տավուշի «Սորաններ»  |

|2  |«Շիկահող» պետարգելոց» ՊՈԱԿ               |   դենդրոպարկ          |

|   |. «Շիկահող» պետարգելոց                   |4. Վանաձորի դենդրոպարկ |

|   |. «Սոսիների պուրակ» պետական արգելավայր   |5. Իջևանի  դենդրոպարկ  |

|___|_________________________________________|                       |

|3  |«Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ             |                       |

|   |. «Դիլիջան» ազգային պարկ                 |                       |

|   |. «Ախնաբադի կենու պուրակ» պետական        |                       |

|   |  արգելավայր                             |                       |

|___|_________________________________________|                       |

|4  |«Սևան»  ազգային պարկ» ՊՈԱԿ               |                       |

|   |«Սևան»  ազգային պարկ                     |                       |

|   |«Գիհու նոսրանտառային» պետական արգելավայր |                       |

|___|_________________________________________|                       |

|5  |«Արգելոցապարկային համալիր» ՊՈԱԿ          |                       |

|   |. «Էրեբունի» պետարգելոց                  |                       |

|   |. «Սև  լիճ» պետական արգելավայր           |                       |

|   |. «Որդան կարմիր» պետական արգելավայր      |                       |

._____________________________________________________________________.

 

Հանրապետության 25 արգելավայրերից ներկայումս միայն վերը նշված 7 արգելավայրերն են գտնվում ՀՀ բնապահպանության նախարարության կազմում, որոնցից վեցը ունեն ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված արգելավայրերի կանոնադրություններ: Մնացած 18 պետական արգելավայրերից 14-ը ներկայումս գտնվում են ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության «Հայանտառ» ՊՈԱԿ-ի կառուցվածքում և անտառտնտեսության մասնաճյուղերում ընդգրկված են որպես անտառպետություններ: Մեկ արգելավայր` «Արագածի ալպյան» գտնվում է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության Ֆիզիկայի ինստիտուտի կազմում, իսկ «Գիհու նոսրանտառային», «Հանքավանի ջրաբանական», «Ջերմուկի ջրաբանական» արգելավայրերը գտնվում են մարզերի համայնքների վարչական սահմաններից դուրս` մարզերի վարչական սահմաններում գտնվող պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի վրա և դրանց ենթակայության հարցը դեռևս մնում է անորոշ:

ԲՀՊՏ-ների ներկա համակարգը հիմնականում ընդգրկում է անտառային լանդշաֆտները, որտեղ պահպանվում են հանրապետության ֆլորայի և ֆաունայի տեսակային կազմի 60%-ը: Նախկինում արգելոցների և արգելավայրերի սահմանազատումն իրականացվել է հիմնականում անտառների եզրերով, առանց հաշվի առնելու լեռնային երկրներին բնորոշ աշխարհագրաէկոլոգիական չափանիշները` լանդշաֆտների և նրանց բաղադրամասերի բարձունքագոտիական օրինաչափությունները, տարածքի սահմանազատման ֆիզիկաաշխարհագրական սկզբունքները, ինչը դժվարացնում է ԲՀՊՏ-ների ռեժիմային հսկողությունը և կառավարման գործառույթների իրականացումը:

Հանրապետության տարածքի որոշ կարևոր էկոհամակարգեր դուրս են մնացել պահպանությունից և ընդգրկված չեն բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում: Հրատապ է դարձել հազվագյուտ, արժեքավոր և անհետացման եզրին գտնվող բույսերի և կենդանիների տեսակների պահպանությունը և վերարտադրությունը: Հայաստանի լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանությունը պահպանելու նպատակով պահանջվում է պահպանվող տարածքներից դուրս գտնվող էկոհամակարգերը ընդգրկել ԲՀՊՏ-ների ցանցում, ակտիվացնել տարածքների ընդլայնման և ստեղծման ուղղությամբ իրականացվող ռազմավարական աշխատանքները:

Ներկայումս ՀՀ բնապահպանության նախարարության կողմից մշակվել են «Արևիկ» պետական արգելոցի, «Արփի», «Ջերմուկ» ու «Արփի լիճ» ազգային պարկերի, «Որոտան» ու «Կիրանց» բնական պարկերի և «Խոր Վիրապ» արգելավայրի ստեղծման ծրագրերը: Իրականացվում են Հայաստանի բնության հուշարձանների գույքագրման, անձնագրավորման, ցանկի նախապատրաստման և հաստատման աշխատանքները: ՀՀ կառավարության կողմից 2006 թվականին հաստատվել է «Շիկահող» պետական արգելոցի սահմանները և «Սոսու պուրակ» պետական արգելավայրի տարածքի չափը հաստատելու, հողերի նպատակային նշանակությունը փոփոխելու և հողամասեր տրամադրելու մասին» որոշումը: Համաշխարհային Բանկի և Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամի միջոցներով «Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի» շրջանակներում մշակվել և ՀՀ կառավարության կողմից հաստատվել է «Սևան» և «Դիլիջան» ազգային պարկերի կառավարման պլանները, իրականացվել են «Սևան» և «Դիլիջան» ազգային պարկերի բուսական և կենդանական աշխարհի ուսումնասիրության, տեխնիկական աջակցության, իրազեկության բարձրացման և այլ աշխատանքներ:

 

1.2. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կառավարման պլանի մշակման

անհրաժեշտությունը

 

Ընդհանուր առմամբ տարածքային կառավարման պլանավորման հիմնական արդյունքը հավաստի տվյալների վերլուծության հիման վրա հետագա որոշումների կայացման հիմնավորումն է, որոշակի միջոցառումների նախանշումը և գործողությունների պլանավորումը: Պլանավորման ընթացքում իրականացվում է կառավարվող օբյեկտի ընթացիկ իրավիճակի վերլուծություն, խոչընդոտների վերհանում և առաջնահերթում, հիմնախնդիրների լուծման ուղիների և մեթոդների հստակեցում, վտանգների կանխատեսում, կանխարգելում, շահագրգիռ կողմերի ներգրավում և ռիսկերի նվազեցում:

Կառավարման պլանը տվյալ տարածքի զարգացման, պահպանության, վերականգնման և օգտագործման գործունեությունը կարգավորող պաշտոնական փաստաթուղթ է, որը ապահովում է տարածքի կառավարման արդյունավետությունը և զարգացումը, նպաստում է ոլորտի օրենսդրության պահանջների կիրարկումը, հաշվի է առնում տարածքի բնապատմական ժառանգությունը և սոցիալտնտեսական առանձնահատկությունները, տարածքի հեռանկարային զարգացման միտումները, ռեսուրսների արդյունավետ և խնայողական օգտագործման համալիր մոտեցումները, նախանշում է իրատեսական և կոնկրետ միջոցառումներ: Կառավարման պլանները (կարճաժամկետ, միջնաժամկետ, երկարաժամկետ) ենթակա են հետագա լրամշակման` արտացոլելով օրենսդրական, կառուցվածքային կամ իրավիճակային փոփոխությունները, հարմարեցվելով առաջացած կոնկրետ խնդիրների լուծմանը և ԲՀՊՏ-ների նպատակային գործունեության իրականացմանը:

Հանրապետության տարածքում ընթացքի մեջ են համայնքների վարչական սահմանների ճշգրտման, հողօգտագործման սխեմաների կազմման, հողերի սեփականաշնորհման աշխատանքները և իրականացվում է համայնքների վարչական սահմաններից դուրս գտնվող պահուստային հողերի վերաբաշխման գործընթացը: Այս առումով կարևորվում է արգելոցների և արգելավայրերի գիտականորեն հիմնավորված սահմանազատումը, կառավարման պլանների մշակումը, պահպանության և օգտագործման ռեժիմների հստակեցումը, ԲՀՊՏ-ների ընդհանուր համակարգի վերաբերյալ (այդ թվում «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի) կանոնակարգված տեղեկատվական բազայի ստեղծումը: Համակարգի կառավարման կատարելագործման, բնական ժառանգության պահպանման նպատակով դրանց դերի բարձրացման և հանրապետության միջազգային չափանիշներին համապատասխանող էկոլոգիական ցանցի ձևավորման համար անհրաժեշտ է իրականացնել ԲՀՊՏ-ների ներկա վիճակի գնահատում, համակարգի (հանրապետության բնության չափանմուշի) վերլուծություն, ֆլորայի և ֆաունայի բնորոշ տարրերի գույքագրում, հաշվառում և մոնիտորինգ:

Կենսաբազմազանության ռազմավարության և գործողությունների ծրագրի միջոցառումների շարքում հատուկ տեղ է տրված ԲՀՊ տարածքների կառավարման պլանների մշակմանը: Այս խնդրի կարևորությունը արտացոլված է նաև «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքում, որտեղ սահմանված է կառավարման պլանի հասկացությունը:

Կառավարման պլանների բացակայությունը բացասաբար է անդրադառնում ԲՀՊՏ-ների` այդ թվում «Խոսրովի անտառ» պետարգելոցի պահպանության և գիտական աշխատանքների արդյունավետ կազմակերպման վրա: Արգելոցի տարածքում վերջին անտառշինությունն իրականացվել է 1986 թ-ին, իսկ բուսակենդանական աշխարհի գիտական ուսումնասիրությունները չունեն համակարգված և համապարփակ բնույթ: Միջնաժամկետ կառավարման պլանի բացակայության պայմաններում լիարժեք չեն իրականացվում արգելոցային ռեժիմի պահպանության և մոնիտորինգի աշխատանքները, բացակայում է էկոտուրիզմի կազմակերպման և իրականացման փորձը: Ճշգրիտ սահմանների և քարտեզների բացակայության հետևանքով արգելոցի տարածքը ենթակա է մարդածին ճնշումների, հարակից համայնքների կողմից անթույլատրելի հողօգտագործման և ռեսուրսների դեգրադացման:

 

1.3. Արգելոցի կառավարման պլանավորման նպատակը և խնդիրները

 

1. Համաձայն «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքի

(27.11.2006թ. հոդված 6) բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման պլանը կազմվում է ոլորտում լիազորված պետական մարմնի հաստատած մեթոդական ցուցումների համաձայն, որը սակայն, դեռևս մշակված և հաստատված չէ:

2. Կառավարման պլանը ներառում է`

1) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի մասին հիմնական տեղեկատվությունը, այդ թվում` էկոհամակարգերի և դրանց բաղադրիչների (ներառյալ` դրանց պաշարների, վիճակի և սպառնացող վտանգների) նկարագրությունը և անցած ժամանակաշրջանում դրանց փոփոխությունների գնահատականն ու զարգացման հեռանկարները,

2) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի գոտիավորման, սահմանների, կենսաբանական բազմազանության, այդ թվում` կենսաբանական պաշարների տեղաբաշխման, հողօգտագործման և այլ թեմատիկ քարտեզներն ու հատակագծերը,

3) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի սոցիալ-տնտեսական և բնօգտագործման առանձնահատկությունները,

4) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի պահպանության և օգտագործման շահագրգիռ կողմերի մասնակցության ձևերը,

5) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի մոնիտորինգի տվյալների հիման վրա մարդածին բացասական ազդեցության կանխարգելմանն ու մեղմացմանը (վերացմանը) ուղղված գործողությունների ամենամյա պլանը և ժամանակացույցը,

6) բնության հատուկ պահպանվող տարածքի պահպանության, դրանում գիտահետազոտական ուսումնասիրության և այլ աշխատանքների կատարման համար անհրաժեշտ ֆինանսավորման աղբյուրները:

3. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կառավարման պլանը նպատակաուղղված է Արարատի մարզի Ազատ և Վեդի գետերի ավազանների էկոհամակարգերի բնականոն զարգացման ապահովմանը, արգելոցի տարածքում և պահպանման գոտիներում լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության, գենոֆոնդի, բնության ժառանգության պահպանությանը և մոնիտորինգի իրականացմանը, օգտագործման արդյունավետ ուղիների մշակմանը, գիտական ուսումնասիրությանը, կադրերի վերապատրաստմանը և մասնագիտական որակավորման բարձրացմանը, հասարակայնության էկոլոգիական կրթության և իրազեկման աշխատանքների իրականացմանը, արգելոցում և դրա պահպանման գոտում էկոտուրիզմի կազմակերպմանը, դրան սպասարկող հարակից ճյուղերի և ենթակառուցվածքների հզորացմանը, էկոտուրիզմի զարգացման ուղիների մշակմանը:

4. «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կառավարման պլանի մշակման առաջադրանքն ընդգրկում է հետևյալ նպատակները և խնդիրները`

1) Արգելոցի և դրա պահպանման գոտու սահմանների ուսումնասիրություն, արդյունքների վերլուծություն և քարտեզ-սխեմաների կազմում,

2) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում բուսական և կենդանական տեսակների գույքագրում,

3) Արգելոցի տարածքի վարչակառուցվածքային միավորների և հարակից համայնքային հողերի սահմանների վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

4) Նախորդ անտառաշինության և դրան հաջորդած ժամանակահատվածում անտառային ֆոնդի գույքագրման և փոփոխությունների վերաբերյալ անհրաժեշտ տվյալների ձեռք բերում,

5) Մարզի, տարածաշրջանի, համայնքների, արգելոցում և դրան հարակից տարածքներում իրականացվող ծրագրերի ուսումնասիրում և վերլուծություն,

6) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տնտեսական և ռեկրեացիոն գործունեության, ինչպես նաև բնական պաշարների օգտագործման ներկա վիճակի ուսումնասիրություն և վերլուծություն,

7) Էնդեմիկ, հազվագյուտ և վտանգված բուսակենդանական տեսակների, դրանց աճելավայրերի, բնադրավայրերի, ապրելավայրերի և միգրացիոն ուղիների վիճակի ու դրանց վատթարացման պատճառների բացահայտում,

8) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի և հարակից ճյուղերի (բնօգտագործում, արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ, կապ, առևտուր, մշակույթ և այլն) ներկա փոխհարաբերությունների բացահայտում,

9) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի ձևերի սահմանում ըստ ակտիվության (մեքենայով, ձիով, ոտքով և այլն) և բնույթի (արկածային, գիտաճանաչողական, էկոտուրիզմ և այլն),

10) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի համար թույլատրելի տարածքների և դրանցում օպտիմալ ծանրաբեռնվածության սահմանում` սեզոնի և տարվա կտրվածքով,

11) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի համար թույլատրելի տարածքների երթուղիների մշակում և քարտեզագրում` նշելով տուրիզմի համապատասխան ձևերը,

12) Արգելոցի և դրա պահպանման գոտու բնական էկոհամակարգերի վրա էկոտուրիզմի հնարավոր ազդեցության գնահատում,

13) Տուրիզմի գովազդային նյութերի նախապատրաստման վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

14) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում տուրիզմի իրականացման համար անհրաժեշտ իրավական փաստաթղթերի մշակման վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

15) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում կենսաբանական բազմազանության վիճակի գնահատման ինդիկատորների վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում,

16) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում էկոհամակարգերի հետազոտությունների իրականացում` խախտված և վտանգված տարածքների, ինչպես նաև էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը խախտող հիմնական գործոնների և դրանց սպառնացող վտանգների բացահայտման նպատակով,

17) Արգելոցում կենսաբազմազանության մոնիտորինգի համակարգի և տվյալների բազայի ստեղծման վերաբերյալ առաջարկությունների մշակում

18) Էկոհամակարգերի բնականոն զարգացումն ապահովելու նպատակով առաջարկությունների մշակում,

19) Պահպանման գոտիներում տնտեսական գործունեության և բնապահպանական սահմանափակումների կանոնակարգման համար առաջարկությունների մշակում,

20) Արգելոցում և դրա պահպանման գոտում առաջիկա 5 տարիների ընթացքում նախատեսվող աշխատանքների պլանավորում:

 

ԳԼՈՒԽ 2. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

 

Տեղադիրքը

 

Խոսրովի պետական արգելոցը կազմավորվել է Երևանի անտառտնտեսության Գառնու անտառպետության բազայի հիման վրա, ՀՍՍՀ Մինիստրների Խորհրդի` թիվ Պ-341, 13.09.1958 թ. որոշմամբ:

Արգելոցը տարածված է Գեղամա լեռնավահանի հարավ-արևմտյան, ՈՒրծի լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան ու Երանոս լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան դիրքադրության լեռնալանջերին: Այն տեղակայված է ՀՀ Արարատի մարզի տարածքում, զբաղեցնում է 29196հ ա տարածք և կազմված է Գառնու, Կաքավաբերդի, Խոսրովի, Խաչաձորի և ՈՒրծի եգերական տեղամասերից:

Արգելոցի տարածքը մեկուսացած է հիմնական ենթակառուցվածքներից և միայն հարավ-արևմուտքից սահմանակից է բավական խիտ բնակեցված Արարատյան հարթավայրին: Տարածքին բնորոշ են կենտրոնական Հայաստանի կիսաանապատային, ֆրիգանային, նոսրանտառային ու լեռնատափաստանային լանդշաֆտները` բուսական (1849 տեսակներ) և կենդանական (283 տեսակներ) եզակի համակեցությունները:

 

Երկրաբանական կառուցվածքը

 

«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են չորրորդականի փխրաբեկորային և էֆուզիվ ապարները, մինչ օլիգոցենյան ներժայթուկային գոյացումները և կավիճ պալեոցինի հրաբխածին նստվածքային, նստվածքային և ինտրուզիվ ապարաշերտերը:

Փխրաբեկորային ապարները ներկայացված են ալյուվո-պրոլյուվիալ և դելյուվո-էլյուվիալ գոյացումներով: Գետահովիտներում հիմնականում տարածված են ալյուվո-պրոլյուվիալ նստվածքները, իսկ լեռների լանջերին և ստորոտներում, որպես կանոն, դելյուվո-էլյուվիալ նստվածքները:

Էֆուզիվ ապարները կազմված են բազալտային և անդեզիտաբազալտային լավային հոսքերից և տարածված են Գեղամա լեռնաշղթայի հարավ արևմտյան լանջերին: Ինտրուզիվ ապարները գաբրո և գաբրո-դիաբազային կազմի դայքանման մարմինների տեսքով հիմնականում տարածված են Մանկուք գետի վերին հոսանքում: ՈՒրծի լեռնաբազուկից դեպի հյուսիս-արևմուտք տեղադրված են կավիճ-պալեոցենի նստվածքային ինտենսիվ ծալքավորված ապարները:

 

Լեռնագրությունը

 

Խոսրովի պետական արգելոցի ռելիեֆը պայմանավորված է ակտիվ տեկտոնական շարժումներով: Տարածքի գերակշիռ մասը տեղաբաշխված է զառիվայր թեք լեռնալանջերի վրա` 30o և բարձր թեքությամբ (քարտեզ 1.):

Արգելոցը տարածվում է Գեղամա լեռնավահանի հարավ-արևմտյան` ՈՒրծ, Երանոս, Դահնակ, Իրից, Խոսրովասար լեռնաբազուկների լանջերին` ընդգրկելով կիսաանապատայինից մինչև բարձր լեռնային գոտու ստորին սահմանները: ՈՒրծի լեռնաշղթան գտնվում է Արարատյան դաշտի հարավ-արևելքում և ունի մերձմիջօրեական ուղղվածություն: Հարավ-արևմտյան լանջերը կարճ են, զառիթափ, ուղղորդ, հյուսիսայինը` երկար ու մեղմաթեք: Կազմված է կրաքարերից, ավազաքարերից, կվարցիտներից, թերթաքարերից և մերգելներից: Հարավային լանջերը մասնատված են սելավաբեր, ժամանակավոր հոսք ունեցող նեղ և խոր հովիտներով: Լեռնաշղթայի ստորին մասում տարածված է կիսաանապատային, ավելի բարձր` չոր տափաստանային, կատարային մասում` լեռնատափաստանային լանդշաֆտը, հյուսիսահայաց լանջերին կան գիհու և կաղնու նոսր անտառներ:

Երանոսի շղթան ունի աղեղի տեսք, ձգվում է հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք մոտ 23 կմ: Կազմված է մերգելներից, կրաքարերից, տուֆերից և ավազաքարերից: Ջրբաժանը սրածայր է, ժայռոտ (Երանոս լեռ, 1823 մ): Հյուսիս-արևմտյան լանջերը կարճ են, զառիթափ, ուղղորդ, հարավային լանջերը` երկար ու մեղմաթեք: Պատմական անցյալում ծածկված է եղել անտառներով, ներկայումս` անտառի բացակայության պայմաններում, բավական ակտիվ են էրոզիոն պրոցեսները:

Միջին բարձրության լեռնային գոտին (1500-2300 մ) գրավում է արգելոցի տարածքի մոտ 50%-ը և բնութագրվում է ռելիեֆի խոր մասնատվածությամբ, հատկապես ծալքաբեկորային լեռնաշղթաներում: Այս գոտում գերակշռում է գետային էրոզիան և ջերմային հողմահարումը: Ցածրլեռնային գոտին (մինչև1500 մ) աչքի է ընկնում ձորակահանդակային խիտ մասնատվածությամբ, որի արդյունքում նախալեռներում բավական զարգացած են բեդլենդները: Հարթ տարածություններում տիրապետում են տեղատարվող նյութի կուտակումները:

Արգելոցի տարածքում ամենաբարձր լեռնագագաթներն են` Արխաշենը`3079 մ, Մանկուքը` 2926 մ, Դագնան` 2535 մ և ՈՒրծը`2445 մ:

 

Կլիման

 

Արգելոցի կլիման ընդհանուր առմամբ չորցամաքային է, ամառային բարձր ջերմաստիճաններով և ցուրտ ձմեռներով: Ձևավորվում են չորցամաքային, չափավոր տաք` չոր, բարեխառն` տաք ամառով և չափավոր ցուրտ կլիմայական տիպերը:

Չոր ցամաքային կլիման ընդգրկում է Արարատյան գոգավորության նախալեռնային գոտին` 900 մ-ից 1300 մ. բարձրությունները: Միջին տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 350-450 մմ: Բնորոշվում է մեղմ ձմեռներով (կայուն ձյունածածկույթ ձևավորվում է ոչ ամեն տարի, հունվարի միջին ջերմաստիճանը -4Յ oC), կարճատև` համեմատաբար խոնավ գարնանային և աշնանային եղանակներով: Ամառը երկարատև է, շոգ, չոր, հաճախակի են երաշտները:

Չափավոր տաք` չոր և բարեխառն կլիմայական գոտին ընդգրկում է 1400-ից մինչև 2000 մ բարձրությունները: Ձմեռը գոյանում է կայուն ձյունածածկույթ` նոյեմբերից մինչև մարտ, հունվարի միջին ջերմաստիճանը 5 -7 oC, բացարձակ նվազագույնը` 30 oC: Գարունը խոնավ է, երկարատև, հաճախակի ցրտահարություններով: Ամառը համեմատաբար տաք է, չոր, արևոտ եղանակներով: Աշունը տաք է, երկրորդ կեսից բավական խոնավ: Միջին տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ է, անսառնամանիք օրերի քանակը մոտ 200 օր:

Չափավոր ցուրտ կլիմայական գոտին ընդգրկում է 2000-ից մինչև 2500 մ բարձրությունները: Ձմեռը խիստ է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 8-ից -12 oC, բացարձակ նվազագույնը` 42 oC: Գարունը ցուրտ է և երկարատև, ցրտահարություններն ավարտվում են մայիսի վերջերին: Ամառը համեմատաբար կարճ է, զով և խոնավ: Աշունը կարճատև է, առաջին ցրտահարությունները դիտվում են արդեն սեպտեմբերից: Միջին տարեկան տեղումների քանակը կազմում է մինչև 800 մմ, անսառնամանիք օրերի քանակը` մոտ 90-120 օր:

 

Ջրագրությունը

 

Արգելոցի տարածքում բավական խիտ գետային ցանցը պայմանավորված է կլիմայական, ինչպես նաև ջրաերկրաբանական առանձնահատկություններով: Տարածքի ջրատար հորիզոնները կապված են լավային հոսքերի և ծածկոցների ճեղքավորված գոտիներին: Կան մեծ քանակությամբ փոքրադեբիտ, քաղցրահամ և հանքային աղբյուրներ, որոնք առանձնանում են ռեժիմի կայունությամբ: Երկու ոչ մեծ բնական լճեր կան Մանկուքի կիրճում և մեկը Գյոլայսոր բնակատեղի մոտ:

Գետային ցանցը ներկայացված է Ազատ և Վեդի գետերով և նրանց բազմաթիվ վտակներով, որոնք հիմնականում սկիզբ են առնում Գեղամա լեռնավահանի հարավ - արևմտյան լեռնալանջերից և հոսում են դեպի հարավ-արևմուտք:

Ազատ և Վեդի գետերը առաջացնում են խոր` մինչև 500 մ, կիրճեր և V-աձև հովիտներ: Ազատը ձևավորվում է Գողթ և Յոթնակունք (Միլիդարա) լեռնային գետերի միախառնումից: Ջրառատ է, հոսքը համեմատաբար հավասարաչափ, հորդանում է հիմնականում ապրիլ-մայիս ամիսներին: ՈՒնի հիմնականում խառը (ձնաանձրևային, ստորերկրյա) սնում: Ձմռանը երբեմն գետի առանձին ափամերձ հատվածներ սառցակալում են: Գետի երկարությունը 40 կմ է, անկումը 13570 մ, ջրհավաք ավազանի մակերեսը 572 կմ2:

Վեդի գետը սկիզբ է առնում 2720 մ բարձրությունից, հոսքն ունի վառ արտահայտված սեզոնային բնույթ` հիմնականում խառը սնմամբ: Հորդանում է հիմնականում ապրիլ-մայիս ամիսներին: Գետի երկարությունը 58.0 կմ է, անկումը 1910 մ, ջրհավաք ավազանի մակերեսը` 633 կմ2: Վեդի գետի աջ վտակներն են` Խոսրով, Հախս և Մանկունք գետերը:

Ամռանը երկու գետերի ջրերը օգտագործվում են ոռոգման նպատակներվ:

 

Հողային ծածկը

 

Արգելոցի տարածքի հողային ծածկը բազմազան է, ենթակա է ուղղաձիգ գոտիականության և կախված է ռելիեֆի բնույթից:

Ցածր լեռնային և նախալեռնային գոտու բլրաալիքավոր տարածքներում հանդիպում են գորշ կիսաանապատային, խայտաբղետ կավային, գիպսաբեր, թույլ աղայնացված բաց-գորշավուն հողեր: Ձևավորվում են խիստ չոր, ցամաքային կլիմայի և կիսաանապատային բուսածածկի պայմաններում` կարբոնատներով և խճով հարուստ ավազակավերի և կավավազների վրա: Ընդհանուր առմամբ աչքի են ընկնում հումուսային շերտի թույլ հզորությամբ (1-2%) և ցածր կլանունակությամբ: Հումուսառաջացման և բուսական մնացորդների քայքայման պրոցեսներն ակտիվ չեն, ինտենսիվ հողմահարման արդյունքում առաջանում են կավային միներալներ: Գորշ կիսաանապատային հողերը առանձնանում են հորիզոնական կտրվածքում կավի պարունակության և մանրահողի նվազմամբ, թույլ կմախքային են, քարքարոտ:

Միջին լեռնային գոտու լեռնատափաստանային շագանակագույն հողերը ձևավորվում են անբավարար խոնավության, հիմքերով հարուստ հողմահարված նյութերի և չոր տափաստանային բուսածածկի պայմաններում: Բնորոշ են փոքր հզորության հումուսային շերտը 2-3.5%/ և բարձր խտությունը: ՈՒնեն արտահայտված ալյուվիալ կարբոնատային հորիզոն, միջին կլանունակություն, վերին հորիզոններին բնորոշ է ծանր մեխանիկական կազմը, որը թեթևանում է ըստ խորության: Ներքին հողմահարման հաշվին միջին հորիզոնում ավելանում է մանրահատիկ ֆրակցիան: Էկոլոգիական տեսանկյունից կարևոր է իլյուվիալ-կարբոնատային հորիզոնում տարբեր հզորության ցեմենտացված շերտերի առկայությունը, որը բացասաբար է անդրադառնում բույսերի աճման պայմանների վրա, հատկապես ցածր հզորության լեռնաշագանակագույն հողերի մակերևույթից 30-40 սմ խորության վրա: Հումուսային հորիզոնների ընդհանուր ծակոտկենությունը բավարար է և ապահովում է 17-23% աէրացիա: Մեխանիկական կազմը հիմնականում միջին կավավազային է:

Լեռնանտառային դարչնագույն և չոր անտառային գորշ հողերը տարածված են հիմնականում 1600-2200 մ բարձրություններում: Հումուսային շերտը 4-8% է, ունեն միջին կլանունակություն և թթվային ռեակցիա: Ձևավորվում են չափավոր տաք, խոնավ կլիմայի և անտառային բուսածածկի պայմաններում: Բնորոշվում են երեք գենետիկական հորիզոններով` մակերևութային, մուգ հումուսային, փոխակերպված անցումային` համեմատաբար բաց գույնի և թեթև մեխանիկական կազմով կմախքամիներալային հորիզոն: Դարչնագույն հողերը ամբողջությամբ կլանում են տեղումները և նպաստում բույսերի աճին:

Բարձր լեռնային գոտում տարածված են հումուսով հարուստ լեռնամարգագետնային սևահողանման հողերը, որոնք ձևավորվում են ցածր ջերմային ռեժիմի, բարձր կամ բավարար խոնավության և մարգագետնատափաստանային բուսածածկի պայմաններում: Բնորոշվում են երեք գենետիկական հորիզոններով` սև /կամ մուգ գորշավուն/, անցումային - շագանակագույն և գորշ: Այս տիպի հողերը շնորհիվ հումուսային բավարար հորիզոնի (10-15%), բարձր կլանունակության և կառուցվածքային առանձնահատկությունների նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում բույսերի աճման համար:

Արգելոցի տարածքում թեք լեռնալանջերը և ցամաքային կլիման նպաստում են հողերի տեղատարմանը և էրոզիային, որի հետևանքով տեղատարված նյութը կուտակվում է ցածր տեղամասերում և խախտվում է լեռնալանջերի հողային ծածկը: Անտառապատ տեղամասերում նկատվում է էրոզիայի ցածր աստիճան և հողերի բարձր կայունություն:

 

Լանդշաֆտները և էկոհամակարգերի վիճակը

 

Բարդ լեռնային ռելիեֆը, ուղղաձիգ գոտիականությունը, բարձրությունների և հողակլիմայական պայմանների տատանումները պայմանավորում են «Խոսրովի անտառ» պետարգելոցի լանդշաֆտային բազմազանությունը և ձևավորում են տարբեր լանդշաֆտային տիպեր` կիսաանապատայինից մինչև լեռնային և ալպյան մարգագետիններ:

Լեռնաշղթաների ստորին մասում` 900-ից 1250 մ բարձրություններում տարածված են կիսաանապատները: Միջին լեռնային գոտին` 1250-ից 2500 մ զբաղեցնում են չոր տափաստաննները, որտեղ սկսած 1600 մ-ից հանդիպում են արևելյան կաղնու անտառներ և իսկ 1500-ից 2100 մ բարձրություններում գիհու նոսր անտառներ: Անտառներով պատված է արգելոցի տարածքի 16%-ը, բացատները, թփուտները, մացառուտները և նոսրուտները զբաղեցնում են տարածքի մոտ 20%-ը, մնացած 64%-ը զբաղեցնում են լեռնային քսերոֆիտների տարբեր տիպի համակեցություններ:

Արգելոցի տարածքում 2500 մ-ից բարձր տարածված են լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային լանդշաֆտները, որոնք բարձրլեռնային գոտում փոխարինվում են մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններով:

Լանդշաֆտային բազմազանությունը ենթակա է նաև ռելիեֆի ձևերի, լանջերի դիրքադրության, թեքությունների, լեռնապարների կազմի և միկրոկլիմայական պայմանների փոփոխությանը: Այս հանագամանքը պայմանավորում է բուսակենդանական տեսակների մեծ բազմազանություն համեմատաբար փոքր տարածքների վրա:

Արգելոցի տարածքում գետերի ափերի երկայնքով, ինչպես նաև Մանկուքի (Ջղին գյոլ) և Գյոլայսոր բնակատեղի լճերի մերձակայքում ներկայացված են նաև ինտրազոնալ ջրաճահճային էկոհամակարգեր:

«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի բնական էկոհամակարգերը դեռևս վաղ ժամանակներից ենթարկվել են ուժգին անթրոպոգեն ազդեցության: Ներկայումս էլ արգելոցի տարածքում գտնվում են մի քանի գյուղեր և գյուղատեղեր (Գիլանլար, Գյոլայսոր, Կալադիբի) և արգելոցի տարածքին սահմանակից են Արարատի մարզի Եղեգնավան, Գոռավան, Դաշտաքար, ՈՒրցաձոր և Կոտայքի մարզի Գառնի, Գողթ, Գեղարդ գյուղական համայնքները:

ՀՀ բնապահպանության նախարարության բնապահպանական պետական տեսչության տվյալներով ներկայումս արգելոցի տարածքում փաստացի գոյություն ունեն 40 տնտեսություններ, որոնք զբաղեցնում են 20 հա տարածք, չնայած այն հանգամանքին, որ 1985թ. մայիսի 23-ի թիվ 298 և 1985թ. դեկտեմբերի 20-ի թիվ 734 որոշումներով Արտաշատի, Արարատի և Մասիսի շրջանների մի շարք կոլխոզների և սովխոզների (Եղեգնավան, Բայբուրդ, Շիրազլու, Շիդլու, Փոքր Բեդի, ՈՒրցաձոր և այլն) առանձին հողատարածքներ միացվել են «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին, իսկ այդ տարածքներում ապրող բնակիչները տեղափոխվել են` ստանալով փոխհատուցում և այլ հողատարածքներ:

Բնապահպանական աշխատանքների արդյունավետության նվազեցման հիմնական պատճառներից են արգելոցի և համայնքների սահմանների վերածածկումը և անհստակությունը: Արգելոցային ռեժիմի խախտման, համայնքային արոտավայրեր և խոտհարքեր տանող ճանապարհների բացակայության արդյունքում օգտագործվում են արգելոցի խոցելի տարածքները: Անցած տարիների ընթացքում հողահատկացման բնագավառում կատարված բազմաթիվ փոփոխությունները հանգեցրել են բնական էկոհամակարգերի վիճակի և նրանց տարրերի` բուսական ու կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչների արեալների փոփոխության: Չնայած մեծամասշտաբ անտառահատումներ արգելոցի տարածքում չեն իրականացվել, սակայն արգելոցի հարակից համայնքների գյուղատնտեսական գործունեությունը (խոտհունձ, անասնապահություն, դաշտավարություն և այլն) որոշակի վնաս է հասցնում արգելոցի բուսակենդանական աշխարհին:

Պահպանություն ապահովող գործնական լծակների բացակայության հետևանքով արգելոցի պահպանման գոտիներում շարունակվում է տնտեսական գործունեությունը: Հայաստանի համար եզակի անապատային էկոհամակարգը` «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրի տարածքը շահագործվում է որպես ավազահանք և անասունների արածեցման վայր:

Արգելոցին հարող տարածքները երկար ժամանակ ծառայել և այժմ էլ ծառայում են որպես հանգստի և զբոսաշրջության վայրեր: Արգելոցում և նրա պահպանման գոտում հազվադեպ չեն որսագողության դեպքերը, որի հետևանքով խիստ կրճատվել է Կարմիր գրքում գրանցված մի շարք կենդանիների` բեզոարյան այծի, Հայկական մուֆլոնի և առաջավորասիական հովազի թվաքանակը: Պետք է նշել, որ հովազը Հանրապետությունում իսպառ ոչնչացման վտանգի տակ է գտնվում, իսկ արգելոցի տարածքը այն մի քանի տեղամասերից է Հայաստանում որտեղ դեռևս պահպանվել է այդ տեսակը:

Արգելոցի տարածքում դեռևս պահպանվել են բնական վիճակում գտնվող եզակի էկոհամակարգեր, ինչը հիմնականում պայմանավորված է այդ հատվածների դժվարամատչելիության, արահետների և ճանապարհների բացակայության հետ: Դրանք հիմնականում գահավեժ լեռնալանջերն են, խոր կիրճերով կտրտված գետահովիտներն ու գետերի վերին ավազանները:

 

ԳԼՈՒԽ 3. «ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԳԵԼՈՑԻ ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ

 

3.1. Արգելոցի բուսականությունը

 

Արգելոցի ֆլորան հարուստ է հազվագյուտ և անհետացող բուսատեսակներով: Այստեղ ներկայացված են ավելի քան 80 տեսակներ, որոնք ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր Գրքում (քարտեզ 2): Արգելոցի տարածքում աճում են 1849 տեսակի անոթավոր բույսեր, որոնք ներկայացված են 588 ցեղերով և 107 ընտանիքներով: Ֆլորան ներկայացված է 24 էնդեմիկ տեսակներով:

Հողակլիմայական պայմանների խայտաբղետության և բազմազանության շնորհիվ, տեղանքի ռելիեֆից և այլ պայմաններից կախված արգելոցի բուսական ծածկույթը շատ բազմազան է: Խոսրովի պետական արգելոցը տեղաբաշխված է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում: Արգելոցի բուսականությունը չափազանց բազմազան է` այստեղ ներկայացված են կաղնուտներ, գիհու նոսրանտառներ, լեռնային տափաստաններ, կիսաանապատային բուսականության կղզյակներ, լեռնային քսերոֆիտ բուսականություն, պետրոֆիլ և հիդրոֆիտ համակեցություններ և այլն: Բուսականության այսպիսի հարստությունը պայմանավորում է արգելոցի ֆլորայի բազմազանությունը:

Արգելոցի տարածքում նախալեռնային և ցածրադիր լեռնային գոտիները զբաղեցնում են կիսաանապատային և ֆրիգանային բուսական համակեցությունները: Այստեղ կավախճաքարային հողերի վրա տարածված են կիսաանապատային համակեցությունները օշինդր բուրավետի (Artemisia fragrans) հետ, ինչպես նաև տարբեր հալոգիպսոֆիտային համակեցությունները, որտեղ գերակշռում են օշանի տարբեր տեսակներ (Salsola ericoides, Salsola dendroides), որոնց հետ միասին աճում են աղածաղիկ նոսրատերևը (Halanthium rarifolium), բորբոսատեսակը (Eurotia ceratoides), անմեռուկը (կարծրածաղիկ) (Xeranthemum squarrosum), նոեաոն (Noaea mucronata), տերեփուկ երևանյանը (Centaurea erevanensis) և այլն:

Էֆեմերա-գալանտիային կիսաանապատների ոչ մեծ տեղամասեր ներկայացված են գիպսաբեր կավերի վրա, որտեղ լիովին գերակշռում է աղածաղիկ նոսրատերևը (Halanthium rarifolium), իսկ գարնանը բազմաքանակ են էֆեմերները` դաշտավլուկ սոխուկային (Poa bulbosa), եղջրագլխիկ մանգաղանման (Ceratocephala falcata), ռեմերիա հիբրիդային (Roemeria hybrida), գարնանախոտ գարնանային (Erophila verna) և այլն: Ավելի քարքարոտ կավային լանջերին շատ սովորական են շարդինիա արևելյանը (Chardinia orientalis), վարդատերեփուկ մշկաբույրը (Amberboa moschata), անմեռուկը (կարծրածաղիկ) (Xeranthemum squarrosum): Այդ գոտում առավել մեծ տեղամասեր են գրավում օշինդրային կիսաանապատները, որտեղ գերակշռում է օշինդր բուրավետը (Artemisia fragrans): Գարնանը այստեղ հանդիպում են մի շարք էֆեմերայիններ` ձնծաղիկ եռասյունը (Merendera trigyna), վարդկակաչ երկծաղիկը (Tulipa biflora), աստղաշուշանները (Ornithogalum), սագասոխուկները (Gagea), հիրիկ նրբագեղը (Iris elegantissima), իքսիոլիրիոն լեռնայինը (Ixiolirion montanum) և այլն:

Բավական մեծ տարածքների վրա ներկայացված է կիսաանապատային բուսականությունը, որտեղ օշինդրին ուղեկցում են կապարը (Capparis spinosa), ոզնաթփերի տեսակները (Acantholimon), գազերը (Astragalus), Կոչի ուրցը (Thymus kotschyanus):

Շատ քարքարոտ, հաճախ մանր փլվածքներով ոչ բարձր բլուրների (կմախքացած հողեր) վրա ձևավորվել են ֆրիգանային խմբավորումներ, որտեղ թփերից ներկայացված են Պալլասի դժնկը (Rhamnus pallasii), Ֆենցելի նշենին (Amygdalus fenzlianus), հազվադեպ տանձ ուռատերևը (Pyrus salicifolia): Քարացրոնների և փլվածքների վրա, ժայռերի բեկորների միջև սովորական են բալենի ճերմակահերը և մագալեբյանը (Cerasus incana, Cerasus mahaleb), տափաստանամորին (Ephedra procera), փռշնի մերկը (Celtis glabrata), կծոխուրը (ծորենի) (Berberis), ասպիրակը (Spiraea hypericifolia), պիստակենին (Pistacia mutica), հազվադեպ Տուրնեֆորի փռշնին (Celtis tournefortii). ՈՒրցի լեռնաշղթայի հարավային մակրոլանջի վրա ներկայացված են չափազանց հետաքրքիր ֆրիգանային համակեցություններ` չծակծկող բարձիկանման թփի` ցմախի (Gypsophila aretioides) գերակշռմամբ: Ընդհանրապես բուսականության այս տիպի համար շատ բնորոշ է թփերի և բարձիկանման ձևի թփուտների գերակշռումը, որոնցից են գազերը (Astragalus), ոզնաթփերը (Acantholimon), կորնգան եղջրավորը (Onobrychis cornuta), քաֆուրխոտը (Camphorosma lessingii) և այլ տեսակները:

Խոսրովի արգելոցի ոչ մեծ տարածքների վրա ներկայացված են տոմիլյար տիպի բուսական խմբավորումներ: Այստեղ գերակշռում են շրթնազգիների տարբեր տեսակներ` եղեսպակ վիշապագլուխը և խռնդատատերևը (Salvia dracocephaloides, Salvia verbascifolia), Կոչի ուրցը (Thymus kotschyanus), աբեղախոտ փքվածը (Stachys inflate), լերդախոտերը (Teucrium polium, Teucrium canum) և այլն:

Միջին լեռնային գոտում (1400-2200 մ ծովի մակ.) ներկայացված են լեռնային տափաստանները, արիդ նոսրանտառները և կաղնու անտառները: Ոչ մեծ տարածքներ են զբաղեցնում գիհու նոսրանտառները, որտեղ լիովին գերակշռում է գիհի բազմապտուղը (Juniperus polycarpos): Հազվադեպ հանդիպում են նաև գիհի երկարատերևը և ցածրաաճը (Juniperus oblonga, Juniperus depressa). Սովորաբար գիհուն ուղեկցում են թխկի վրացականը (Acer ibericum), փռշնի մերկը (Celtis glabrata), Ֆենցելի նշենին (Amygdalus fenzliana), Պալլասի դժնիկը (Rhamnus pallasii), ցախակեռաս վրացականը (Lonicera iberica), բռնչին (գերիմաստի) (Viburnum lantana) և այլն: Առանձին հատվածների վրա առատորեն ներկայացված են տանձենու և արոսենու տեսակները: Ոչ մեծ տարածքներ զբաղեցված են նշենիների (Amygdalus febzliana) և պիստակենիների (Pistacia mutica) նոսր անտառներով:

1600-2300 մ բարձրության ոչ մեծ տարածությունների վրա հանդիպում են են խոշորառեջ կաղնու (Quercus macranthera) անտառները: Այստեղ ներկայացված են կաղնուտի մի քանի տիպեր` տարախոտային, շյուղախոտային, հացազգատարախոտային:

Արգելոցում զգալի տարածքներ են զբաղեցնում լեռնային տափաստանները, որոնք ներկայացված են տարբեր ֆորմացիաներով: Փետրախոտային տափաստանները տարածված են 1400-2100 մ բարձրությունների վրա, որտեղ որպես դոմինանտներ հանդես են գալիս փետրախոտեր նեղատերևը, մազմզոտը, գեղեցիկը և պոնտի (Stipa stenophylla, Stipa capillata, Stipa pulcherrima, Stipa pontica):

Սովորաբար փետրախոտերին ուղեկցում են հացազգիների այլ տեսակներ` շյուղախոտը (Festuca sulcata), սիզախոտը (Phleum), տափաստանային կերասեզերը (Agropyron): Երբեմն հանդիպում են հացազգի-տարախոտային տափաստանային խմբավորումներ, որտեղ գերակշռում են կելերիա սանրավորը (Koeleria cristata), սիզախոտը (Phleum), տափաստանային կերասեզը (Agropyron), իսկ տարախոտայիններից` մակարդախոտ գարնանայինը (Galium verum), Կոչի ուրցը (Thymus kotschyanus) և այլն:

Բավական սովորական են տափաստանային խմբավորումները, որտեղ լիովին գերակշռում են շյուղախոտերը` փեստուկը (Festuca sulcata) և շյուղախոտ ոչխարի (Festuca ovina) տեսակները, որոնք կոչվում են շյուղախոտային տափաստաններ:

Համեմատաբար ոչ մեծ հատվածներում ներկայացված են տարախոտային տափաստանները, որտեղ հացազգիների դերը աննշան է, իսկ այստեղ գերակշռում են տարախոտերի ներկայացուցիչները-կատվադաղձը (Nepeta), երեքնուկը (Trifolium), առվույտ (Medicago), գազերը (Astragalus) և այլն:

Խոսրովի արգելոցում բավական սովորական են տրագականտային տափաստանները, որտեղ գերակշռում են տրագականտային գազերը (Astragalus microcephalus, Astragalus lagurus), կորնգան եղջրավորը (Onobrychis cornuta), պրանգոս նարդեսանմանը (Prangos ferulavea), ոզնաթփերը (Acantholimon) և հացազգիները` հացազգային տափաստանների տիպիկ ներկայացուցիչներ փետրախոտերի (Stipa), շյուղախոտի (Festuca sulcata), կելերիայի (Koeleria cristata) մասնակցությամբ:

2200-2600 (2800) մ բարձրության վրա ներկայացված են մարգագետնային տափաստանները, որտեղ տափաստանային սովորական էդիֆիկատորներին միանում են մարգագետնային էլեմենտները-սիզախոտ մարգագետնայինը (Phleum pretense), տիվարսակը (Helictotrichon), գարի սոխուկայինը (Hordeum bulbosum) և այլն:

Արգելոցի տարածքում, գետերի երկայնքներով նեղ շերտով տեղաբաշխված է տուգայանման (անապատային գետահովտային) բուսականությունը, որտեղ աճում են հացենի սրապտուղը (Fraxinus oxycarpa), բարդու տեսակներ (Populus), կաղամախին (Populus tremula), ուռենիներ (Salix), փշատենի նեղատերևը (Elaeagnus angustifolia), կարմրան (Tamarix), ինչպես նաև կծոխուրի (ծորենի) (Berberis), ալոճենու (Crataegus), մասրենու (Rosa) տեսակները:

Արգելոցի տարածքի շատ փոքր տեղամասերում` գետերի ափերի երկայնքով և ոչ մեծ լճում` ներկայացված է ինտրազոնալ ջրաճահճային բուսականությունը, որտեղ եղեգի (Phragmites australis) մացառուտներում աճում է ջրասոճին (Hippuris vulgaris), շերեփուկախոտերի տեսակները (Potamogeton) և այլն: Տրավերտինների վրա հանդիպում է շատ հազվագյուտ տեսակ` Օշեի կղմուխը (Inula aucherana) և վեներայի մազ պտերը (Adiantum capillus-veneris):

Խոսրովի արգելոցի 24 էնդեմիկ տեսակները հանդիպում են ինչպես արգելոցի ներսում, այնպես էլ նրա սահմանամերձ տարածքներում: Այդ բույսերի մեծամասնությունը արգելոցում հանդիպում է շատ սահմանափակ տարածքների վրա: Այսպիսով արգելոցի տարածքում աճում են հետևյալ տեսակները-Allium schchianae, Centaurea arpensis, Cousinia armena, Erucastrum takhtajanii, Campanula bayerniana ssp. choziatowskyi, Cephalaria armeniaca, Astragalus holophyllus, Cotoneaster armenus, Pyrus chosrovica, Pyrus elata, Pyrus fedorovii, Pyrus tamamschianae, Pyrus theodorovii, Pyrus sosnovskyi, Rosa zangezura: Արգելոցի սահմանամերձ տարածքներում, հատկապես ՈՒրցի լեռնաշղթայում աճում է ևս 9 տեսակ` Centaurea fajvuschii, Centaurea vavilovii, Scorzonera aragatzi, Scorzonera gorovanica, Myosotis daralaghezica, Euphorbia vedica, Acantholimon vedicum, Orobanche schelkovnikovii, Polygala urartu:

Արգելոցի ֆլորան հարուստ է հազվագյուտ և անհետացող բուսատեսակներով: Այստեղ ներկայացված ավելի քան 80 տեսակներից, որոնք ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր Գրքում, հանդիպում են հազվագյուտ և անհետացման եզրին կանգնած տեսակների 1-ն և 2-րդ կատեգորիաներին պատկանող հետևյալ 34 տեսակի բույսերը` Allium materculae (Ընդգրկված է Կարմիր Գրքում 2 կատեգորիայով որպես Allium akaka), Aphanopleura trachysperma (կատեգորիա 2), Hohenackeria excapa (2), Prangos lophoptera (2), Prangos uloptera (2), Centaurea arpensis (2), Steptorhamohus czerepanovii (1), Steptorhamphus persicus (1), Dianthus libanotis (1), Gypsophila aretioides (2), Telephium oligospermum (2), Spinacia tetrandra (1), Convolvulus commutatus (2), Astragalus aduncus (2), Astragalus eriopodus (1), Astragalus grammocalyx (2), Astragalus massalskyi (2), Cicer anatolicum (1), Hedysarum micropterum (2), Micromeria fruticosa (2), Salvia suffruticosa (2), Anacamptis pyramidalis (2), Arrhenatherum kotschyi (1), Secale vavilovii (2), Rheum ribes (1), Ziziphus jujuba (2), Crataegus pontica (2), Pyrus sosnovskyi (2), Pyrus takhtadzhianii (2), Pyrus tamamschianae (2), Pyrus theodorovii (2), Rosa hemisphaerica (2), Sorbus luristanica (2), Thesium szowitsii (1): Արգելոցի սահմանակից տարածքներում աճում են ևս 27 տեսակի հազվագյուտ և անհետացող բույսեր` Actinolema macrolema (կատեգորիա 2), Ferula persica (2), Ferula szowitsiana (1), Lisaea papyracea (2), Asphodeline dendroides (2), Amberboa sosnowskyi (1), Chardinia macrocarpa (1), Cousinia tenella (1), Inula aucherana (1), Lactuca takhtadzhianii (2), Tomanthea carthamoides (1), Acanthophyllum pungens (2), Dianthus cyri (1), Salsola tamamschianae (1), Astragalus paradoxus (1), Astragalus persicus (2), Lathyrus vinealis (2), Lens orientalis (2), Vicia cappadocica (1), Rhinopetalum gibbosum (1), Acantholimon vedicum (1), Triticum araraticum (1), Triticum boeoticum (2), Potamogeton trichodes (0), Adianthum capillus-veneris (1), Populus euphratica (2), Tamarix octandra (1):

 

(1-ին հավելվածը փոփ. 23.06.11 թիվ 866-Ն որոշում)

 

----------------------------------------------------------

ԻՐՏԵԿ - շարունակությունը հաջորդ մասերում

 

 

pin
ՀՀ կառավարություն
23.04.2009
N 500-Ն
Որոշում